ะะฐฬะฝะฐ (ะฐะฝะณะป.ย Ghana), ะพัะธัะธะฐะปัะฝะพะต ะฝะฐะทะฒะฐะฝะธะตย โ ะ ะตัะฟัฬะฑะปะธะบะฐ ะะฐฬะฝะฐ (ะฐะฝะณะป.ย Republic of Ghana)ย โ ะณะพััะดะฐัััะฒะพ ะฒ ะะฐะฟะฐะดะฝะพะน ะััะธะบะต. ะั ะพะดะธั ะฒ ะกะพะดััะถะตััะฒะพ ะฝะฐัะธะน. ะัะฐะฝะธัะธั ะฝะฐ ะทะฐะฟะฐะดะต ั ะะพั-ะดโะะฒัะฐัะพะผ, ะฝะฐ ัะตะฒะตัะพ-ะทะฐะฟะฐะดะต ะธ ัะตะฒะตัะตย โ ั ะััะบะธะฝะฐ-ะคะฐัะพ, ะฝะฐ ะฒะพััะพะบะตย โ ั ะขะพะณะพ. ะก ัะณะฐ ะพะผัะฒะฐะตััั ะฒะพะดะฐะผะธ ะะฒะธะฝะตะนัะบะพะณะพ ะทะฐะปะธะฒะฐ ะัะปะฐะฝัะธัะตัะบะพะณะพ ะพะบะตะฐะฝะฐ. ะกัะพะปะธัะฐย โ ะะบะบัะฐ.
ะญัะธะผะพะปะพะณะธั
ะฟัะฐะฒะธััะะพัะปะต ะฟัะพะฒะพะทะณะปะฐัะตะฝะธั ะฝะตะทะฐะฒะธัะธะผะพััะธ ะฑัะธัะฐะฝัะบะพะน ะบะพะปะพะฝะธะธ ะะพะปะพัะพะน ะะตัะตะณ ะฒ 1957ย ะณะพะดั ัััะฐะฝะฐ ััะฐะปะฐ ะฝะฐะทัะฒะฐัััั ยซะะฐะฝะฐยป. ะญัะพั ัะพะฟะพะฝะธะผ ะฟัะพะธัั ะพะดะธั ะพั ยซะณะฐะฝะฐยปย โ ัะธััะปะฐ ะฟัะฐะฒะธัะตะปะตะน ะธะผะฟะตัะธะธ ะะฐะฝะฐ, ะบะพัะพััะน ะพะทะฝะฐัะฐะตั ยซะฒะพะตะฝะฐัะฐะปัะฝะธะบยป[5].
ะคะธะทะธะบะพ-ะณะตะพะณัะฐัะธัะตัะบะฐั ั ะฐัะฐะบัะตัะธััะธะบะฐ
ะฟัะฐะฒะธััะะตะพะณัะฐัะธั
ะฟัะฐะฒะธััะ ะตะปัะตั
ะฟัะฐะฒะธัั
ะขะตััะธัะพัะธั ัััะฐะฝัย โ ัะฐะฒะฝะธะฝะฐ, ะผะตััะฐะผะธ ััะตัะฝะฝะฐั ะพััะฐะฝัะพะฒัะผะธ ั ะพะปะผะฐะผะธ. ะ ัะตะฒะตัั ะพั ัะฐะฒะฝะธะฝั ะฝะฐั ะพะดะธััั ะปะตัะธััะพะต ะฟะปะฐัะพ. ะฃ ะฒะพััะพัะฝะพะน ะณัะฐะฝะธัั ัััะฐะฝั ะฒะพะทะฒััะฐัััั ะณะพัั ะขะพะณะพ ั ะฒัััะตะน ัะพัะบะพะน ะณะพััะดะฐัััะฒะฐย โ ะณะพัะพะน ะัะฐะดะถะฐัะพ (885 ะผ). ะ ัะตะฒะตัั ะพั ะญะดะถััั ะฒััะต ััััะฟะฐ ะะฐะผะฟะพะฝะณ ะปะตั ะฟะพััะตะฟะตะฝะฝะพ ัะตะดะตะตั ะธ ัะผะตะฝัะตััั ะทะฐัะพัะปัะผะธ ะบัััะฐัะฝะธะบะพะฒ. ะะฐะปะตะต ะบ ัะตะฒะตัั, ะฒะดะพะปั ััััะฟะฐ ะะฐะผะฑะฐะณะฐ, ัะฐัะฟะพะปะพะถะตะฝั ะพัะบััััะต ัะฐะฒะฐะฝะฝั ั ะฑะพะปะตะต ะฟะปะพะดะพัะพะดะฝัะผะธ ะฟะพัะฒะฐะผะธ.
ะะปะธะผะฐั
ะฟัะฐะฒะธัั
ะะฐะฝะฐ ัะฐัะฟะพะปะพะถะตะฝะฐ ะฒ ััะฑัะบะฒะฐัะพัะธะฐะปัะฝะพะผ ะฟะพััะต, ะฒ ะบะพัะพัะพะผ ะฟัะพะธัั ะพะดะธั ะฟะพััะพัะฝะฝะพะต ัะตัะตะดะพะฒะฐะฝะธะต ะดะพะถะดะปะธะฒัั ะธ ััั ะธั ัะตะทะพะฝะพะฒ. ะะพะปัััั ัะฐััั ะณะพะดะฐ ััะพะธั ััั ะฐั ะฟะพะณะพะดะฐ. ะะปะธะผะฐั ััะฑัะบะฒะฐัะพัะธะฐะปัะฝัะน, ะฝะฐ ัะณะพ-ะทะฐะฟะฐะดะตย โ ะฟะตัะตั ะพะดะฝัะน ะบ ัะบะฒะฐัะพัะธะฐะปัะฝะพะผั. ะก ะฟัะธัะพะดะฝะพ-ะบะปะธะผะฐัะธัะตัะบะพะน ัะพัะบะธ ะทัะตะฝะธั ะะฐะฝะฐ ัะฐะทะดะตะปะตะฝะฐ ะฝะฐ ัะณ ะธ ัะตะฒะตั. ะะฐ ัะณะต ะบะปะธะผะฐั ะฒะปะฐะถะฝัะน, ะฟัะตะพะฑะปะฐะดะฐัั ัััะดะฝะพะฟัะพั ะพะดะธะผัะต ะฒะตัะฝะพะทะตะปัะฝัะต ััะพะฟะธัะตัะบะธะต ะปะตัะฐ, ะฝะฐ ัะตะฒะตัะต ะทะฐัััะปะธะฒัะน ัะฐะนะพะฝ ั ัะฐะฒะฐะฝะฝะฐะผะธ ะธ ะบัััะฐัะฝะธะบะฐะผะธ. ะ ะฝะพัะฑัะต-ัะตะฒัะฐะปะต ะดัะตั ั ะฐัะผะฐัะฐะฝย โ ััั ะพะน, ะฟัะปัะฝัะน ะฒะตัะตั ั ัะตะฒะตัะฐ, ะฝะพ ะฒ ะฟัะธะฑัะตะถะฝัั ัะฐะนะพะฝะฐั ะตะณะพ ะฒะปะธัะฝะธะต ะฟัะฐะบัะธัะตัะบะธ ะฝะต ะพัััะฐะตััั. ะ ัะตะทะพะฝ ะดะพะถะดะตะน ัะณะพ-ะทะฐะฟะฐะด ัััะฐะฝั ะฟัะตะดััะฐะฒะปัะตั ัะพะฑะพะน ะทะพะฝั ั ะฝะฐะธะฑะพะปััะธะผ ะบะพะปะธัะตััะฒะพะผ ะฒัะฟะฐะดะฐััะธั ะพัะฐะดะบะพะฒ (ัะฒััะต 2000ย ะผะผ ะฒ ะณะพะด). ะขะตะผะฟะตัะฐัััั ะฒััะพะบะธะต ะบััะณะปัะน ะณะพะด, ะธ ัะพะปัะบะพ ะฝะฐ ัะตะฒะตัะต ะพะฝะธ ะฝะพััั ะฟะพะฝะธะถะฐัััั. ะกัะตะดะฝะธะต ะผะตัััะฝัะต ัะตะผะฟะตัะฐัััั ะบะพะปะตะฑะปัััั ะฒ ะฟัะตะดะตะปะฐั ะพั ะฟะปัั 28 ยฐะก ะดะพ ะฟะปัั 30 ยฐะก ะฒ ะฟัะธะฑัะตะถะฝะพะผ ะธ ะปะตัะฝะพะผ ัะฐะนะพะฝะฐั ะธ ะพั ะฟะปัั 16ย ยฐC ะดะพ ะฟะปัั 33 ยฐะก ะฝะฐ ัะตะฒะตัะต. ะะฐ ะณะพะด ะฒ ะะบะบัะต ะฒัะฟะฐะดะฐะตั ะฒ ััะตะดะฝะตะผ 750โ1000ย ะผะผ ะพัะฐะดะบะพะฒ, ะฒ ะัะผะฐัะธ 1500โ1800ย ะผะผ, ะฝะฐ ัะณะพ-ะทะฐะฟะฐะดะต ะฟัะธะฑัะตะถะฝะพะณะพ ัะฐะนะพะฝะฐ ะพะบะพะปะพ ะะบัะธะผะฐ 1800โ2100ย ะผะผ ะธ ะฝะฐ ัะตะฒะตัะต ะฒ ะขะฐะผะฐะปะต 1100โ1200ย ะผะผ.
ะคะปะพัะฐ ะธ ัะฐัะฝะฐ
ะฟัะฐะฒะธััะะธะฒะพัะฝัะน ะผะธั ะฟัะตะดััะฐะฒะปะตะฝ ะฝะฐ ัะตะฒะตัะต ะธ ะฒ ัะตะฝััะต, ะณะดะต ะผะฝะพะณะพ ัะฐะฒะฐะฝะฝ ะธ ะฝะฐ ัะณะต, ะณะดะต ะตััั ััะพะฟะธัะตัะบะธะต ะปะตัะฐ. ะ ะะฐะฝะต, ะฒ ะพัะฝะพะฒะฝะพะผ, ัะฐัะฝะฐ ะฝะฐะฟะพะปะฝะตะฝะฐ ะปัะฒะฐะผะธ, ัะปะพะฝะฐะผะธ, ะฑะตะณะตะผะพัะฐะผะธ, ะทะตะฑัะฐะผะธ, ัะธะผะฟะฐะฝะทะต, ัะปะฐะผะธะฝะณะพ, ะบัะพะบะพะดะธะปะฐะผะธ ะธ ะดััะณะธะผะธ[6][7].
ะะพะปััะฐั ัะฐััั ัะฐััะธัะตะปัะฝะพััะธ ัััะฐะฝั ะฑัะปะฐ ัะฝะธััะพะถะตะฝะฐ, ะพะดะฝะฐะบะพ ะฝะฐ ัะณะต ะตัั ัะพั ัะฐะฝะธะปะธัั ะปะตัะฐ, ะฒ ะบะพัะพััั ัะฐัััั ั ะปะพะฟะบะพะฒะพะต ะดะตัะตะฒะพ, ะบัะฐัะฝะพะต ะดะตัะตะฒะพ, ัะตะดัะตะปะฐ. ะะฒะต ััะตัะธ ัะตััะธัะพัะธะธ ัััะฐะฝั ะทะฐะฝะธะผะฐะตั ัะฐะฒะฐะฝะฝะฐ, ะฟะพััะธ ะฟะพะปะฝะพัััั ะฟะพะบัััะฐั ััะฐะฒะพะน ะธ ัะตะดะบะธะผะธ ะดะตัะตะฒััะผะธ. ะคะฐัะฝะฐ ัะพะถะต ะฟะพัััะฐะดะฐะปะฐ ะฒ ัะตะทัะปััะฐัะต ะพัะฒะพะตะฝะธั ะทะตะผะตะปั, ะพะดะฝะฐะบะพ ัะพั ัะฐะฝะธะปะธัั ัะฐะบะธะต ะผะปะตะบะพะฟะธัะฐััะธะต, ะบะฐะบ ะปะตะพะฟะฐัะด, ะณะธะตะฝะฐ, ะปะตะผัั, ะฑัะนะฒะพะป, ัะปะพะฝ, ะฐะฝัะธะปะพะฟั, ะพะฑะตะทััะฝั. ะ ัััะฐะฝะต ัะฐะบะถะต ะฑะพะปััะพะต ะบะพะปะธัะตััะฒะพ ัะตะฟัะธะปะธะน: ะบะพะฑัั, ะฟะธัะพะฝั, ัะพะณะฐัะฐั ะณะฐะดัะบะฐ, ะฐััะธะบะฐะฝัะบะฐั ะณะฐะดัะบะฐ ะธ ะดั.
ะััะพัะธั
ะฟัะฐะฒะธัั
ะัั ะตะพะปะพะณะธัะตัะบะธะต ะดะฐะฝะฝัะต ัะฒะธะดะตัะตะปัััะฒััั ะพ ัะพะผ, ััะพ ะปัะดะธ ะถะธะปะธ ะฝะฐ ัะตััะธัะพัะธะธ ัะพะฒัะตะผะตะฝะฝะพะน ะะฐะฝั ั ะฑัะพะฝะทะพะฒะพะณะพ ะฒะตะบะฐ.
ะะฐ ัะตััะธัะพัะธะธ ะฝัะฝะตัะฝะตะน ะะฐะฝั ะดะพ ะฟัะธั ะพะดะฐ ะตะฒัะพะฟะตะนัะตะฒ ัััะตััะฒะพะฒะฐะป ััะด ะฟะปะตะผะตะฝะฝัั ะพะฑัะตะดะธะฝะตะฝะธะน ะธ ะผะตััะฝัั ะณะพััะดะฐัััะฒะตะฝะฝัั ะพะฑัะฐะทะพะฒะฐะฝะธะน. ะ XIIIโXVIIย ะฒะฒ. ัััะตััะฒะพะฒะฐะปะธ ะณะพัะพะดะฐ-ะณะพััะดะฐัััะฒะฐ, ัะฐะผัะผะธ ะบััะฟะฝัะผะธ ะธะท ะบะพัะพััั ะฑัะปะธ ะะตะณะพ (ะะตะณั ะพ), ะะพะฝะพ-ะะฐะฝัั, ะะฐ ะธ ะจะฐะธ, ะฒ XVIIย ะฒะตะบะต ะพะฑัะฐะทะพะฒะฐะปะฐัั ัะตะดะตัะฐัะธั ะัะฐะฝัะธ.
ะ 1482ย ะณะพะดั ะฝะฐ ะฟะพะฑะตัะตะถัะต ะฟะตัะฒัะผะธ ะฒััะฐะดะธะปะธัั ะฟะพัััะณะฐะปััะบะธะต ะบะพะปะพะฝะธััั ะธะท ัะบัะฟะตะดะธัะธะธ ะะธะพะณั ะดะต ะะทะฐะผะฑัะถะฐ (ะฒ ะตั ัะพััะฐะฒะต ะฑัะป ะฅัะธััะพัะพั ะะพะปัะผะฑ), ะบะพัะพััะต ะฟะพัััะพะธะปะธ ะบัะตะฟะพััั ะญะปัะผะธะฝั, ะทะฐัะตะผ ะบัะตะฟะพััะธ ะะบัะธะผ, ะจะฐะผะฐ ะธ ะดััะณะธะต. ะะพัััะณะฐะปััั ะฒัะฒะพะทะธะปะธ ะทะพะปะพัะพ (ัััะฐะฝะฐ ัะพะณะดะฐ ะฝะฐะทัะฒะฐะปะฐัั ะะพะปะพััะผ ะะตัะตะณะพะผ) ะธ ัะฐะฑะพะฒ.
ะะพะณะฐัััะฒะฐ ะะพะปะพัะพะณะพ ะะตัะตะณะฐ ะฟัะธะฒะปะตะบะฐะปะธ ะธ ะดััะณะธะต ะตะฒัะพะฟะตะนัะบะธะต ะดะตัะถะฐะฒั: ะะธะดะตัะปะฐะฝะดั, ะะพัะพะปะตะฒััะฒะพ ะจะฒะตัะธั, ะััััะธั, ะัะธัะฐะฝะธั. ะ XVIย ะฒะตะบะต ะทะพะปะพัะพ, ะฒัะฒะพะทะธะผะพะต ั ะะพะปะพัะพะณะพ ะะตัะตะณะฐ, ัะพััะฐะฒะปัะปะพ ะพะบะพะปะพ 10ย % ะพั ะตะณะพ ะพะฑัะตะผะธัะพะฒะพะน ะดะพะฑััะธ.
ะะฐัะธะฝะฐั ั ัะตัะตะดะธะฝั XVIIย ะฒะตะบะฐ ะฟะพะฑะตัะตะถัะต ัะพะฒัะตะผะตะฝะฝะพะน ะะฐะฝั ะฝะฐัะธะฝะฐะตั ะฐะบัะธะฒะฝะพ ะบะพะปะพะฝะธะทะธัะพะฒะฐัั ะะฐััะบะฐั ะะตัั-ะะฝะดัะบะฐั ะบะพะผะฟะฐะฝะธั, ัะพะทะดะฐะฝะฝะฐั ะฒ 1625ย ะณะพะดั ะฒ ะะพะฟะตะฝะณะฐะณะตะฝะต ะดะปั ัะพัะณะพะฒะปะธ ั ะะตัั-ะะฝะดะธะตะน. ะ 1643ย ะณะพะดั ะดะฐััะฐะฝะต ะพัะฝะพะฒัะฒะฐัั ะทะดะตัั ะฟะตัะฒัะต ัะพัะณะพะฒัะต ัะฐะบัะพัะธะธ, ะฒ 1659ย ะณะพะดัย โ ัะพัั ะคัะตะดะตัะธะบัะฑะพัะณ, ะฐ ะฒ 1661ย ะณะพะดัย โ ะัะธััะธะฐะฝัะฑะพัะณ. ะะตัะตัะตะดัะธะต ะฟะพัะปะต ะปะธะบะฒะธะดะฐัะธะธ ะฒ 1754ย ะณะพะดั ะะตัั-ะะฝะดัะบะพะน ะบะพะผะฟะฐะฝะธะธ ะดะฐััะบะพะน ะบะพัะพะฝะต ะทะตะผะปะธ ะบะพะปะพะฝะธะธ ะะฐััะบะธะน ะะพะปะพัะพะน ะะตัะตะณ ั ะฟะตัะตะผะตะฝะฝัะผ ััะฟะตั ะพะผ ัะบัะฟะปัะฐัะธัะพะฒะฐะปะธัั ะผะตััะพะฟะพะปะธะตะน, ะฟะตัะธะพะดะธัะตัะบะธ ะฟะพะดะฒะตัะณะฐััั ะฝะฐะฟะฐะดะตะฝะธัะผ ัะพ ััะพัะพะฝั ะฐัะฐะฝัะธ, ะฟะพะบะฐ ะฝะต ะฑัะปะธ ะฒ 1850ย ะณะพะดั ััััะฟะปะตะฝั ะะตะปะธะบะพะฑัะธัะฐะฝะธะธ ะทะฐ 10ย 000 ััะฝัะพะฒ ััะตัะปะธะฝะณะพะฒ.[ะธััะพัะฝะธะบ ะฝะต ัะบะฐะทะฐะฝ 3140 ะดะฝะตะน]
ะ ัะตัะตะดะธะฝะต XIXย ะฒะตะบะฐ ะะตะปะธะบะพะฑัะธัะฐะฝะธั ะฒััะตัะฝะธะปะฐ ั ะะพะปะพัะพะณะพ ะะตัะตะณะฐ ะธ ะดััะณะธั ะตะฒัะพะฟะตะนัะบะธั ะบะพะฝะบััะตะฝัะพะฒ, ะฐ ะฒ 1844ย ะณะพะดั ะฐะฝะณะปะธะนัะบะธะน ะณัะฑะตัะฝะฐัะพั ะทะฐะบะปััะธะป ั ะฟัะฐะฒะธัะตะปัะผะธ ะฟัะธะฑัะตะถะฝัั ัะตััะธัะพัะธะน ะฝะฐัะพะดะฝะพััะธ ัะฐะฝัะธ ะดะพะณะพะฒะพั ะพ ะฟัะธะทะฝะฐะฝะธะธ ะธะผะธ ะฑัะธัะฐะฝัะบะพะณะพ ะฟัะพัะตะบัะพัะฐัะฐ.

ะัะฐะฝัะธ ะพะบะฐะทัะฒะฐะปะธ ัะฟะพัะฝะพะต ัะพะฟัะพัะธะฒะปะตะฝะธะต ะฟะพะฟััะบะฐะผ ะัะธัะฐะฝัะบะพะน ะธะผะฟะตัะธะธ ะฟัะพะฝะธะบะฝััั ะฒะณะปัะฑั ะผะฐัะตัะธะบะฐ. ะ 1896ย ะณะพะดั ัะตััะธัะพัะธั ะฐัะฐะฝัะธ ะฑัะปะฐ ะพะฑััะฒะปะตะฝะฐ ะฑัะธัะฐะฝัะบะธะผ ะฟัะพัะตะบัะพัะฐัะพะผ, ะฐ ะฒ 1901ย ะณะพะดั ะฒะบะปััะตะฝะฐ ะฒ ัะพััะฐะฒ ะบะพะปะพะฝะธะธ ะะพะปะพัะพะน ะะตัะตะณ.
ะ 1940-ั ะณะพะดะฐั ััะธะปะธะปะฐัั ะพัะฒะพะฑะพะดะธัะตะปัะฝะฐั ะฑะพััะฑะฐ ะฝะฐัะพะดะพะฒ ะะพะปะพัะพะณะพ ะะตัะตะณะฐ, ะบะพัะพัะฐั ะฟะพะด ััะบะพะฒะพะดััะฒะพะผ ะะฒะฐะผะต ะะบััะผั ัะฒะตะฝัะฐะปะฐัั ะฟัะพะฒะพะทะณะปะฐัะตะฝะธะตะผ ะฝะตะทะฐะฒะธัะธะผะพััะธ. ะก 6 ะผะฐััะฐ 1957ย ะณะพะดะฐ ัััะฐะฝะฐ ััะฐะปะฐ ะธะผะตะฝะพะฒะฐัััั ะะฐะฝะพะน. ะะธะฟะปะพะผะฐัะธัะตัะบะธะต ะพัะฝะพัะตะฝะธั ั ะกะกะกะ ัััะฐะฝะพะฒะปะตะฝั 14 ัะฝะฒะฐัั 1958ย ะณะพะดะฐ.
ะะตะทะฐะฒะธัะธะผะพััั
ะฟัะฐะฒะธััะ ัะตัะธ ยซะะตัะตั ะฟะตัะตะผะตะฝยป ะฒ ะะตะนะฟัะฐัะฝะต ะฒ 1960ย ะณะพะดั ะฐะฝะณะปะธะนัะบะธะน ะฟัะตะผัะตั-ะผะธะฝะธััั ะะฐัะพะปัะด ะะฐะบะผะธะปะปะฐะฝ ะฟัะธะทะฝะฐะป ะฝะตะธะทะฑะตะถะฝะพััั ะบัััะตะฝะธั ะบะพะปะพะฝะธะฐะปัะฝะพะน ัะธััะตะผั ะธะผะฟะตัะธะน.
ยซะะดัั ะฟัะพัะธะฒะพััะพัะฝะธะต ะะฐะฟะฐะดะฐ ะธ ะะพััะพะบะฐ, ัะฒะพะฑะพะดะฝะพะณะพ ะผะธัะฐ ะธ ะบะพะผะผัะฝะธััะธัะตัะบะพะณะพ ะปะฐะณะตัั. ะ ััะดัะฑะฐ ััะพะณะพ ะฟัะพัะธะฒะพััะพัะฝะธั ะทะฐะฒะธัะธั ะพั ัะพะณะพ, ะฝะฐ ััั ััะพัะพะฝั ะฒััะฐะฝัั ะพัะฒะพะฑะพะดะธะฒัะธะตัั ะฝะฐัะพะดั ะะทะธะธ ะธ ะััะธะบะธ. ะะดัั ััะฐะถะตะฝะธะต, ะธ ััะพ ััะฐะถะตะฝะธะต ะทะฐ ะปัะดัะบะธะต ัะผัยป.
ะ ะตัั ะะฐะบะผะธะปะปะฐะฝะฐ ะธ ัะฐััััะตะป ะฒ ะจะฐัะฟะตะฒะธะปะปะต ะพะทะฝะฐะผะตะฝะพะฒะฐะปะธ ะฟะพะฒะพัะพัะฝัะน ะผะพะผะตะฝั ะฒ ััะดัะฑะฐั ะััะธะบะฐะฝัะบะพะณะพ ะบะพะฝัะธะฝะตะฝัะฐ. ะะตะปะธะบะพะฑัะธัะฐะฝะธั ัะพะณะปะฐัะธะปะฐัั ั ะฟะพััะตะฟะตะฝะฝัะผ ะฟะตัะตั ะพะดะพะผ ะบ ัะฐะผะพัะฟัะฐะฒะปะตะฝะธั ัะฒะพะธั ะทะฐะฟะฐะดะฝะพะฐััะธะบะฐะฝัะบะธั ะบะพะปะพะฝะธะน, ะฐ ะะฐะบะผะธะปะปะฐะฝย โ ั ะฑะพะปะตะต ะฑัััััะผ ัะตะผะฟะพะผ ะธะทะผะตะฝะตะฝะธะน ะฒ ะะพะปะพะฝะธัั ะะพััะพัะฝะพะน ะธ ะกะตะฒะตัะฝะพะน ะััะธะบะธ. ะญัะพะผั ะฟัะตะดัะตััะฒะพะฒะฐะปะธ ะผะฝะพะณะพัะธัะปะตะฝะฝัะต ะบัะพะฒะฐะฒัะต ัะพะฑััะธั. ะะดะฝะพ ะธะท ะฝะธั ย โ ะฒะพัััะฐะฝะธะต ะะฐั-ะะฐั ะฟัะพัะธะฒ ะฑะตะปัั ะทะตะผะปะตะฒะปะฐะดะตะปััะตะฒ ะฒ ะะตะฝะธะธ ะฒ 1952ย ะณะพะดั. ะะฐัะฐะปะธัั ะฟะตัะตะณะพะฒะพัั ั ะฟะฐััะธัะผะธ, ะฒััััะฟะฐะฒัะธะผะธ ะทะฐ ะฝะฐัะธะพะฝะฐะปัะฝัั ะฝะตะทะฐะฒะธัะธะผะพััั.
ะะพะฒัะน ะฟัะตะผัะตั-ะผะธะฝะธััั ะะบััะผะฐ ะทะฐะฝัะป ะฝะตะทะฐะฒะธัะธะผัั ะฟัะพะฝะฐัะธะพะฝะฐะปะธััะธัะตัะบัั ะฟะพะทะธัะธั, ะฟัะธะทัะฒะฐะป ะฐััะธะบะฐะฝัะตะฒ ัะฑัะพัะธัั ะบะพะปะพะฝะธะฐะปะธะทะผ ะฟะพ ะฟัะธะผะตัั ะะฐะฝั.
ะะฒะฐะผะต ะะบััะผะฐ "ะะฐัะฐ ะทะฐะดะฐัะฐ ะฝะต ะฑัะดะตั ะฒัะฟะพะปะฝะตะฝะฐ, ะฟะพะบะฐ ะฟะพัะปะตะดะฝะธะต ัะปะตะดั ะบะพะปะพะฝะธะฐะปะธะทะผะฐ ะฝะต ะฑัะดัั ัะผะตัะตะฝั ั ะฐััะธะบะฐะฝัะบะพะน ะทะตะผะปะธ".
ะะฒะฐะผะต ะะบััะผะฐ ะพัะธะตะฝัะธัะพะฒะฐะปัั ะฒะพ ะฒะฝัััะตะฝะฝะตะน ะธ ะฒะฝะตัะฝะตะน ะฟะพะปะธัะธะบะต ะฝะฐ ัะพัะธะฐะปะธััะธัะตัะบะธะต ัััะฐะฝั, ะฒ ะฟะตัะฒัั ะพัะตัะตะดั ะฝะฐ ะกะกะกะ ะธ ะะะ , ะธ ะฟัะพะฒะพะดะธะป ัะตัะพัะผั, ะฝะฐะฟัะฐะฒะปะตะฝะฝัะต ะฝะฐ ััะธะปะตะฝะธะต ะณะพััะดะฐัััะฒะตะฝะฝะพะณะพ ัะตะบัะพัะฐ ะฒ ัะบะพะฝะพะผะธะบะต ะธ ะธะทะฑะฐะฒะปะตะฝะธะต ัััะฐะฝั ะพั ัะบะพะฝะพะผะธัะตัะบะพะน ะทะฐะฒะธัะธะผะพััะธ ัะพ ััะพัะพะฝั ะบะพะปะพะฝะธะฐะปัะฝัั ะดะตัะถะฐะฒ, ะฝะพ ะฒ ัััะฐะฝะต ะบัะตะฟะปะพ ะฝะตะดะพะฒะพะปัััะฒะพ ะตะณะพ ะฐะฒัะพัะธัะฐัะฝัะผ ััะธะปะตะผ ะฟัะฐะฒะปะตะฝะธั, ะบะพัััะฟัะธะตะน ะธ ะพััััััะฒะธะตะผ ะพัััะธะผัั ัะตะทัะปััะฐัะพะฒ ะฟัะตะพะฑัะฐะทะพะฒะฐะฝะธะน.
ะ ัะตะฒัะฐะปะต 1966ย ะณะพะดะฐ ะะบััะผะฐ ะฑัะป ัะฒะตัะณะฝัั ะณััะฟะฟะพะน ะพัะธัะตัะพะฒ. ะะฐ ััะธะผ ะฟะพัะปะตะดะพะฒะฐะปะฐ ัะตัะธั ัะผะตะฝัะฒัะธั ะดััะณ ะดััะณะฐ ะฒะพะตะฝะฝัั ั ัะฝั ะธ ัะปะฐะฑัั ะณัะฐะถะดะฐะฝัะบะธั ะฟัะฐะฒะธัะตะปัััะฒ. ะัะพะฒะพะดะธะปัั ะบััั ะฝะฐ ัะฐะทะฒะธัะธะต ัะฐััะฝะพะณะพ ะฟัะตะดะฟัะธะฝะธะผะฐัะตะปัััะฒะฐ.
ะ ะธัะฝะต 1979ย ะณะพะดะฐ ะผะปะฐะดัะธะต ะพัะธัะตัั ะฒะพ ะณะปะฐะฒะต ั ะบะฐะฟะธัะฐะฝะพะผ ะะะก ะะถะตััะธ ะ ะพะปะธะฝะณัะพะผ ัะพะฒะตััะธะปะธ ะพัะตัะตะดะฝะพะน ะฟะตัะตะฒะพัะพั, ะฒ ั ะพะดะต ะบะพัะพัะพะณะพ ะฑัะป ัะฑะธั ะบะพะผะฐะฝะดัััะธะน ะฐัะผะธะตะน ะะฐะฝั ะณะตะฝะตัะฐะป ะ. ะะดะฐััะธ-ะะตะปะปะธะฝะณัะพะฝ. ะะฐั ะฒะฐัะธะฒัะธะน ะฒะปะฐััั ัะตะฒะพะปััะธะพะฝะฝัะน ัะพะฒะตั ะพะฑััะฒะธะป ะพ ะฟัะพะฒะตะดะตะฝะธะธ ัะธััะบะธ, ะฒ ั ะพะดะต ะบะพัะพัะพะน ะฑัะปะธ ัะฐััััะตะปัะฝั ะผะฝะพะณะธะต ะฟัะตะถะฝะธะต ะฟะพะปะธัะธัะตัะบะธะต ะดะตััะตะปะธ, ัะธะฝะพะฒะฝะธะบะธ ะธ ััะฐััะธะต ะพัะธัะตัั. 18 ะธัะฝั 1979 ะฑัะปะธ ะฟัะพะฒะตะดะตะฝั ะฟะฐัะปะฐะผะตะฝััะบะธะต ะฒัะฑะพัั, ะฟะพะฑะตะดะธัะตะปะตะผ ะฑัะปะฐ ะพะฑััะฒะปะตะฝะฐ ะะฐัะธะพะฝะฐะปัะฝะฐั ะฝะฐัะพะดะฝะฐั ะฟะฐััะธั (ะปะตะฒะพะน ะพัะธะตะฝัะฐัะธะธ, ะพะฑัะตะดะธะฝะธะฒัะฐั ะผะฝะพะณะธั ะฟะพัะปะตะดะพะฒะฐัะตะปะตะน ะ. ะะบััะผั), ะบะพัะพัะฐั ะฟะพะปััะธะปะฐ 68 ะธะท 140 ะผะตัั ะฒ ะฟะฐัะปะฐะผะตะฝัะต, ะฟะพะผะธะผะพ ะฝะตั ััะดะฐ ะฟัะพัะปะพ ะตัั 5 ะฟะฐััะธะน.
ะะดะฝะฐะบะพ ะะะ, ะฝะตัะผะพััั ะฝะฐ ะปะตะฒัั ะพัะธะตะฝัะฐัะธั, ะฝะต ะปะธะบะฒะธะดะธัะพะฒะฐะปะฐ ัะฐััะฝัะน ัะตะบัะพั ัะบะพะฝะพะผะธะบะธ ะธ ะฟะพะพัััะปะฐ ะธะฝะพัััะฐะฝะฝัะต ะธะฝะฒะตััะธัะธะธ ะฒ ะะฐะฝั. ะะตะดะพะฒะพะปัะฝัะต ััะธะผ, ะพัะธัะตัั ะฒะพ ะณะปะฐะฒะต ั ะะถะตััะธ ะ ะพะปะธะฝะณัะพะผ, ัะพะฒะตััะธะฒัะธะต ะฟะตัะตะฒะพัะพั 1979ย ะณะพะดะฐ, ััััะพะธะปะธ ะฝะพะฒัะน ะฟะตัะตะฒะพัะพั 31 ะดะตะบะฐะฑัั 1981ย ะณะพะดะฐ. ะ 1982ย ะณะพะดั ะฑัะปะธ ะพะฑัะฐะทะพะฒะฐะฝั ะฝะฐัะพะดะฝัะต ััะธะฑัะฝะฐะปั, ะทะฐะฝะธะผะฐะฒัะธะตัั ะฝะพะฒัะผะธ ัะธััะบะฐะผะธ ะฟะพะปะธัะธะบะพะฒ, ัะธะฝะพะฒะฝะธะบะพะฒ, ะฟัะตะดะฟัะธะฝะธะผะฐัะตะปะตะน.
ะ 1990ย ะณะพะดั ะฑัะปะพ ะพะฑััะฒะปะตะฝะพ ะพ ะฝะฐัะฐะปะต ะฟะตัะตั ะพะดะฐ ะบ ะณัะฐะถะดะฐะฝัะบะพะผั ะฟัะฐะฒะปะตะฝะธั. ะ 1992ย ะณะพะดั ะฑัะปะฐ ะฟัะธะฝััะฐ ะฝะพะฒะฐั ะบะพะฝััะธัััะธั ัััะฐะฝั, ะฟัะตะดััะผะฐััะธะฒะฐััะฐั ะผะฝะพะณะพะฟะฐััะธะนะฝะพััั, ัะพะณะดะฐ ะถะต ะฑัะป ัะฝัั ะทะฐะฟัะตั ะฝะฐ ะดะตััะตะปัะฝะพััั ะฟะพะปะธัะธัะตัะบะธั ะฟะฐััะธะน. ะ ะฝะพัะฑัะต-ะดะตะบะฐะฑัะต 1992ย ะณะพะดะฐ ะฒ ัััะฐะฝะต ะฟัะพัะปะธ ะฟะตัะฒัะต ะฟัะตะทะธะดะตะฝััะบะธะต ะธ ะฟะฐัะปะฐะผะตะฝััะบะธะต ะฒัะฑะพัั ะฝะฐ ะผะฝะพะณะพะฟะฐััะธะนะฝะพะน ะพัะฝะพะฒะต. ะัะตะทะธะดะตะฝัะพะผ ะฑัะป ะธะทะฑัะฐะฝ ะะถะตััะธ ะ ะพะปะธะฝะณั, ะฑัะฒัะธะน ะฟัะตะดัะตะดะฐัะตะปั ะฒัะตะผะตะฝะฝะพะณะพ ัะพะฒะตัะฐ ะฝะฐัะธะพะฝะฐะปัะฝะพะน ะพะฑะพัะพะฝั (ะะกะะ), ะฟัะฐะฒะธะฒัะธะน ะะฐะฝะพะน ะฝะฐ ะฟัะพััะถะตะฝะธะธ 19 ะปะตั. ะ ะดะตะบะฐะฑัะต 2000ย ะณะพะดะฐ ะฝะพะฒัะผ ะฟัะตะทะธะดะตะฝัะพะผ ะธะทะฑัะฐะฝ ะะถะพะฝ ะัััะพั. ะ 2004ย ะณะพะดั ะพะฝ ะฑัะป ัะฝะพะฒะฐ ะธะทะฑัะฐะฝ ะฝะฐ ััะพั ะฟะพัั. ะ ะดะตะบะฐะฑัะต 2008ย ะณะพะดะฐ ะฝะพะฒัะผ ะฟัะตะทะธะดะตะฝัะพะผ ะฑัะป ะธะทะฑัะฐะฝ, ะฐ 7 ัะฝะฒะฐัั 2009ย ะณะพะดะฐ ะฒัััะฟะธะป ะฒ ะดะพะปะถะฝะพััั ัะพัะธะฐะป-ะดะตะผะพะบัะฐั ะะถะพะฝ ะััะฐ ะะธะปะปั[8].
ะะพัะปะต ะบะพะฝัะธะฝั ะะถะพะฝะฐ ะััะฐ ะะธะปะปัะฐ ะฒ ะธัะปะต 2012ย ะณะพะดะฐ ะบ ะฒะปะฐััะธ ะฟัะธััะป ะฒะธัะต-ะฟัะตะทะธะดะตะฝั ะะถะพะฝ ะัะฐะผะฐะฝะธ ะะฐั ะฐะผะฐ[9], ััะฐะฒัะธะน ัะตัะฒััััะผ ะฟัะตะทะธะดะตะฝัะพะผ ัะตัะฒัััะพะน ะ ะตัะฟัะฑะปะธะบะธ ะะฐะฝะฐ. ะ ะดะตะบะฐะฑัะต ัะพะณะพ ะถะต ะณะพะดะฐ ะพะฝ ะฒัะธะณัะฐะป ะฟัะตะทะธะดะตะฝััะบะธะต ะฒัะฑะพัั.
ะะฐ ะพัะตัะตะดะฝัั ะฒัะฑะพัะฐั 7 ะดะตะบะฐะฑัั 2016ย ะณะพะดะฐ ะะถะพะฝ ะัะฐะผะฐะฝะธ ะะฐั ะฐะผะฐ ะฟัะพะธะณัะฐะป ะฟัะตะดััะฐะฒะธัะตะปั ะะพะฒะพะน ะฟะฐััะธะพัะธัะตัะบะพะน ะฟะฐััะธะธ ะะฐะฝะต ะะบััะพ-ะะดะดะพ, ะบะพัะพััะน 7 ัะฝะฒะฐัั 2017ย ะณะพะดะฐ ะฒัััะฟะธะป ะฒ ะดะพะปะถะฝะพััั[10].
ะะฐ ะฒัะฑะพัะฐั 7 ะดะตะบะฐะฑัั 2020ย ะณะพะดะฐ ะะบััะพ-ะะดะดะพ ะฑัะป ะธะทะฑัะฐะฝ ะฝะฐ ะฒัะพัะพะน ััะพะบ, ะฝะฐะฑัะฐะฒ ะฒ ะฟะตัะฒะพะผ ัััะต ะฟัะตะทะธะดะตะฝััะบะธั ะฒัะฑะพัะพะฒ 51,29ย % ะณะพะปะพัะพะฒ, ะฐ 7 ัะฝะฒะฐัั 2021ย ะณะพะดะฐ ะพะฝ ะฑัะป ะฟัะธะฒะตะดัะฝ ะบ ะฟัะธััะณะต[11].
ะะพััะดะฐัััะฒะตะฝะฝัะน ะณะธะผะฝ
ะฟัะฐะฒะธััะะพััะดะฐัััะฒะตะฝะฝัะน ัะปะฐะณ
ะฟัะฐะฒะธััะคะปะฐะณ ะะฐะฝัย โ ะฟััะผะพัะณะพะปัะฝะพะต ะฟะพะปะพัะฝะธัะต ั ะณะพัะธะทะพะฝัะฐะปัะฝัะผะธ ะบัะฐัะฝะพะน, ะถัะปัะพะน ะธ ะทะตะปัะฝะพะน ะฟะพะปะพัะฐะผะธ ัะฐะฒะฝะพะน ัะธัะธะฝั, ัะฐัะฟะพะปะพะถะตะฝะฝัะผะธ ัะพะพัะฒะตัััะฒะตะฝะฝะพ ัะฒะตัั ั ะฒะฝะธะท. ะ ัะตะฝััะต ััะตะดะฝะตะน ะถัะปัะพะน ะฟะพะปะพัั ะฒัะดะตะปัะตััั ัััะฝะฐั ะฟััะธะบะพะฝะตัะฝะฐั ะทะฒะตะทะดะฐ. ะัะปัะฐั ะฟะพะปะพัะฐย โ ัะธะผะฒะพะป ะฑะพะณะฐัััะฒะฐ ะผะธะฝะตัะฐะปัะฝัะผะธ ัะตััััะฐะผะธ, ะทะตะปัะฝะฐั ะฟะพะปะพัะฐย โ ัะธะผะฒะพะป ะฑะพะณะฐัััะฒะฐ ัะฐััะธัะตะปัะฝัะผะธ ัะตััััะฐะผะธ, ะบัะฐัะฝะฐั ะฟะพะปะพัะฐย โ ัะธะผะฒะพะป ะบัะพะฒะธ, ะฟัะพะปะธัะพะน ะฑะพััะฐะผะธ ะทะฐ ะฝะตะทะฐะฒะธัะธะผะพััั ะะฐะฝั. ะ ัััะฝะฐั ะทะฒะตะทะดะฐย โ ััะพ ัะธะผะฒะพะป ะพัะฒะพะฑะพะถะดะตะฝะธั ะธ ะตะดะธะฝััะฒะฐ ะฝะฐัะพะดะพะฒ ะััะธะบะธ ะฒ ะฑะพััะฑะต ั ะบะพะปะพะฝะธะฐะปะธะทะผะพะผ[12].
ะะพะปะธัะธัะตัะบะฐั ัะธััะตะผะฐ
ะฟัะฐะฒะธััะะฐะบะพะฝะพะดะฐัะตะปัะฝะฐั ะฒะปะฐััั ะฟัะธะฝะฐะดะปะตะถะธั ะพะดะฝะพะฟะฐะปะฐัะฝะพะผั ะฟะฐัะปะฐะผะตะฝัั, ะธะทะฑะธัะฐะตะผะพะผั ะฝะฐ 4ย ะณะพะดะฐ ะฟััะผัะผ ะฒัะตะพะฑัะธะผ ะณะพะปะพัะพะฒะฐะฝะธะตะผ. ะะพ ะธัะพะณะฐะผ ะฒัะตะพะฑัะธั ะฒัะฑะพัะพะฒ 2008ย ะณะพะดะฐ ะฒ ะฟะฐัะปะฐะผะตะฝัะต ะฟัะตะดััะฐะฒะปะตะฝั ัะตัััะต ะฟะฐััะธะธ: ะะฐัะธะพะฝะฐะปัะฝัะน ะดะตะผะพะบัะฐัะธัะตัะบะธะน ะบะพะฝะณัะตัั (116 ะดะตะฟััะฐัะพะฒ), ะะพะฒะฐั ะฟะฐััะธะพัะธัะตัะบะฐั ะฟะฐััะธั (107 ะดะตะฟััะฐัะฐ), ะะฐัะพะดะฝัะน ะฝะฐัะธะพะฝะฐะปัะฝัะน ะบะพะฝะฒะตะฝั (ะดะฒะฐ ะดะตะฟััะฐัะฐ), ะะฐัะพะดะฝะฐั ะฟะฐััะธั ะบะพะฝะฒะตะฝัะฐ (ะพะดะธะฝ ะดะตะฟััะฐั). ะขะฐะบะถะต ะฒ ะฟะฐัะปะฐะผะตะฝัะต ะธะผะตัััั ัะตัััะต ะฝะตะทะฐะฒะธัะธะผัั ะดะตะฟััะฐัะฐ.
ะัะฟะพะปะฝะธัะตะปัะฝะฐั ะฒะปะฐััั ะพัััะตััะฒะปัะตััั ะฟัะตะทะธะดะตะฝัะพะผ ัะตัะฟัะฑะปะธะบะธ ะธ ะฟัะฐะฒะธัะตะปัััะฒะพะผ. ะะพ ะบะพะฝััะธัััะธะธ, ะฟัะตะทะธะดะตะฝั ัะฒะปัะตััั ะณะปะฐะฒะพะน ะณะพััะดะฐัััะฒะฐ ะธ ะฟัะฐะฒะธัะตะปัััะฒะฐ, ะฐ ัะฐะบะถะต ะณะปะฐะฒะฝะพะบะพะผะฐะฝะดัััะธะผ ะฒะพะพััะถัะฝะฝัะผะธ ัะธะปะฐะผะธ. ะัะตะทะธะดะตะฝั ะธะทะฑะธัะฐะตััั ะฟััะผัะผ ะฒัะตะพะฑัะธะผ ะณะพะปะพัะพะฒะฐะฝะธะตะผ ะฝะฐ 4ย ะณะพะดะฐ ะธ ะผะพะถะตั ะทะฐะฝะธะผะฐัั ััะพั ะฟะพัั ะฝะต ะฑะพะปะตะต ะดะฒัั ััะพะบะพะฒ. 7 ัะฝะฒะฐัั 2017ย ะณะพะดะฐ ะฒ ะดะพะปะถะฝะพััั ะฟัะตะทะธะดะตะฝัะฐ ะฒัััะฟะธะป ะะฐะฝะฐ ะะบััะพ-ะะดะดะพ.
ะ ะฐะฝะตะต ะฒะปะธััะตะปัะฝัะต ะฒ ะฝะฐััะพััะตะต ะฒัะตะผั ะฝะตะดะตะนััะฒัััะธะต ะฟะพะปะธัะธัะตัะบะธะต ะฟะฐััะธะธ: ะะฑัะตะดะธะฝัะฝะฝัะน ะบะพะฝะฒะตะฝั ะะพะปะพัะพะณะพ ะะตัะตะณะฐ (1946โ1951), ะะฑัะตะดะธะฝัะฝะฝะฐั ะฟะฐััะธั (1957โ1964), ะะฐัะพะดะฝะฐั ะฝะฐัะธะพะฝะฐะปัะฝะฐั ะฟะฐััะธั (1979โ1981).
ะัััะธะผ ััะธะดะธัะตัะบะธะผ ะพัะณะฐะฝะพะผ ัะฒะปัะตััั ะฒะตัั ะพะฒะฝัะน ััะด ะะฐะฝั.
ะะตะนััะฒัะตั ะฒะฝะต ะฒะตัะฒะตะน ะฒะปะฐััะธ ััะฐะดะธัะธะพะฝะฝะฐั ัะพัะผะฐ ะฒะปะฐััะธย โ ะบะพัะพะปั, ะณะพััะดะฐัััะฒะพ ะะฐะฝะฐ ัะพััะพะธั ะธะท ะฝะตัะบะพะปัะบะธั ะบะพัะพะปะตะฒััะฒ[13]. ะะพ ััะตัะตะฝะธั ะพะฑััะพััะตะปัััะฒ ั 2003ย ะณะพะดะฐ ะบะพัะพะปัะผ ะฝะตะพะถะธะดะฐะฝะฝะพ ััะฐะป ะณัะฐะถะดะฐะฝะธะฝ ะ ะค[14]. ะัั ะดะฒะพะต ะบะพัะพะปะตะน ะะฐะฝั ัะพะถะต ะถะธะฒัั/ะถะธะปะธ ะฒะฝะต ัััะฐะฝั, ั ัะพะฑะปัะดะตะฝะธะตะผ ะพะฑัะทะฐะฝะฝะพััะธ ััะฐััะธั ะฒ ะถะธะทะฝะธ ะณะพััะดะฐัััะฒะฐ ะะฐะฝะฐ.
ะะฝะตัะฝัั ะฟะพะปะธัะธะบะฐ ะะฐะฝั
ะฟัะฐะฒะธััะะพะพััะถัะฝะฝัะต ัะธะปั ะะฐะฝั
ะฟัะฐะฒะธััะะดะผะธะฝะธัััะฐัะธะฒะฝะพ-ัะตััะธัะพัะธะฐะปัะฝะพะต ะดะตะปะตะฝะธะต
ะฟัะฐะฒะธัั
ะะฐะฝะฐ ัะฐะทะดะตะปะตะฝะฐ ะฝะฐ 10 ะพะฑะปะฐััะตะน, ะบะพัะพััะต ะฒะบะปััะฐัั ะฒ ัะตะฑั 170 ัะฐะนะพะฝะพะฒ, ะฒ ัะพะผ ัะธัะปะต 40 ะณะพัะพะดัะบะธั ะพะฑัะฐะทะพะฒะฐะฝะธะน ะธ 6 ะผะตััะพะฟะพะปะธะน[15].
| โ | ะะฑะปะฐััั | ะะฐะทะฒะฐะฝะธะต ะพะฑะปะฐััะธ ะฝะฐ ะฐะฝะณะปะธะนัะบะพะผ ัะทัะบะต | ะะดะผะธะฝะธัััะฐัะธะฒะฝัะน ัะตะฝัั | ะะปะพัะฐะดั, ะบะผยฒ[16] |
ะะฐัะตะปะตะฝะธะต, ัะตะป. (2010)[16][17][18] |
ะะปะพัะฝะพััั, ัะตะป./ะบะผยฒ |
|---|---|---|---|---|---|---|
| 1 | ะัะฐะฝัะธ | Ashanti | ะัะผะฐัะธ | 24ย 389 | 4ย 780ย 380 | 196,01 |
| 2 | ะะพะปััะฐั ะะบะบัะฐ | Greater Accra | ะะบะบัะฐ | 3245 | 4ย 010ย 054 | 1235,76 |
| 3 | ะะพะฝะพ | Bono | ะกัะฝััะฝะธ | 39ย 557 | 2ย 310ย 983 | 58,42 |
| 4 | ะะตัั ะฝัั ะะพััะพัะฝะฐั | Upper East | ะะพะปะณะฐัะฐะฝะณะฐ | 8842 | 1ย 046ย 545 | 118,36 |
| 5 | ะะตัั ะฝัั ะะฐะฟะฐะดะฝะฐั | Upper West | ะะฐ | 18ย 476 | 702ย 110 | 38,00 |
| 6 | ะะพะปััะฐ | Volta | ะฅะพ | 20ย 570 | 2ย 118ย 252 | 102,98 |
| 7 | ะะพััะพัะฝะฐั | Eastern | ะะพัะพัะธะดัะฐ | 19ย 323 | 2ย 633ย 154 | 136,27 |
| 8 | ะะฐะฟะฐะดะฝะฐั | Western | ะกะตะบะพะฝะดะธ-ะขะฐะบะพัะฐะดะธ | 23ย 921 | 2ย 376ย 021 | 99,33 |
| 9 | ะกะตะฒะตัะฝะฐั | Northern | ะขะฐะผะฐะปะต | 70ย 384 | 2ย 479ย 461 | 35,23 |
| 10 | ะฆะตะฝััะฐะปัะฝะฐั | Central | ะะตะนะฟ-ะะพัั | 9826 | 2ย 201ย 863 | 224,09 |
| ะัะตะณะพ | 238ย 533 | 24ย 658ย 823 | 103,38 |
ะะฐัะตะปะตะฝะธะต
ะฟัะฐะฒะธัั
ะงะธัะปะตะฝะฝะพััั ะฝะฐัะตะปะตะฝะธัย โ 33ย 107ย 275[19] (ะัะตะฝะบะฐ 2022ย ะณะพะดะฐ).
ะะพะดะพะฒะพะน ะฟัะธัะพััย โ 2,15ย % (ัะตััะธะปัะฝะพัััย โ 3,9 ัะพะถะดะตะฝะธะน ะฝะฐ ะถะตะฝัะธะฝั, 2020).
ะกัะตะดะฝัั ะฟัะพะดะพะปะถะธัะตะปัะฝะพััั ะถะธะทะฝะธย โ 66 ะปะตั ั ะผัะถัะธะฝ, 71ย ะณะพะด ั ะถะตะฝัะธะฝ (2020).
ะะฐัะฐะถัะฝะฝะพััั ะฒะธัััะพะผ ะธะผะผัะฝะพะดะตัะธัะธัะฐ ัะตะปะพะฒะตะบะฐ (ะะะง)ย โ 1,7ย % (ะพัะตะฝะบะฐ ะฝะฐ 2018ย ะณะพะด).
ะัะฐะผะพัะฝะพััั ะฝะฐัะตะปะตะฝะธั ััะฐััะต 15 ะปะตัย โ 79,0ย % (ะฟะพ ะดะฐะฝะฝัะผ 2018ย ะณะพะดะฐ)[19].
ะะพัะพะดัะบะพะต ะฝะฐัะตะปะตะฝะธะตย โ 57,3ย % (2020).
ะญัะฝะธัะตัะบะธะน ัะพััะฐะฒ: ะฐะบะฐะฝั 47,5ย %, ะผะพะปะต-ะดะฐะณะฑะพะฝ 16,6ย %, ัะฒะต 13,9ย %, ะฐะดะฐะฝะณะผะต 7,4ย %, ะณััะผะฐ 5,7ย %, ะณัะฐะฝ 3,7ย %, ะณัััะธ 2,5ย %, ะธ ะดััะณะธะต ะฝะฐัะพะดะฝะพััะธ (ะฟะพ ะฟะตัะตะฟะธัะธ 2010ย ะณะพะดะฐ).
ะฏะทัะบะธ: ะพัะธัะธะฐะปัะฝัะนย โ ะฐะฝะณะปะธะนัะบะธะน (ะทะฝะฐะตั ะพะบะพะปะพ ััะตัะธ ะฝะฐัะตะปะตะฝะธั), ะฐัะฐะฝัะธ 16ย %, ัะฒะต 14ย %, ัะฐะฝัะต 11,6ย %, ะฑะพัะพะฝ 4,9ย %, ะดะฐะณะพะผะฑะฐ 4,4ย %, ะฐะดะฐะฝะณะผะต 4,2ย %, ะธ ะดั. (ะฟะพ ะฟะตัะตะฟะธัะธ 2010ย ะณะพะดะฐ).
ะ ะตะปะธะณะธั
ะฟัะฐะฒะธััะะพะปััะธะฝััะฒะพ ะถะธัะตะปะตะน ะะฐะฝั (69ย %[20]) ัะฒะปััััั ั ัะธััะธะฐะฝะฐะผะธ. ะััะฟะฝะตะนัะธะผะธ ั ัะธััะธะฐะฝัะบะธะผะธ ะบะพะฝัะตััะธัะผะธ ัััะฐะฝั ัะฒะปััััั ะฟััะธะดะตัััะฝะธะบะธ (6,9ย ะผะปะฝ ะธะปะธ 28,3ย %[21]) ะธ ะบะฐัะพะปะธะบะธ (3,16 ะผะปะฝ[22]). ะััะณะธะผะธ ะบััะฟะฝัะผะธ ะบะพะฝัะตััะธัะผะธ, ะฝะฐััะธััะฒะฐััะธะผะธ ะฝะตัะบะพะปัะบะพ ัะพั ััััั ะฒะตััััะธั ะบะฐะถะดะฐั, ัะฒะปััััั ะผะตัะพะดะธััั, ะฟัะตัะฒะธัะตัะธะฐะฝะต, ะกะฒะธะดะตัะตะปะธ ะะตะณะพะฒั, ะะพะฒะพะฐะฟะพััะพะปััะบะฐั ัะตัะบะพะฒั ะธ ะฐะดะฒะตะฝัะธััั ัะตะดัะผะพะณะพ ะดะฝั.
ะ ั ะพะดะต ะฟะตัะตะฟะธัะธ 2010ย ะณะพะดะฐ 17,6ย % ะฝะฐัะตะปะตะฝะธั ัััะฐะฝั ะฝะฐะทะฒะฐะปะธ ัะตะฑั ะผัััะปัะผะฐะฝะฐะผะธ, ะตัั 5ย % ะพัะฝะตัะปะธ ัะตะฑั ะบ ะฒะตััััะธะผ ััะฐะดะธัะธะพะฝะฝัั ะฐััะธะบะฐะฝัะบะธั ัะตะปะธะณะธะน[21]. ะะพ ะดะฐะฝะฝัะผ ยซะญะฝัะธะบะปะพะฟะตะดะธะธ ัะตะปะธะณะธะนยป ะะถะพะฝะฐ ะะตะปัะพะฝะฐ ะฒ 2010ย ะณะพะดั ะฒ ัััะฐะฝะต ะฑัะปะพ 27ย ััั. ะฟะพัะปะตะดะพะฒะฐัะตะปะตะน ะฝะพะฒัั ัะตะปะธะณะธะพะทะฝัั ะดะฒะธะถะตะฝะธะน, 14ย ััั. ััะพัะพะฝะฝะธะบะพะฒ ะฒะตัั ะฑะฐั ะฐะธ ะธ 5ย ััั. ะธะฝะดัะธััะพะฒ[23].
ะะพัะพะดะฐ
ะฟัะฐะฒะธััะญะบะพะฝะพะผะธะบะฐ
ะฟัะฐะฒะธััะะฐะฝะฐ ะพะฑะปะฐะดะฐะตั ัััะตััะฒะตะฝะฝัะผะธ ะฟัะธัะพะดะฝัะผะธ ัะตััััะฐะผะธ: ะผะตััะพัะพะถะดะตะฝะธัะผะธ ะทะพะปะพัะฐ[24], ะฐะปะผะฐะทะพะฒ, ะฑะพะบัะธัะพะฒ, ะผะฐัะณะฐะฝัะฐ, ะฝะตััะธ (ะผะตััะพัะพะถะดะตะฝะธะต ะะทะฐัะฐ), ะฟัะธัะพะดะฝะพะณะพ ะณะฐะทะฐ, ัะตัะตะฑัะฐ, ะปะตัะฝัะผะธ, ััะฑะฝัะผะธ ะธ ะณะธะดัะพัะฝะตัะณะตัะธัะตัะบะธะผะธ ัะตััััะฐะผะธ.


ะะะ ะฝะฐ ะดััั ะฝะฐัะตะปะตะฝะธั ะฒ 2017ย ะณะพะดัย โ 1,64ย ััั. ะดะพะปะป. (148 ะผะตััะพ ะฒ ะผะธัะต)[25]. ะะธะถะต ััะพะฒะฝั ะฑะตะดะฝะพััะธย โ 28,5ย % ะฝะฐัะตะปะตะฝะธั (ะพัะตะฝะบะฐ ะะะ ะฝะฐ 2007ย ะณะพะด). ะะตะทัะฐะฑะพัะธัะฐย โ 6,7ย % (2018ย ะณะพะด)[26].
ะัะฝะพะฒะฝะพะน ัะตะบัะพั ัะบะพะฝะพะผะธะบะธ ะะฐะฝัย โ ัะตะปััะบะพะต ั ะพะทัะนััะฒะพ (56ย % ัะฐะฑะพัะฐััะธั ะธ 37ย % ะะะ). ะัะปััะธะฒะธัััััั ะบะฐะบะฐะพ-ะฑะพะฑั (ะพัะฝะพะฒะฝะพะน ัะบัะฟะพััะฝัะน ัะพะฒะฐั, ัััะฐะฝะฐ ะทะฐะฝะธะผะฐะปะฐ ะฒัะพัะพะต ะผะตััะพ ะฟะพ ะฟัะพะธะทะฒะพะดััะฒั ััะพะน ะบัะปััััั[27], ะฐ ะดะพะปั ะฟะปะพัะฐะดะธ ะฟะฐัะฝะธ ะพัะฒะตะดะตะฝะฝะพะน ะฟะพะด ะบะฐะบะฐะพ ะดะตัะตะฒัั ะดะพััะธะณะฐะปะฐ 50ย %), ัะธั, ัะฐะฟะธะพะบะฐ, ะฐัะฐั ะธั, ะบัะบัััะทะฐ, ะฑะฐะฝะฐะฝั ะธ ะดั.
ะัะพะผััะปะตะฝะฝะพััั (15ย % ัะฐะฑะพัะฐััะธั , 25ย % ะะะ)ย โ ะณะพัะฝะพะดะพะฑัะฒะฐััะฐั, ะปะตัะพะทะฐะณะพัะพะฒะธัะตะปัะฝะฐั, ะฟะธัะตะพะฑัะฐะฑะฐััะฒะฐััะฐั. ะ 2010ย ะณะพะดั ะฝะฐัะฐะปะฐัั ะดะพะฑััะฐ ะฝะตััะธ ะฝะฐ ะผะตััะพัะพะถะดะตะฝะธะธ ะะถะธะฑะธะปะธ ั ะฟะพะฑะตัะตะถัั ะะฐะฝั ะธ ะทะฐ 2010โ2014ย ะณะพะดั ะพัััะดะฐ ะฑัะปะพ ะฟะพะปััะตะฝะพ 100ย ััั. ะฑะฐััะตะปะตะน[28]. ะ ะะฐะฝะต ะฝะตั ะฝะธ ะพะดะฝะพะณะพ ะบััะฟะฝะพะณะพ ะฝะตััะตะฟะตัะตัะฐะฑะฐััะฒะฐััะตะณะพ ะทะฐะฒะพะดะฐ (ะฟะพัะปะตะดะฝะธะน ะฑัะป ะทะฐะบััั ะฒ 2021ย ะณะพะดั), ะฒัะปะตะดััะฒะธะต ัะตะณะพ ัััะฐะฝะฐ ะฒัะฝัะถะดะตะฝะฐ ะธะผะฟะพััะธัะพะฒะฐัั ะฟัะฐะบัะธัะตัะบะธ ะฒัะต ะฟัะพะดัะบัั ะฝะตััะตะฟะตัะตัะฐะฑะพัะบะธ. ะ ะะฐะฝะต ะฝะตัะบะพะปัะบะพ ะฝะตัััะฝัั ะผะตััะพัะพะถะดะตะฝะธะน โ ะกะฐะฝะบะพัะฐ, ะกะพะปัะฟะพะฝะด, ะขะฐะฝะพ-ะฎะณ ะธ ะขะฒะตะฝะตะฑะพะฐ.
ะ 2024ย ะณะพะดั ะฝะฐ ัะณะพ-ะทะฐะฟะฐะดะต ัััะฐะฝั ะฒ ัะฐะนะพะฝะต ะะถะพะผะพัะพ ะบะพะฝัะพััะธัะผ TCP-UIC, ะฒะบะปััะฐััะธะน ะบะพะผะฟะฐะฝะธะธ ะธะท ะะฐะฝั, ะะฝะดะธะธ ะธ ะะะ , ะฟะปะฐะฝะธััะตั ะฝะฐัะฐัั ัััะพะธัะตะปัััะฒะพ ะบััะฟะฝะตะนัะตะณะพ ะฒ ะััะธะบะต ะฝะตััะตะฟะตัะตัะฐะฑะฐััะฒะฐััะตะณะพ ะบะพะผะฟะปะตะบัะฐ Petroleum Hub ััะพะธะผะพัััั $60ย ะผะปัะด. ะะพะผะฟะปะตะบั ะฑัะดะตั ะฒะบะปััะฐัั ััะธ ะฝะตััะตะฟะตัะตัะฐะฑะฐััะฒะฐััะธั ะทะฐะฒะพะดะฐ, ะฟััั ะฝะตััะตั ะธะผะธัะตัะบะธั ะทะฐะฒะพะดะพะฒ ะธ ะฝะตััะตั ัะฐะฝะธะปะธัะต ะฝะฐ 10ย ะผะปะฝ ะผะตััะธัะตัะบะธั ัะพะฝะฝ. ะัะพะตะบัะฝะฐั ะผะพัะฝะพััั ะฟัะพะธะทะฒะพะดััะฒะฐย โ ะฟะตัะตัะฐะฑะพัะบะฐ 900ย ััั. ะฑะฐััะตะปะตะน ะฝะตััะธ ะฒ ัััะบะธ. ะะปะฐะฝะธััะตััั ัะฐะบะถะต ัะพะทะดะฐะฝะธะต ะทะฐะฒะพะดะฐ ะฟะพ ัะถะธะถะตะฝะธั ะณะฐะทะฐ. ะัะดะตั ะฟะพัััะพะตะฝ ะฟะพัั, ัะฟะพัะพะฑะฝัะน ะฟัะธะฝะธะผะฐัั ะฒัะต ะฒะธะดั ัะพะฒัะตะผะตะฝะฝัั ะฝะตัััะฝัั ัะฐะฝะบะตัะพะฒ. ะะพะปะฝะพัััั ะฒัะต ััะธ ะพัะตัะตะดะธ ะบะพะผะฟะปะตะบัะฐ ะดะพะปะถะฝั ะฑััั ะฒะพะทะฒะตะดะตะฝั ะบ 2036ย ะณะพะดั[29].
ะะฝะตัะฝัั ัะพัะณะพะฒะปั
ะฟัะฐะฒะธััะะพ ัะพััะพัะฝะธั ะฝะฐ 2010ย ะณะพะด ะะฐะฝะฐ ะฒั ะพะดะธั ะฒ ะดะตัััะบั ะบััะฟะฝะตะนัะธั ะฟัะพะธะทะฒะพะดะธัะตะปะตะน ะทะพะปะพัะฐ ะฒ ะผะธัะต[30]. ะ 2010ย ะณะพะดั ะฟะพ ััะฐะฒะฝะตะฝะธั ั 2009ย ะณะพะดะพะผ ะดะพะฑััะฐ ะทะพะปะพัะฐ ะฒ ะะฐะฝะต, ัะฒะปัััะตะนัั ะฒัะพััะผ (ะฟะพัะปะต ะฎะะ ) ะฟะพ ะฒะตะปะธัะธะฝะต ะดะพะฑัััะธะบะพะผ ะทะพะปะพัะฐ ะฒ ะััะธะบะต, ะฒััะพัะปะฐ ะฝะฐ 1,4ย %, ะดะพ 90 ัะพะฝะฝ (2,97 ะผะปะฝ ัะฝัะธะน)[30]. ะััััะบะฐ ะพั ะฟัะพะดะฐะถ ะดัะฐะณะพัะตะฝะฝัั ะผะตัะฐะปะปะพะฒ ะทะฐ ะณะพะด ัะฒะตะปะธัะธะปะฐัั ะฝะฐ 27,5ย %, ะดะพ $3,62ย ะผะปัะด. ะะพะปะพัะพ ะพะฑะตัะฟะตัะธะฒะฐะตั ะปัะฒะธะฝัั ะดะพะปั ัะบัะฟะพััะฝะพะณะพ ะดะพั ะพะดะฐ ะะฐะฝั. ะ 2010ย ะณะพะดั ะฝะฐ ะทะพะปะพัะพ ะฟัะธัะปะพัั 48ย % ะฒัะตะณะพ ัะบัะฟะพััะฐ ะฒ ะดะตะฝะตะถะฝะพะผ ะฒััะฐะถะตะฝะธะธ[31]. ะ 2010ย ะณะพะดั ะดะพะฑััะฐ ะฐะปะผะฐะทะพะฒ ัะฝะธะทะธะปะฐัั ะฝะฐ 13ย %, ะดะพ 308ย 679 ะบะฐัะฐั, ะฒ ัะพ ะฒัะตะผั ะบะฐะบ ะฒััััะบะฐ ะพั ะฟัะพะดะฐะถะธ ะฐะปะผะฐะทะพะฒ ัะฒะตะปะธัะธะปะฐัั ะฝะฐ 59,2ย %, ะดะพ $11,13ย ะผะปะฝ[31].
ะญะบัะฟะพัั ะฒ 2017[32] ะณะพะดั ัะพััะฐะฒะธะป $17,1ย ะผะปัะด, ะพะบะพะปะพ 1/2 ะฒ ััะพะธะผะพััะธ ัะพััะฐะฒะปัะตั ะทะพะปะพัะพ, ะฝะฐ ะฒัะพัะพะผ ะผะตััะต ะฝะตััั (17ย %), ะดะฐะปะตะต ัะปะตะดััั ะบะฐะบะฐะพ-ะฑะพะฑั ะธ ะดััะณะธะต ะบะฐะบะฐะพ-ะฟัะพะดัะบัั (ะพะบ. 15,5ย %), ะฐ ัะฐะบะถะต ะผะฐัะณะฐะฝัะตะฒะฐั ััะดะฐ, ะฐะปะผะฐะทั, ะฑะพะบัะธัั ะธ ะฐะปัะผะธะฝะธะน, ะฟะธะปะพะผะฐัะตัะธะฐะปั, ััะฑะฐ, ะฑะฐะฝะฐะฝั, ัััะบัั ะธ ะพัะตั ะธ.
ะัะฝะพะฒะฝัะต ะฟะพะบัะฟะฐัะตะปะธ: ะะฝะดะธั (30ย %), ะะธัะฐะน (11ย %), ะจะฒะตะนัะฐัะธั (11ย %), ะฎะะ (5,4ย %), ะะธะดะตัะปะฐะฝะดั (5,3ย %).
ะะผะฟะพัั ะฒ 2017ย ะณะพะดั: $13,2ย ะผะปัะด.: ะผะฐัะธะฝั, ะพะฑะพััะดะพะฒะฐะฝะธะต ะธ ัะปะตะบััะพะฝะธะบะฐ (19,8ย %), ััะฐะฝัะฟะพััะฝัะต ััะตะดััะฒะฐ (14,9ย %), ะผะตัะฐะปะปััะณะธัะตัะบะฐั ะฟัะพะดัะบัะธั (10ย %), ั ะธะผะธัะตัะบะธะต ัะพะฒะฐัั (9,8ย %), ะณะพัะพะฒัะต ะฟัะพะดัะบัั ะฟะธัะฐะฝะธั (8,7ย %).
ะัะฝะพะฒะฝัะต ะฟะพััะฐะฒัะธะบะธ: ะะธัะฐะน (23ย %), ะกะจะ (8,3ย %), ะะฝะดะธั (5ย %).
ะั ะพะดะธั ะฒ ะผะตะถะดัะฝะฐัะพะดะฝัั ะพัะณะฐะฝะธะทะฐัะธั ัััะฐะฝ ะะะข.
ะกะะ
ะฟัะฐะฒะธััะะพััะดะฐัััะฒะตะฝะฝะฐั ัะตะปะตัะฐะดะธะพะบะพะผะฟะฐะฝะธั GBC (Ghana Broadcasting Corporationย โ ยซะะตัะฐัะตะปัะฝะฐั ะบะพัะฟะพัะฐัะธั ะะฐะฝัยป) ัะพะทะดะฐะฝะฐ 31 ะธัะปั 1935ย ะณะพะดะฐ ะบะฐะบ Gold Coast Broadcasting System, ะฟะพะด ัะพะฒัะตะผะตะฝะฝัะผ ะฝะฐะทะฒะฐะฝะธะตะผ ะธะทะฒะตััะฝะฐ ั 1957ย ะณะพะดะฐ, ะฒะบะปััะฐะตั ะฒ ัะตะฑั ัะตะปะตะบะฐะฝะฐะป GTV ะธ ัะฐะดะธะพััะฐะฝัะธะธ Radio 1, Radio 2 ะธ ัะตะณะธะพะฝะฐะปัะฝัะต ัะฐะดะธะพััะฐะฝัะธะธ.
ะัะปััััะฐ ะธ ะธัะบััััะฒะพ
ะฟัะฐะฒะธััะกะพ ะฒัะตะผะตะฝะธ ะฒัั ะพะดะฐ ะฒ ัะฒะตั ะฒ 1958ย ะณะพะดั ะฟะตัะฒะพะณะพ ัะฑะพัะฝะธะบะฐ ะฝะฐัะธะพะฝะฐะปัะฝะพะน ะฟัะพะทั ะธ ะฟะพัะทะธะธ ยซะะพะปะพัะฐ ะะฐะฝัยป ะปะธัะตัะฐัััะฐ ะะฐะฝั ะฟัะพัะปะฐ ะทะฝะฐัะธัะตะปัะฝัะน ะฟััั ัะฐะทะฒะธัะธั ะพั ะฝะตะฑะพะปััะธั ะฑััะพะฟะธัะฐัะตะปัะฝัั ะฟัะพะธะทะฒะตะดะตะฝะธะน ะดะพ ะบััะฟะฝัั ัะพัะผ (ัะพะผะฐะฝ, ะฟะพะฒะตััั), ััะธััะฒะฐััะธั ั ัะดะพะถะตััะฒะตะฝะฝัะต ะพัะบัััะธั ะผะธัะพะฒะพะน ัะพะผะฐะฝะธััะธะบะธ. ะะธัะตัะฐัััะฐ ะะฐะฝั ะฟัะตะดััะฐะฒะปะตะฝะฐ ะฟะพััะพะผ ะะพัะธ ะะฝะธะนะดะพั ะพ, ะฟัะพะทะฐะธะบะพะผ ะะนะธ ะะฒะตะธ ะัะผะฐ, ะฟะธัะฐัะตะปัะฝะธัะฐะผะธ ะะผะผะพะน ะะฐัะบะพ, ะญััะฐ ะกะฐะทะตัะปะตะฝะด, ะะผะฐ ะัะฐ ะะนะดั, ะฟะธัะฐัะตะปัะผะธ ะะพั ะฐะผะผะตะดะพะผ ะฑะตะฝ ะะฑะดะฐะปะปะฐั ะพะผ[ะฐะฝะณะป.], ะะถะพ ะดะต ะัะฐััะพะผ[ะฐะฝะณะป.], ะะตะดะธะฐะบะพ ะัะฐัะต, ะะผั ะะถะพะปะตัะพ, ะัะฐัะต ะะพะฝะฐะดั, ะััะบะฒะตะน ะะบะฐะน, ะกะตะปะฑะธ ะัะพะฝะณ-ะะฐัะฐะน ะธ ะดััะณะธะผะธ. ะ ัะด ะฟัะพะธะทะฒะตะดะตะฝะธะน[ะบะฐะบะธะต?] ะณะฐะฝัะบะธั ะฟะธัะฐัะตะปะตะน ะฟะตัะฐัะฐะปัั ะฒ ะถััะฝะฐะปะต ยซะะฝะพัััะฐะฝะฝะฐั ะปะธัะตัะฐัััะฐยป.
ะะธะดะฝัะผ ะฟัะตะดััะฐะฒะธัะตะปะตะผ ะธะทะพะฑัะฐะทะธัะตะปัะฝะพะณะพ ะธัะบััััะฒะฐ ะะฐะฝั ัะฒะปัะตััั ัะบัะปัะฟัะพั ะะบั ะะผะฟะพัะพ.
ะัั ะฝั
ะฟัะฐะฒะธัั
ะะฐะฝัะบะฐั ะบัั ะฝั ะธะผะตะตั ะพะฑัะธะต ัะตััั ั ะดััะณะธะผะธ ะทะฐะฟะฐะดะฝะพะฐััะธะบะฐะฝัะบะธะผะธ ะบัั ะฝัะผะธ, ะฝะพ ะพะฑะปะฐะดะฐะตั ะธ ัะฒะพะธะผะธ ะพัะพะฑะตะฝะฝะพัััะผะธ. ะัะฝะพะฒะฝัะต ะฑะปัะดะฐ ะณะฐะฝัะบะพะน ะบัั ะฝะธ ัะพััะพัั ะธะท ะบัะฐั ะผะฐะปะพ-ัะพะดะตัะถะฐัะธั ะฟัะพะดัะบัะพะฒ, ะบะพัะพััะต ะฟะพะดะฐัััั ั ัะพััะพะผ ะธะปะธ ััะฟะพะผ, ัะพะดะตัะถะฐัะธะผ ะธััะพัะฝะธะบ ะฑะตะปะบะฐ. ะ ะณะฐะฝัะบะพะน ะบัั ะฝะต ะธะผะตะตััั ัะฐะบะถะต ะผะฝะพะณะพ ัะฐะทะฝะพะพะฑัะฐะทะฝัั ัะปะฐะดะบะธั ะฑะปัะด.
ะกะผ. ัะฐะบะถะต
ะฟัะฐะฒะธััะัะธะผะตัะฐะฝะธั
ะฟัะฐะฒะธัั- โ ะัะปะฐั ะผะธัะฐ: ะะฐะบัะธะผะฐะปัะฝะพ ะฟะพะดัะพะฑะฝะฐั ะธะฝัะพัะผะฐัะธั / ะ ัะบะพะฒะพะดะธัะตะปะธ ะฟัะพะตะบัะฐ: ะ. ะ. ะััะฝะตะฒ, ะ. ะ. ะัะธัะฒะพัะพะฒ.ย โ ะะพัะบะฒะฐ: ะะกะข, 2017.ย โ ะก.ย 63.ย โ 96ย ั.ย โ ISBN 978-5-17-10261-4.
- โ Ghana Population (2025) - Worldometerย (ะฐะฝะณะป.). www.worldometers.info.
- โ 1 2 3 4 World Economic Outlook Database, October 2023 Edition. (Ghana). IMF.org. ะะตะถะดัะฝะฐัะพะดะฝัะน ะฒะฐะปััะฝัะน ัะพะฝะด (10 ะพะบััะฑัั 2023). ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 14 ะพะบััะฑัั 2023. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ 21 ะพะบััะฑัั 2023 ะณะพะดะฐ.
- โ Human Development Report 2023/24ย (ะฐะฝะณะป.). ะัะพะณัะฐะผะผะฐ ัะฐะทะฒะธัะธั ะะะ (13 ะผะฐััะฐ 2024). ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 13 ะผะฐััะฐ 2024. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ 13 ะผะฐััะฐ 2024 ะณะพะดะฐ.
- โ Etymology of Ghana. Douglas Harper. ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 12 ะผะฐั 2012. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ 4 ะฝะพัะฑัั 2012 ะณะพะดะฐ.
- โ ะะฐะฟะฐะดะฝะฐั ะััะธะบะฐ: ะะฐะฝะฐ.ย โ Litres, 2022-05-15.ย โ 25ย ั.ย โ ISBN 978-5-457-43089-1. โ [ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ 27ย ะฐะฒะณัััะฐ 2022ย ะณะพะดะฐ.]
- โ P. I. Kuprii๏ธ a๏ธกnov. ะะฐะฝะฐ: ัะฟัะฐะฒะพัะฝะธะบ.ย โ Izdatelสนskai๏ธ a๏ธก firma "Vostochnai๏ธ a๏ธก literatura" RAN, 2001.ย โ 204ย ั.ย โ ISBN 978-5-02-018149-6. โ [ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ 27ย ะฐะฒะณัััะฐ 2022ย ะณะพะดะฐ.]
- โ ะ ะพัะะธะทะฝะตัะะพะฝัะฐะปัะธะฝะณย โ ะะพะฒะพััะธ ะดะฝัย โ ะะตะฝัะตะบ ะะะ ะฝะฐะทะฒะฐะป ะฟัะตะทะธะดะตะฝััะบะธะต ะฒัะฑะพัั ะฒ ะะฐะฝะต ยซะดะพััะธะถะตะฝะธะตะผ ะดะตะผะพะบัะฐัะธะธยป. ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 5 ัะฝะฒะฐัั 2009. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ ะธะท ะพัะธะณะธะฝะฐะปะฐ 10 ัะฝะฒะฐัั 2009 ะณะพะดะฐ.
- โ ะกะบะพะฝัะฐะปัั ะฟัะตะทะธะดะตะฝั ะะฐะฝัย // RFI.ย โ 2012.ย โ 24 ะธัะปั. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ 16ย ัะฝะฒะฐัั 2017ย ะณะพะดะฐ.
- โ ะะทะฑัะฐะฝะฝัะน ะฟัะตะทะธะดะตะฝั ะะฐะฝั ะฒัััะฟะธะป ะฒ ะดะพะปะถะฝะพัััย // ะะพะผะผะตััะฐะฝัั.ย โ 2017.ย โ 7 ัะฝะฒะฐัั. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ 7ย ัะฝะฒะฐัั 2017ย ะณะพะดะฐ.
- โ ะะบััะพ-ะะดะดะพ, ะะฐะฝะฐ. ะขะะกะก. ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 21 ัะตะฒัะฐะปั 2024. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ 21 ัะตะฒัะฐะปั 2024 ะณะพะดะฐ.
- โ Flag Of Ghanaย (ะฐะฝะณะป.). Government of Ghana Official Portal. ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 9 ัะตะฒัะฐะปั 2015. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ ะธะท ะพัะธะณะธะฝะฐะปะฐ 7 ัะตะฒัะฐะปั 2015 ะณะพะดะฐ.
- โ ะคะพะฑะธั ะะพัะพะปั ะะฐะฝั ะผะตัะฐะตั ะตะผั ะถะธััย โ ะ ะพััะธะนัะบะฐั ะณะฐะทะตัะฐ. ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 10 ะผะฐั 2017. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ 10 ะฐะฒะณัััะฐ 2017 ะณะพะดะฐ.
- โ ะขะฒะตััะบะพะน ะดะตัะดะพะผะพะฒะตั ััะฐะป ะฐััะธะบะฐะฝัะบะธะผ ะบะพัะพะปัะผ. ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 10 ะผะฐั 2017. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ 13 ะธัะฝั 2017 ะณะพะดะฐ.
- โ List of All MMDAs in Ghana. Ghana Districts.ย โ ะกััะปะบะฐ ะฝะฐ ะฟะพะปะฝัะน ะฟะตัะตัะตะฝั ัะฐะนะพะฝะพะฒ ะะฐะฝั ะฒ PDF. ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 29 ัะฝะฒะฐัั 2010. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ 21 ะฐะฒะณัััะฐ 2011 ะณะพะดะฐ.
- โ 1 2 2010 POPULATION & HOUSING CENSUS. ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 29 ัะฝะฒะฐัั 2018. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ ะธะท ะพัะธะณะธะฝะฐะปะฐ 25 ัะตะฝััะฑัั 2013 ะณะพะดะฐ.
- โ ะะตัะตะฟะธัั ะฝะฐัะตะปะตะฝะธั 2010 ะณะพะดะฐ (citypopulation). ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 29 ัะฝะฒะฐัั 2018. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ 30 ัะฝะฒะฐัั 2018 ะณะพะดะฐ.
- โ ะะตัะตะฟะธัั ะฝะฐัะตะปะตะฝะธั 2010 ะณะพะดะฐ (statoids). ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 29 ัะฝะฒะฐัั 2018. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ 5 ัะตะฒัะฐะปั 2012 ะณะพะดะฐ.
- โ 1 2 Ghanaย :: People and Society. CIA. ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 13 ะธัะปั 2022. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ 11 ะธัะปั 2022 ะณะพะดะฐ.
- โ ะััะธะบะฐะฝัะบะธะต ัะตะปะธะณะธะธ ะฒ XXI ะฒะตะบะต. ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 22 ัะตะฒัะฐะปั 2017. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ 28 ะฐะฟัะตะปั 2017 ะณะพะดะฐ.
- โ 1 2 Ghanaย (ะฐะฝะณะป.). Central Intelligence Agency. ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 8 ะพะบััะฑัั 2013. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ ะธะท ะพัะธะณะธะฝะฐะปะฐ 7 ะพะบััะฑัั 2013 ะณะพะดะฐ.
- โ Christian Population in Numbers by Countryย (ะฐะฝะณะป.). The Pew Research Center's Religion and Public Life Project (19 ะดะตะบะฐะฑัั 2011). ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 8 ะพะบััะฑัั 2013. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ ะธะท ะพัะธะณะธะฝะฐะปะฐ 22 ะผะฐั 2013 ะณะพะดะฐ.
- โ J. Gordon Melton, Martin Baumann. Religions of the World: A Comprehensive Encyclopedia of Beliefs and Practices.ย โ Oxford, England: ABC CLIO, 2010.ย โ ะก.ย 1208โ1212.ย โ 3200ย ั.ย โ ISBN 1-57607-223-1.
- โ ะกััะฐะฝะฐ ะะพะปะพัะฐ. ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 29 ัะตะฝััะฑัั 2011. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ 7 ะพะบััะฑัั 2011 ะณะพะดะฐ.
- โ ะ ะตะนัะธะฝะณ ัััะฐะฝ ะฟะพ ััะพะฒะฝั ะะะ ะฝะฐ ะดััั ะฝะฐัะตะปะตะฝะธั. ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 25 ะธัะฝั 2019. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ 7 ะธัะฝั 2019 ะณะพะดะฐ.
- โ https://nonews.co/directory/lists/countries/unemployement. ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 25 ะธัะฝั 2019. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ 7 ะธัะฝั 2019 ะณะพะดะฐ.
- โ ะกััะฐะฝั-ะฟัะพะธะทะฒะพะดะธัะตะปะธ ะบะฐะบะฐะพ ะฝะฐ prod-expo.ru. ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 25 ะธัะฝั 2019. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ 10 ะธัะปั 2019 ะณะพะดะฐ.
- โ http://www.histant.ru/sites/default/files/inafran/Rassohin_disser.pdf ะัั ะธะฒะฝะฐั ะบะพะฟะธั ะพั 10 ะธัะปั 2015 ะฝะฐ Wayback Machine ะก. 88
- โ ะกะะ: ะฒ ะะฐะฝะต ะฝะฐัะฐะปะธ ะฒะพะทะฒะตะดะตะฝะธะต ะบััะฟะฝะตะนัะตะณะพ ะฝะตััะตะฟะตัะตัะฐะฑะฐััะฒะฐััะตะณะพ ะบะพะผะฟะปะตะบัะฐ. ะขะะกะก. 19 ะฐะฒะณัััะฐ 2024. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ 21 ะฐะฒะณัััะฐ 2024. ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 23 ะฐะฒะณัััะฐ 2024.
- โ 1 2 ะ ัะฝะพะบ ะทะพะปะพัะฐย โ ะทะพะปะพัะพะดะพะฑััะฐ. ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 9 ะฐะฟัะตะปั 2012. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ 12 ะพะบััะฑัั 2011 ะณะพะดะฐ.
- โ 1 2 ะะพะฑััะฐ ะทะพะปะพัะฐ ะฒ ะะฐะฝะต ะฒััะพัะปะฐ ะฝะฐ 1,4ย % ะฒ 2010 ะณะพะดั, ะฒััััะบะฐย โ ะฝะฐ 27,5ย %. ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 9 ะฐะฟัะตะปั 2012. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ 25 ะดะตะบะฐะฑัั 2011 ะณะพะดะฐ.
- โ ะะฝะตัะฝัั ัะพัะณะพะฒะปั ะะฐะฝั ะฝะฐ ัะฟัะฐะฒะพัะฝะธะบะต atlas.media.mit.edu/. ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 25 ะธัะฝั 2019. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ ะธะท ะพัะธะณะธะฝะฐะปะฐ 7 ะธัะปั 2019 ะณะพะดะฐ.
ะะธัะตัะฐัััะฐ
ะฟัะฐะฒะธัั- ะัั ะฐะปะพะฒะฐ ะ. ะัะปะตะฒะพะน ะผะตัะธะดะธะฐะฝ ะฟัะพั ะพะดะธั ัะตัะตะท ะขะตะผั / ะะปัะณะฐ ะัั ะฐะปะพะฒะฐ; ะะตั. ั ัะตััะบะพะณะพ ะ. ะ. ะะฝัะพะฝะพะฒะฐ; ะัะฒ. ัะตะด. ะ. ะ. ะะพัะดะฐะฝัะบะธะน; ะะฝััะธััั ะััะธะบะธ ะะ ะกะกะกะ .ย โ ะ.: ะะฐัะบะฐ. ะะปะฐะฒะฝะฐั ัะตะดะฐะบัะธั ะฒะพััะพัะฝะพะน ะปะธัะตัะฐัััั, 1972.ย โ 128ย ั.ย โ (ะััะตัะตััะฒะธั ะฟะพ ัััะฐะฝะฐะผ ะะพััะพะบะฐ).ย โ 30ย 000 ัะบะท.
- Arhin, Kwame, The Life and Work of Kwame Nkrumah (Africa Research & Publications, 1995)
- Babatope, Ebenezer, The Ghana Revolution: From Nkrumah to Jerry Rawlings (Fourth Dimension Publishing, 1982)
- Birmingham, David, Kwame Nkrumah: Father Of African Nationalism (Ohio University Press, 1998)
- Boafo-Arthur, Kwame, Ghana: One Decade of the Liberal State (Zed Books Ltd, 2007)
- Briggs, Philip, Ghana (Bradt Travel Guide) (Bradt Travel Guides, 2010)
- Clark, Gracia, African Market Women: Seven Life Stories from Ghana (Indiana University Press, 2010)
- Davidson, Basil, Black Star: A View of the Life and Times of Kwame Nkrumah (James Currey, 2007)
- Falola, Toyin and Salm, Stephen J, Culture and Customs of Ghana (Greenwood, 2002)
- Grant, Richard, Globalizing City: The Urban and Economic Transformation of Accra, Ghana (Syracuse University Press, 2008)
- Hadjor, Kofi Buenor, Nkrumah and Ghana (Africa Research & Publications, 2003)
- Hasty, Jennifer, The Press and Political Culture in Ghana (Indiana University Press, 2005)
- James, C.L.R., Kwame Nkrumah and the Ghana Revolution (Allison & Busby, 1977)
- Kuada, John and Chachah Yao, Ghana. Understanding the People and their Culture (Woeli Publishing Services, 1999)
- Miescher, Stephan F, Making Men in Ghana (Indiana University Press, 2005)
- Milne, June, Kwame Nkrumah, A Biography (Panaf Books, 2006)
- Nkrumah, Kwame, Ghanaย : The Autobiography of Kwame Nkrumah (International Publishers, 1971)
- Utley, Ian, Ghanaย โ Culture Smart!: the essential guide to customs & culture (Kuperard, 2009)
- Various, Ghana: An African Portrait Revisited (Peter E. Randall Publisher, 2007)
- Younge, Paschal Yao, Music and Dance Traditions of Ghana: History, Performance and Teaching (Mcfarland & Co Inc., 2011)
- Laura Burke; Armando Garcรญa Schmidt. Ghana: Staying on Track in a Challenging Environmentย (ะฐะฝะณะป.).ย โ Verlag Bertelsmann Stiftung, Gรผtersloh, 2013.ย โ P.ย 127โ147.ย โ ISBN 978-3-86793-491-6.
ะกััะปะบะธ
ะฟัะฐะฒะธัั- ะกะฟัะฐะฒะพัะฝะฐั ะธะฝัะพัะผะฐัะธั ะฒ ัะฝัะธะบะปะพะฟะตะดะธะธ ะถััะฝะฐะปะฐ ยซะะพะบััะณ ัะฒะตัะฐยป
- ghana.gov.ghย (ะฐะฝะณะป.) โ ะพัะธัะธะฐะปัะฝัะน ัะฐะนั ะะฐะฝะฐ
- ะัะพัะธะปั ะฝะฐ BBC Newsย (ะฐะฝะณะป.)
- Ghana. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ ะธะท ะพัะธะณะธะฝะฐะปะฐ 7 ะธัะฝั 2008 ะณะพะดะฐ. from UCB Libraries GovPubs
- Ghana. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ ะธะท ะพัะธะณะธะฝะฐะปะฐ 29 ะฝะพัะฑัั 2014 ะณะพะดะฐ. profile from Africa.com
- ะะฐะฝะฐ ะฒ ะบะฐัะฐะปะพะณะต ัััะปะพะบ Curlie (dmoz)
ย ะะธะบะธัะบะปะฐะด:ย ะัะปะฐั:ย ะะฐะฝะฐย
- Key Development Forecasts for Ghana from International Futuresย (ะฐะฝะณะป.)









