ะะฝะดะพะฝะตฬะทะธั (ะธะฝะดะพะฝ. Indonesia [ษชndoหnesia]), ะพัะธัะธะฐะปัะฝะพะต ะฝะฐะทะฒะฐะฝะธะตย โ ะ ะตัะฟัฬะฑะปะธะบะฐ ะะฝะดะพะฝะตฬะทะธั (ะธะฝะดะพะฝ. Republik Indonesia [reหpublik ษชndoหnesia])ย โ ะณะพััะดะฐัััะฒะพ ะฒ ะฎะณะพ-ะะพััะพัะฝะพะน ะะทะธะธ. ะะฐัะตะปะตะฝะธะต, ะฟะพ ะพัะธัะธะฐะปัะฝัะผ ะธัะพะณะฐะผ ะฟะตัะตะฟะธัะธ 2020ย ะณะพะดะฐ, ัะพััะฐะฒะปัะตั 270ย 203ย 917 ัะตะปะพะฒะตะบ[5], ัะตััะธัะพัะธัย โ 1ย 904ย 569 ะบะผยฒ, ะฟะพ ะพะฑะพะธะผ ััะธะผ ะฟะพะบะฐะทะฐัะตะปัะผ ัะฒะปัะตััั ะบััะฟะฝะตะนัะตะน ัััะฐะฝะพะน ัะตะณะธะพะฝะฐ. ะะฐะฝะธะผะฐะตั 4-ะต ะผะตััะพ ะฒ ะผะธัะต ะฟะพ ัะธัะปะตะฝะฝะพััะธ ะฝะฐัะตะปะตะฝะธั ะธ 14-ะต ะฟะพ ัะตััะธัะพัะธะธ.
ะ ะฐัะฟะพะปะพะถะตะฝะฐ ะฝะฐ ะพัััะพะฒะฐั ะะฐะปะฐะนัะบะพะณะพ ะฐัั ะธะฟะตะปะฐะณะฐ ะธ ะทะฐะฟะฐะดะฝะพะน ัะฐััะธ ะพัััะพะฒะฐ ะะพะฒะฐั ะะฒะธะฝะตั. ะะผัะฒะฐะตััั ะฒะพะดะฐะผะธ ะขะธั ะพะณะพ ะธ ะะฝะดะธะนัะบะพะณะพ ะพะบะตะฐะฝะพะฒ. ะฏะฒะปัะตััั ะบััะฟะฝะตะนัะธะผ ะพัััะพะฒะฝัะผ ะณะพััะดะฐัััะฒะพะผ ะฒ ะผะธัะต. ะะฝะฐัะธัะตะปัะฝะฐั ัะฐััั ะพัััะพะฒะพะฒ ะพัะฝะพัะธััั ะบ ะะพะฝะดัะบะธะผ, ะบะพัะพััะต ะฒ ัะฒะพั ะพัะตัะตะดั ะฟะพะดัะฐะทะดะตะปััััั ะฝะฐ ะะพะปััะธะต ะะพะฝะดัะบะธะต ะธ ะะฐะปัะต ะะพะฝะดัะบะธะต ะพัััะพะฒะฐ. ะะผะตะตั ััั ะพะฟััะฝัั ะณัะฐะฝะธัั ั ะะฐะปะฐะนะทะธะตะน (ะฝะฐ ะพัััะพะฒะต ะะฐะปะธะผะฐะฝัะฐะฝ), ะะฐะฟัะฐย โ ะะพะฒะพะน ะะฒะธะฝะตะตะน (ะฝะฐ ะพัััะพะฒะต ะะพะฒะฐั ะะฒะธะฝะตั) ะธ ะะพััะพัะฝัะผ ะขะธะผะพัะพะผ (ะฝะฐ ะพัััะพะฒะต ะขะธะผะพั).
ะกัะพะปะธัะฐ ะธ ะบััะฟะฝะตะนัะธะน ะณะพัะพะดย โ ะะถะฐะบะฐััะฐ, ัะฐัะฟะพะปะพะถะตะฝะฝะฐั ะฝะฐ ะพัััะพะฒะต ะฏะฒะฐ; ะดััะณะธะต ะบััะฟะฝัะต ะณะพัะพะดะฐย โ ะกััะฐะฑะฐั, ะะฐะฝะดัะฝะณ, ะะตะบะฐัะธ, ะะตะดะฐะฝ, ะขะฐะฝะณะตัะฐะฝะณ, ะะตะฟะพะบ, ะกะตะผะฐัะฐะฝะณ, ะะฐะปะตะผะฑะฐะฝะณ ะธ ะะฐะบะฐัะฐั. ะก 2019ย ะณะพะดะฐ ัะตะฐะปะธะทัะตััั ะฟะปะฐะฝ ะฟะตัะตะฝะพัะฐ ััะพะปะธัั ะฒ ัััะพััะธะนัั ะณะพัะพะด ะััะฐะฝัะฐัะฐ ะฝะฐ ะพัััะพะฒะต ะะฐะปะธะผะฐะฝัะฐะฝ ะะพััะดะฐัััะฒะตะฝะฝัะน ัะทัะบย โ ะธะฝะดะพะฝะตะทะธะนัะบะธะน.
ะฃะฝะธัะฐัะฝะพะต ะณะพััะดะฐัััะฒะพ, ะฟัะตะทะธะดะตะฝััะบะฐั ัะตัะฟัะฑะปะธะบะฐ. ะัะตะทะธะดะตะฝั ัััะฐะฝัย โ ะัะฐะฑะพะฒะพ ะกัะฑะธะฐะฝัะพ, ะฒะธัะต-ะฟัะตะทะธะดะตะฝัย โ ะะธะฑัะฐะฝ ะ ะฐะบะฐะฑัะผะธะฝะณ ะ ะฐะบะฐ, ะพะฑะฐ ะฒัััะฟะธะปะธ ะฒ ะดะพะปะถะฝะพััั 20 ะพะบััะฑัั 2024ย ะณะพะดะฐ. ะะปะฐะฒะฐ ะณะพััะดะฐัััะฒะฐ ะธ ะตะณะพ ะทะฐะผะตััะธัะตะปั ะธะทะฑะธัะฐัััั ะฒ ั ะพะดะต ะฒัะตะพะฑัะธั ะฟััะผัั ะฒัะฑะพัะพะฒ, ะฟัะพะฒะพะดะธะผัั ัะฐะท ะฒ ะฟััั ะปะตั, ะธ ะฝะต ะผะพะณัั ะทะฐะฝะธะผะฐัั ัะฒะพะธ ะฟะพััั ะฑะพะปะตะต ะดะฒัั ััะพะบะพะฒ ะฟะพะดััะด.
ะะพะดัะฐะทะดะตะปัะตััั ะฝะฐ 38 ะฐะดะผะธะฝะธัััะฐัะธะฒะฝะพ-ัะตััะธัะพัะธะฐะปัะฝัั ะตะดะธะฝะธั, 36 ะธะท ะบะพัะพััั ัะฒะปััััั ะฟัะพะฒะธะฝัะธัะผะธ ะธ 2ย โ ะพัะพะฑัะผะธ ะพะบััะณะฐะผะธ, ะฟัะธัะฐะฒะฝะตะฝะฝัะผะธ ะฟะพ ััะฐัััั ะบ ะฟัะพะฒะธะฝัะธัะผ: ะะถะฐะบะฐััะฐ ะธ ะะถะพะบััะบะฐััะฐ.
ะัะปะธัะฐะตััั ะทะฝะฐัะธัะตะปัะฝัะผ ััะฝะพะบัะปััััะฝัะผ ัะฐะทะฝะพะพะฑัะฐะทะธะตะผ. ะะบะพะปะพ 88ย % ะฝะฐัะตะปะตะฝะธั ะธัะฟะพะฒะตะดัะตั ะธัะปะฐะผ, ััะพ ะดะตะปะฐะตั ะะฝะดะพะฝะตะทะธั ัััะฐะฝะพะน ั ัะฐะผัะผ ะฑะพะปััะธะผ ะผัััะปัะผะฐะฝัะบะธะผ ะฝะฐัะตะปะตะฝะธะตะผ ะฒ ะผะธัะต.
8-ั ัะบะพะฝะพะผะธะบะฐ ะผะธัะฐ. ะะฑััะผ ะะะ ะฟะพ ะฟะฐัะธัะตัั ะฟะพะบัะฟะฐัะตะปัะฝะพะน ัะฟะพัะพะฑะฝะพััะธ ะทะฐ 2023ย ะณะพะด ัะพััะฐะฒะธะป 4,393 ััะธะปะปะธะพะฝะฐ ะดะพะปะปะฐัะพะฒ ะกะจะ (15ย 829 ะดะพะปะปะฐัะฐ ะกะจะ ะฝะฐ ะดััั ะฝะฐัะตะปะตะฝะธั). ะะตะฝะตะถะฝะฐั ะตะดะธะฝะธัะฐย โ ะธะฝะดะพะฝะตะทะธะนัะบะฐั ััะฟะธั.
ะะตะทะฐะฒะธัะธะผะพััั ัััะฐะฝั ะฟัะพะฒะพะทะณะปะฐัะตะฝะฐ 17 ะฐะฒะณัััะฐ 1945ย ะณะพะดะฐ. ะ 1942โ1945ย ะณะพะดะฐั ะพะฝะฐ ะฝะฐั ะพะดะธะปะฐัั ะฟะพะด ัะฟะพะฝัะบะพะน ะพะบะบัะฟะฐัะธะตะน, ะฐ ะดะพ ัะพะณะพ ะฑัะปะฐ ะบะพะปะพะฝะธะฐะปัะฝัะผ ะฒะปะฐะดะตะฝะธะตะผ ะะธะดะตัะปะฐะฝะดะพะฒ, ะบะพัะพััะต ะฝะฐัะฐะปะธ ะตั ะพัะฒะพะตะฝะธะต ะฒ ะฟะตัะฒะพะน ะฟะพะปะพะฒะธะฝะต XVIIย ะฒะตะบะฐ ะธ ะพะฑัะตะดะธะฝะธะปะธ ะฑะพฬะปัััั ัะฐััั ัะตััะธัะพัะธะธ ัะพะฒัะตะผะตะฝะฝะพะน ะะฝะดะพะฝะตะทะธะธ ะฟะพะด ัะฒะพะตะน ะฒะปะฐัััั ะบ ะฝะฐัะฐะปั XXย ะฒะตะบะฐ.
ะฏะฒะปัะตััั ัะปะตะฝะพะผ ะะะ, ยซะััะฟะฟั ะดะฒะฐะดัะฐัะธยป, ะะ ะะะก, ะัะณะฐะฝะธะทะฐัะธะธ ะธัะปะฐะผัะบะพะณะพ ัะพัััะดะฝะธัะตััะฒะฐ. ะะดะฝะฐ ะธะท ัััะฐะฝ-ะพัะฝะพะฒะฐัะตะปัะฝะธั ะะฒะธะถะตะฝะธั ะฝะตะฟัะธัะพะตะดะธะฝะตะฝะธั. ะกัะณัะฐะปะฐ ะธะฝะธัะธะฐัะธะฒะฝัั ัะพะปั ะฒ ัะพะทะดะฐะฝะธะธ ะะกะะะ (ะฒ ะะถะฐะบะฐััะต ะฝะฐั ะพะดะธััั ััะฐะฑ-ะบะฒะฐััะธัะฐ ะฐััะพัะธะฐัะธะธ), ะฐะบัะธะฒะฝะพ ััะฐััะฒัะตั ะฒ ะดะตััะตะปัะฝะพััะธ ััะพะน ะพัะณะฐะฝะธะทะฐัะธะธ ะธ ะตั ะ ะตะณะธะพะฝะฐะปัะฝะพะณะพ ัะพััะผะฐ, ะฐ ัะฐะบะถะต ััะดะฐ ะดััะณะธั ะผะฝะพะณะพััะพัะพะฝะฝะธั ััััะบััั ะะขะ .
ะญัะธะผะพะปะพะณะธั
ะฟัะฐะฒะธััะะฐะทะฒะฐะฝะธะต ยซะะฝะดะพะฝะตะทะธัยป ัะฒะปัะตััั ัะพััะฐะฒะฝัะผ ะธ ะฟัะพะธัั ะพะดะธั ะพั ัะพะฟะพะฝะธะผะฐ ยซะะฝะดะธัยป (ะปะฐั.ย Indus) ะฒ ัะพัะตัะฐะฝะธะธ ั ะฟัะพะธะทะฒะพะดะฝัะผ ะพั ะณัะตัะตัะบะพะณะพ ัะปะพะฒะฐ ะฝะตัะพั (ะณัะตั. ฮฝแฟฯฮฟฯย ยซะพัััะพะฒยป), ะพะทะฝะฐัะฐั ะฑัะบะฒะฐะปัะฝะพ ยซะัััะพะฒะฝะฐั ะะฝะดะธัยป. ะะตัะฒัะต ัะปััะฐะธ ะตะณะพ ัะฟะพััะตะฑะปะตะฝะธั ะพัะฝะพััััั ะบ ะบะพะฝัั XVIIIย ะฒะตะบะฐ[8][9], ะพะดะฝะฐะบะพ ะดะพะบัะผะตะฝัะธัะพะฒะฐะฝะฝะพะต ะฒะฒะตะดะตะฝะธะต ััะพะณะพ ะฟะพะฝััะธั ะฒ ะฝะฐััะฝัะน ะพะฑะพัะพั ะฟัะพะธะทะพัะปะพ ัะพะปัะบะพ ะฒ 1850ย ะณะพะดั, ะบะพะณะดะฐ ะฑัะธัะฐะฝัะบะธะน ััะฝะพะณัะฐั ะะถะพัะดะถ ะะธะฝะดะทะพั ะญัะป[ะฐะฝะณะป.] ะฒ ะบะฐัะตััะฒะต ะพะดะฝะพะณะพ ะธะท ะฒะฐัะธะฐะฝัะพะฒ ะพะฑะพะฑัะฐััะตะณะพ ะฝะฐะทะฒะฐะฝะธั ะถะธัะตะปะตะน ะะฐะปะฐะนัะบะพะณะพ ะฐัั ะธะฟะตะปะฐะณะฐ ะฟัะตะดะปะพะถะธะป ััะฝะพะฝะธะผ ยซะธะฝะดัะฝะตะทะธะนััยป (ะฐะฝะณะป.ย Indunesians)[10]. ะะพะทะดะฝะตะต ััะตะฝะธะบ ะญัะปะฐ ะะถะตะนะผั ะ ะธัะฐัะดัะพะฝ ะะพะณะฐะฝ[ะฐะฝะณะป.] ะฒ ัะฒะพะธั ัะฐะฑะพัะฐั ะฒะฟะตัะฒัะต ัะฟะพััะตะฑะธะป ัะพะฟะพะฝะธะผ ยซะะฝะดะพะฝะตะทะธัยป (ะฐะฝะณะป.ย Indonesia) ะบะฐะบ ัะธะฝะพะฝะธะผ ะธัะฟะพะปัะทะพะฒะฐะฒัะตะณะพัั ัะพะณะดะฐ ัะพะฟะพะฝะธะผะฐ ยซะะฝะดะธะนัะบะธะน ะฐัั ะธะฟะตะปะฐะณยป (ะฐะฝะณะป.ย Indian Archipelago), ะฐ ะฝะตะผะตัะบะธะน ััะฝะพะณัะฐั ะธ ัะธะปะพัะพั ะะดะพะปัั ะะฐััะธะฐะฝ ะพะฟัะฑะปะธะบะพะฒะฐะป ะผะพะฝะพะณัะฐัะธั ะฟะพะด ะทะฐะณะปะฐะฒะธะตะผ ยซะะฝะดะพะฝะตะทะธั ะธะปะธ ะพัััะพะฒะฐ ะะฐะปะฐะนัะบะพะณะพ ะฐัั ะธะฟะตะปะฐะณะฐยป (ะฝะตะผ.ย Indonesien oder die Inseln des Malayischen Archipels)[8][11].

ะัะธ ััะพะผ, ะฝะตัะผะพััั ะฝะฐ ะดะพััะฐัะพัะฝะพ ะฑััััะพะต ัะฐัะฟัะพัััะฐะฝะตะฝะธะต ัะพะฟะพะฝะธะผะฐ ยซะะฝะดะพะฝะตะทะธัยป ะฒ ะผะตะถะดัะฝะฐัะพะดะฝะพะน ะฐะบะฐะดะตะผะธัะตัะบะพะน ััะตะดะต, ะฒ ะะธะดะตัะปะฐะฝะดะฐั , ะบะพะปะพะฝะธะฐะปัะฝะพะน ะผะตััะพะฟะพะปะธะธ ััะพะน ัะตััะธัะพัะธะธ, ะพะฝ ะดะพะปะณะพะต ะฒัะตะผั ะฟะพััะธ ะฝะต ะธัะฟะพะปัะทะพะฒะฐะปัั: ััะตะดะธ ะฝะธะดะตัะปะฐะฝะดัะตะฒ ะบะพะปะพะฝะธั ะฟัะพะดะพะปะถะฐะปะฐ ะธะผะตะฝะพะฒะฐัััั ยซะะธะดะตัะปะฐะฝะดัะบะพะน ะัั-ะะฝะดะธะตะนยป (ะฝะธะด.ย Nederlandsch Oost Indiรซ) ะปะธะฑะพ ะฟัะพััะพ ยซะะฝะดะธะตะนยป (ะฝะธะด.ย Indiรซ); ะฒ ะพะฑัะตััะฒะตะฝะฝะพ-ะฟะพะปะธัะธัะตัะบะพะน ะปะตะบัะธะบะต ะฒ ะตั ะพัะฝะพัะตะฝะธะธ ัะฟะพััะตะฑะปัะปะพัั ัะฐะบะถะต ะฟะพะฝััะธะต ยซะะพััะพะบยป (ะฝะธะด.ย de Oost)[12].
ะะฐัะฐะปะพ ะฐะบัะธะฒะฝะพะณะพ ัะฐัะฟัะพัััะฐะฝะตะฝะธั ัะปะพะฒะฐ ยซะะฝะดะพะฝะตะทะธัยป ะฒ ะะธะดะตัะปะฐะฝะดะฐั ะธ ะฒ ัะฐะผะพะน ะะธะดะตัะปะฐะฝะดัะบะพะน ะัั-ะะฝะดะธะธ ัะฒัะทะฐะฝะพ ั ะฟะพะดััะผะพะผ ะฝะฐัะธะพะฝะฐะปัะฝะพ-ะพัะฒะพะฑะพะดะธัะตะปัะฝะพะณะพ ะดะฒะธะถะตะฝะธั ััะตะดะธ ะฝะฐัะตะปะตะฝะธั ะบะพะปะพะฝะธะธ ะฒ ะฝะฐัะฐะปะต XXย ะฒะตะบะฐ. ะขะฐะบ, ะฒ 1913 ะณะพะดั ะพะดะธะฝ ะธะท ะฟะตัะฒัั ะฐะบัะธะฒะธััะพะฒ ะดะฒะธะถะตะฝะธั, ัะฒะฐะฝัะบะธะน ะถััะฝะฐะปะธัั ะธ ะฟัะฑะปะธัะธัั ะกัะฒะฐัะดะธ ะกััััะฝะธะฝะณัะฐั[13], ะพัะฝะพะฒะฐะป ะฒ ะะธะดะตัะปะฐะฝะดะฐั ัะฐััะฝะพะต ะฝะพะฒะพััะฝะพะต ะฐะณะตะฝัััะฒะพ ะฟะพะด ะฝะฐะทะฒะฐะฝะธะตะผ ยซะะฝะดะพะฝะตะทะธะนัะบะพะต ะฟัะตัั-ะฑััะพยป (ะฝะธะด.ย Indonesisch Pers Bureau)[8].
ะ ะบะพะฝัะต ะบะพะฝัะพะฒ, ะฒะฝะตะดัะตะฝะธะต ัะปะพะฒะฐ ยซะะฝะดะพะฝะตะทะธัยป ะฒ ะดะตะนััะฒะธัะตะปัะฝะพ ัะธัะพะบะธะน ะพะฑัะตััะฒะตะฝะฝัะน ะปะตะบัะธะบะพะฝ ะฒ ะะธะดะตัะปะฐะฝะดัะบะพะน ะัั-ะะฝะดะธะธ ะฟัะพะธะทะพัะปะพ ัะพะปัะบะพ ะฟะพ ะธัะพะณะฐะผ ะฟัะพะฒะตะดัะฝะฝะพะณะพ ะฒ ะะถะฐะบะฐััะต 27โ28 ะพะบััะฑัั 1928ย ะณะพะดะฐ ะบะพะฝะณัะตััะฐ ะผะพะปะพะดัะถะฝัั ะพัะณะฐะฝะธะทะฐัะธะน ะฝะฐัะธะพะฝะฐะปัะฝะพ-ะพัะฒะพะฑะพะดะธัะตะปัะฝะพะณะพ ัะพะปะบะฐ. ะ ั ะพะดะต ััะพะณะพ ะผะตัะพะฟัะธััะธั ะฑัะป ะฒะฟะตัะฒัะต ะฟัะฑะปะธัะฝะพ ะธัะฟะพะปะฝะตะฝ ะณะธะผะฝ ยซะะตะปะธะบะฐั ะะฝะดะพะฝะตะทะธัยป, ะฐ ะตะณะพ ััะฐััะฝะธะบะธ ะฟัะธะฝะตัะปะธ ัะฐะบ ะฝะฐะทัะฒะฐะตะผัั ยซะะปััะฒั ะผะพะปะพะดัะถะธยป (ะธะฝะดะพะฝ. Sumpah Pemuda), ะฟัะธััะณะฝัะฒ ะฝะฐ ะฒะตัะฝะพััั ะตะดะธะฝะพะน ัะพะดะธะฝะตย โ ะะฝะดะพะฝะตะทะธะธ, ะตะดะธะฝะพะน ะฝะฐัะธะธย โ ะธะฝะดะพะฝะตะทะธะนัะบะพะน, ะตะดะธะฝะพะผั ัะทัะบัย โ ะธะฝะดะพะฝะตะทะธะนัะบะพะผั:
ะะตัะฒะพะต: ะั, ััะฝั ะธ ะดะพัะตัะธ ะะฝะดะพะฝะตะทะธะธ, ะฟัะธะทะฝะฐัะผ ะพะดะฝั ะ ะพะดะธะฝัย โ ะธะฝะดะพะฝะตะทะธะนัะบัั ะทะตะผะปั.
ะัะพัะพะต: ะั, ััะฝั ะธ ะดะพัะตัะธ ะะฝะดะพะฝะตะทะธะธ, ะฟัะธะทะฝะฐัะผ ะฟัะธะฝะฐะดะปะตะถะฝะพััั ะบ ะพะดะฝะพะน ะฝะฐัะธะธย โ ะธะฝะดะพะฝะตะทะธะนัะบะพะน ะฝะฐัะธะธ.
ะขัะตััะต: ะั, ััะฝั ะธ ะดะพัะตัะธ ะะฝะดะพะฝะตะทะธะธ, ะฟัะธะฒะตัะถะตะฝั ะพะฑัะตะดะธะฝัััะตะผั ัะทัะบัย โ ะธะฝะดะพะฝะตะทะธะนัะบะพะผั ัะทัะบั[14].
ะะปััะฒะฐ ะผะพะปะพะดัะถะธ, 28 ะพะบััะฑัั 1928 ะณะพะดะฐ
ะคะธะทะธะบะพ-ะณะตะพะณัะฐัะธัะตัะบะฐั ั ะฐัะฐะบัะตัะธััะธะบะฐ
ะฟัะฐะฒะธััะะตะพะณัะฐัะธัะตัะบะพะต ะฟะพะปะพะถะตะฝะธะต
ะฟัะฐะฒะธััะกะฟะธัะพะบ ะพัััะพะฒะพะฒ ะะฝะดะพะฝะตะทะธะธ[ะฐะฝะณะป.]

ะขะตััะธัะพัะธั ะะฝะดะพะฝะตะทะธะธ ัะพััะฐะฒะปัะตั 1ย 904ย 569 ะบะผยฒ (14-ะต ะผะตััะพ ะฟะพ ะฟะปะพัะฐะดะธ ััะตะดะธ ัััะฐะฝ ะผะธัะฐ ะธ ะฟะตัะฒะพะต ััะตะดะธ ัััะฐะฝ ะฎะณะพ-ะะพััะพัะฝะพะน ะะทะธะธ)[15]. ะ ะฐัะฟะพะปะพะถะตะฝะฝะฐั ะฟะพ ะพะฑะตะธะผ ััะพัะพะฝะฐะผ ัะบะฒะฐัะพัะฐ ะฝะฐ ะพัััะพะฒะฐั ะะฐะปะฐะนัะบะพะณะพ ะฐัั ะธะฟะตะปะฐะณะฐ ะธ ะทะฐะฟะฐะดะฝะพะน ัะฐััะธ ะพัััะพะฒะฐ ะะพะฒะฐั ะะฒะธะฝะตั ะธ ะพะผัะฒะฐะตะผะฐั ะฒะพะดะฐะผะธ ะขะธั ะพะณะพ ะธ ะะฝะดะธะนัะบะพะณะพ ะพะบะตะฐะฝะพะฒ, ะพะฝะฐ ัะฒะปัะตััั ะบััะฟะฝะตะนัะธะผ ะพัััะพะฒะฝัะผ ะณะพััะดะฐัััะฒะพะผ ะผะธัะฐ. ะ ัะพััะฐะฒ ัััะฐะฝั ะฒั ะพะดะธั ะฝะต ะผะตะฝะตะต 17ย 508 ะพัััะพะฒะพะฒ, ะธะท ะบะพัะพััั ะพะบะพะปะพ 6000 ะพะฑะธัะฐะตะผั, ะฟะปะพัะฐะดั ะฟะพะดะบะพะฝััะพะปัะฝะพะน ะผะพััะบะพะน ะฐะบะฒะฐัะพัะธะธ (ะฒะฝัััะตะฝะฝะตะต ะผะพัะต, ัะตััะธัะพัะธะฐะปัะฝัะต ะธ ะฐัั ะธะฟะตะปะฐะณะพะฒัะต ะฒะพะดั, ะธัะบะปััะธัะตะปัะฝะฐั ัะบะพะฝะพะผะธัะตัะบะฐั ะทะพะฝะฐ) ัะพััะฐะฒะปัะตั 7,9ย ะผะปะฝ ะบะผยฒ. ะะฝะฐัะธัะตะปัะฝะฐั ัะฐััั ะพัััะพะฒะพะฒ ะพัะฝะพัะธััั ะบ ะะพะฝะดัะบะธะผ, ะบะพัะพััะต ะฒ ัะฒะพั ะพัะตัะตะดั ะฟะพะดัะฐะทะดะตะปััััั ะฝะฐ ะะพะปััะธะต ะะพะฝะดัะบะธะต ะธ ะะฐะปัะต ะะพะฝะดัะบะธะต ะพัััะพะฒะฐ. ะ ะะพะปััะธะผ ะะพะฝะดัะบะธะผ ะพัะฝะพััััั ัะฐะผัะต ะบััะฟะฝัะต ะพัััะพะฒะฐ ะะฝะดะพะฝะตะทะธะธย โ ะฏะฒะฐ, ะกัะผะฐััะฐ, ะกัะปะฐะฒะตัะธ ะธ ะะฐะปะธะผะฐะฝัะฐะฝ (ะฝะฐ ะฟะพัะปะตะดะฝะตะผ, ะฟะพะผะธะผะพ ะธะฝะดะพะฝะตะทะธะนัะบะพะน ัะตััะธัะพัะธะธ, ะฝะฐั ะพะดัััั ัะฐััั ัะตััะธัะพัะธะธ ะะฐะปะฐะนะทะธะธ ะธ ะณะพััะดะฐัััะฒะพ ะััะฝะตะน-ะะฐััััะฐะปะฐะผ)[16][17].
ะะฝะดะพะฝะตะทะธั ะธะผะตะตั ััั ะพะฟััะฝัั ะณัะฐะฝะธัั ั ะะฐะปะฐะนะทะธะตะน (ะฝะฐ ะพัััะพะฒะต ะะฐะปะธะผะฐะฝัะฐะฝ), ะะฐะฟัะฐ-ะะพะฒะพะน ะะฒะธะฝะตะตะน (ะฝะฐ ะพัััะพะฒะต ะะพะฒะฐั ะะฒะธะฝะตั) ะธ ะะพััะพัะฝัะผ ะขะธะผะพัะพะผ (ะฝะฐ ะพัััะพะฒะต ะขะธะผะพั). ะัะธ ััะพะผ ะณัะฐะฝะธัะฐ ั ะฟะพัะปะตะดะฝะธะผ ะธะผะตะตััั ะฝะฐ ะดะฒัั ัะฐะทะปะธัะฝัั ััะฐััะบะฐั : ั ะพัะฝะพะฒะฝะพะน ัะตััะธัะพัะธะตะน ััะพะน ัััะฐะฝั ะฒ ัะตะฝััะฐะปัะฝะพะน ัะฐััะธ ะพัััะพะฒะฐ ะขะธะผะพั ะธ ั ะฒะพััะพัะฝะพัะธะผะพััะบะธะผ ัะบัะบะปะฐะฒะพะผ ะะบััะธ-ะะผะฑะตะฝะพ, ะพะบััะถัะฝะฝัะผ ัะตััะธัะพัะธะตะน ะธะฝะดะพะฝะตะทะธะนัะบะพะน ะฟัะพะฒะธะฝัะธะธ ะะพััะพัะฝัะต ะะฐะปัะต ะะพะฝะดัะบะธะต ะพัััะพะฒะฐ. ะะพััะบะธะต ะณัะฐะฝะธัั ะธะผะตัััั ั ัะฟะพะผัะฝัััะผะธ ัััะฐะฝะฐะผะธ, ะฐ ัะฐะบะถะต ั ะกะธะฝะณะฐะฟััะพะผ, ะคะธะปะธะฟะฟะธะฝะฐะผะธ, ะะฒัััะฐะปะธะตะน ะธ ะะฝะดะธะตะน[18].
ะะตะพะปะพะณะธัะตัะบะพะต ัััะพะตะฝะธะต
ะฟัะฐะฒะธัั
ะะพฬะปััะฐั ัะฐััั ะธะฝะดะพะฝะตะทะธะนัะบะพะน ัะตััะธัะพัะธะธ ะฟัะตะดััะฐะฒะปัะตั ัะพะฑะพะน ะพะฑะปะฐััะธ ะบะฐะนะฝะพะทะพะนัะบะพะน ัะบะปะฐะดัะฐัะพััะธ, ะปะธัั ะฝะตะบะพัะพััะต ัะตะณะธะพะฝั ัะฒะปััััั ะฒ ะณะตะพะปะพะณะธัะตัะบะพะผ ะฟะปะฐะฝะต ะฑะพะปะตะต ะดัะตะฒะฝะธะผะธย โ ัะตะฒะตั ะกัะผะฐััั ะธ ัะณะพ-ะทะฐะฟะฐะด ะะฐะปะธะผะฐะฝัะฐะฝะฐ ะพัะฝะพััััั ะบ ะพะฑะปะฐััะธ ะผะตะทะพะทะพะนัะบะพะน ัะบะปะฐะดัะฐัะพััะธ, ัะณะพ-ะทะฐะฟะฐะด ะพัััะพะฒะฐ ะะพะฒะฐั ะะฒะธะฝะตั ะธ ะพัะดะตะปัะฝัะต ะฑะปะธะทะปะตะถะฐัะธะต ะพัััะพะฒะฐย โ ะบ ะพะฑะปะฐััะธ ะดะพะผะตะทะพะทะพะนัะบะพะน ัะบะปะฐะดัะฐัะพััะธ. ะ ัััะพะตะฝะธะธ ะฟัะตะพะฑะปะฐะดะฐัั ะผะตัะฐะผะพััะธัะตัะบะธะต ะฟะพัะพะดั, ะฟะฐะปะตะพะทะพะนัะบะธะต, ะผะตะทะพะทะพะนัะบะธะต ะธ ะฟะฐะปะตะพะณะตะฝ-ะฝะตะพะณะตะฝะพะฒัะต ััััะทะธะฒะฝะพ-ะพัะฐะดะพัะฝัะต ะพัะปะพะถะตะฝะธั ัะฐะทะปะธัะฝะพะณะพ ัะพััะฐะฒะฐ. ะฅะฐัะฐะบัะตัะฝัะผะธ ัะปะตะผะตะฝัะฐะผะธ ะณะตะพะปะพะณะธัะตัะบะพะน ััััะบัััั ัะฒะปััััั ะฟัะพััะถัะฝะฝัะต ะพัััะพะฒะฝัะต ะดัะณะธ ะธ ัะพะฟััะถัะฝะฝัะต ั ะฝะธะผะธ ะณะปัะฑะพะบะพะฒะพะดะฝัะต ะพะบะตะฐะฝะธัะตัะบะธะต ะถะตะปะพะฑะฐ[19][20].
ะัะฐะบัะธัะตัะบะธ ะฒัั ัะตััะธัะพัะธั ัะฒะปัะตััั ัะฐัััั ัะฐะบ ะฝะฐะทัะฒะฐะตะผะพะณะพ ยซะขะธั ะพะพะบะตะฐะฝัะบะพะณะพ ะพะณะฝะตะฝะฝะพะณะพ ะบะพะปััะฐยป, ััะพ ะพะฑััะปะฐะฒะปะธะฒะฐะตั ะฒััะพะบัั ััะตะฟะตะฝั ัะตะบัะพะฝะธัะตัะบะพะน ะฐะบัะธะฒะฝะพััะธ. ะ ัะฐะทะปะธัะฝัั ัะฐะนะพะฝะฐั ัััะฐะฝั ะฟะตัะธะพะดะธัะตัะบะธ ะฟัะพะธัั ะพะดัั ะทะตะผะปะตััััะตะฝะธั, ะทะฐัะฐัััั ะฒะตััะผะฐ ัะธะปัะฝัะต. ะกะฐะผัะผ ัะฐะทัััะธัะตะปัะฝัะผ ะทะฐ ะธััะพัะธัะตัะบะธะน ะฟะตัะธะพะด ะฑัะปะพ ะทะตะผะปะตััััะตะฝะธะต, ะฟัะพะธะทะพัะตะดัะตะต 26 ะดะตะบะฐะฑัั 2004ย ะณะพะดะฐ ั ะทะฐะฟะฐะดะฝะพะณะพ ะฟะพะฑะตัะตะถัั ะกัะผะฐััั, ะบะพะณะดะฐ ะฒ ัะตะทัะปััะฐัะต ะฟะพะดะทะตะผะฝัั ัะพะปัะบะพะฒ ะธ, ะณะปะฐะฒะฝัะผ ะพะฑัะฐะทะพะผ, ะฒัะทะฒะฐะฝะฝัั ะธะผะธ ััะฝะฐะผะธ ะฝะฐ ัะฐะทะปะธัะฝัั ะพัััะพะฒะฐั ะะฝะดะพะฝะตะทะธะธ ะฟะพะณะธะฑะปะพ, ะฟะพ ัะฐะทะฝัะผ ะพัะตะฝะบะฐะผ, ะพั 130 ะดะพ 170 ััััั ัะตะปะพะฒะตะบ[21].
ะัะพะผะต ัะพะณะพ, ะฝะฐ ัะตััะธัะพัะธะธ ัััะฐะฝั ะธะผะตะตััั ะพะบะพะปะพ 150 ะดะตะนััะฒัััะธั ะฒัะปะบะฐะฝะพะฒ, ะฝะฐะธะฑะพะปะตะต ะบััะฟะฝัะผะธ ะธะท ะบะพัะพััั ัะฒะปััััั ะะตัะฐะฟะธ, ะัะพะผะพ, ะกะฐะปะฐะบ, ะกะตะผะตัั (ะพัััะพะฒ ะฏะฒะฐ), ะัะฐะบะฐัะฐั (ะะพะฝะดัะบะธะน ะฟัะพะปะธะฒ), ะขะฐะผะฑะพัะฐ (ะพัััะพะฒ ะกัะผะฑะฐะฒะฐ)[20]. ะะพัะฝะตะนัะตะต ะธะทะฒะตัะถะตะฝะธะต ะทะฐ ะธััะพัะธัะตัะบะธะน ะฟะตัะธะพะด ัะฐะทะฒะธัะธั ะะฝะดะพะฝะตะทะธะธย โ ะธ ะพะดะฝะพ ะธะท ะผะพัะฝะตะนัะธั ะฒ ะผะธัะพะฒะพะน ะธััะพัะธะธ ะฒะพะพะฑัะตย โ ะฟัะพะธะทะฒัะป ะฒ 1883ย ะณะพะดั ะัะฐะบะฐัะฐั: ะฒ ัะตะทัะปััะฐัะต ะธะทะฒะตัะถะตะฝะธั ะธ ะฒัะทะฒะฐะฝะฝะพะณะพ ะธะผ ััะฝะฐะผะธ ะฝะฐ ะฏะฒะต, ะกัะผะฐััะต ะธ ะฝะตะฑะพะปััะธั ะพัััะพะฒะฐั ะฏะฒะฐะฝัะบะพะณะพ ะผะพัั ะฟะพะณะธะฑะปะพ ะฝะต ะผะตะฝะตะต 36 ััััั ัะตะปะพะฒะตะบ, ะฑัะปะพ ัะฐะทัััะตะฝะพ ะฟะพััะธ 300 ะฝะฐัะตะปัะฝะฝัั ะฟัะฝะบัะพะฒ[22].
ะ ะตะปัะตั
ะฟัะฐะฒะธัั
ะะฝัััะตะฝะฝะธะต ัะฐะนะพะฝั ะฒัะตั ะบััะฟะฝัั ะพัััะพะฒะพะฒ ัะฒะปััััั ะณะพัะธัััะผะธ: ะดะปั ะฏะฒั ะธ ะกัะผะฐััั ั ะฐัะฐะบัะตัะฝั ะฟััะผะพะปะธะฝะตะนะฝัะต ัะฟะปะพัะฝัะต ะณะพัะฝัะต ั ัะตะฑัั ะฟัะฐะบัะธัะตัะบะธ ะฟะพ ะฒัะตะน ะดะปะธะฝะต ะพัััะพะฒะฐ, ะดะปั ะกัะปะฐะฒะตัะธ ะธ ะธะฝะดะพะฝะตะทะธะนัะบะธั ัะตััะธัะพัะธะน ะะฐะปะธะผะฐะฝัะฐะฝะฐ ะธ ะะพะฒะพะน ะะฒะธะฝะตะธย โ ะฑะพะปะตะต ัะปะพะถะฝัะต ะบะพะฝัะธะณััะฐัะธะธ ะณะพัะฝัั ัะธััะตะผ. ะกะฐะผะฐั ะฒััะพะบะฐั ะฒะตััะธะฝะฐ ะะฝะดะพะฝะตะทะธะธ (ะพะฝะฐ ะถะตย โ ัะฐะผะฐั ะฒััะพะบะฐั ะฒะตััะธะฝะฐ ะะบะตะฐะฝะธะธ)ย โ ะณะพัะฐ ะัะฝัะฐะบ-ะะถะฐั (4884 ะผ), ัะฐัะฟะพะปะพะถะตะฝะฝะฐั ะฒ ะทะฐะฟะฐะดะฝะพะน ัะฐััะธ ะะพะฒะพะน ะะฒะธะฝะตะธ. ะะฐะธะฑะพะปััะธะต ะฟะพ ะฟะปะพัะฐะดะธ ัะฐะฒะฝะธะฝะฝัะต ัะตััะธัะพัะธะธ ะธะผะตัััั ะฝะฐ ะะฐะปะธะผะฐะฝัะฐะฝะต[19].
ะะฝัััะตะฝะฝะธะต ะฒะพะดั
ะฟัะฐะฒะธััะ ะตะบะธ ะฒ ะฑะพะปััะธะฝััะฒะต ัะตะณะธะพะฝะพะฒ ะพะฑัะฐะทััั ะณััััั ัะตัั ะธ, ะบะฐะบ ะฟัะฐะฒะธะปะพ, ะฟะพะปะฝะพะฒะพะดะฝั ะบััะณะปัะน ะณะพะด, ั ะพัั ัะตะทะพะฝะฝัะต ะบะพะปะตะฑะฐะฝะธั ะดะตะฑะตัะฐ ะฑัะฒะฐัั ะทะฐะผะตัะฝั. ะะฐะธะฑะพะปะตะต ะดะปะธะฝะฝัะต ะธ ะฟะพะปะฝะพะฒะพะดะฝัะต ะฟัะพัะตะบะฐัั ะฝะฐ ะะฐะปะธะผะฐะฝัะฐะฝะต: ะะฐะฟัะฐั (1143 ะบะผ[23]), ะะฐั ะฐะบะฐะผ (920 ะบะผ[24]), ะะฐัะธัะพ (900 ะบะผ[25]). ะญัะธ ะธ ะดััะณะธะต ัะตะบะธ ะฝะฐ ะณะพัะธัััั ััะฐััะบะฐั ะผะตััะฝะพััะธ ะพะฑัะฐะทััั ะฟะพัะพะณะธ ะธ ะฒะพะดะพะฟะฐะดั. ะ ััะปะฐ ัะฐะฒะฝะธะฝะฝัั ัะตะบ ะฝะฐ ะผะฝะพะณะธั ััะฐััะบะฐั ะธะผะตัั ะฝะตะฟะพััะพัะฝะฝัะต ะพัะตััะฐะฝะธั ะฒัะปะตะดััะฒะธะต ะพะฑะธะปัะฝะพะณะพ ะพัะปะพะถะตะฝะธั ะฝะฐะฝะพัะพะฒ. ะะตะฑะธั ัะตะบ, ะบะฐะบ ะฟัะฐะฒะธะปะพ, ะฟะพะดะฒะตัะถะตะฝ ัััะตััะฒะตะฝะฝัะผ ัะตะทะพะฝะฝัะผ ะบะพะปะตะฑะฐะฝะธัะผ: ะฒ ัะตะทะพะฝ ะดะพะถะดะตะน ัะปััะฐัััั ัะฐะทะปะธะฒั, ะฝะตัะตะดะบะพ ะฟัะธะฒะพะดััะธะต ะบ ะผะฐัััะฐะฑะฝัะผ ะฝะฐะฒะพะดะฝะตะฝะธัะผ[19]. ะกะฐะผะพะต ะฑะพะปััะพะต ะพะทะตัะพย โ ะขะพะฑะฐ ะฒ ัะตะฒะตัะฝะพะน ัะฐััะธ ะพัััะพะฒะฐ ะกัะผะฐััะฐ (ะพะบะพะปะพ 1145 ะบะผยฒ), ะบะพัะพัะพะต ัะฒะปัะตััั ะบััะฟะฝะตะนัะธะผ ะฒัะปะบะฐะฝะธัะตัะบะธะผ ะพะทะตัะพะผ ะฟะปะฐะฝะตัั ะธ, ะธะผะตั ะณะปัะฑะธะฝั ะฑะพะปะตะต 500ย ะผ, ะฟัะธะฝะฐะดะปะตะถะธั ะบ ัะธัะปั ะฝะฐะธะฑะพะปะตะต ะณะปัะฑะพะบะพะฒะพะดะฝัั ะพะทัั ะผะธัะฐ[26].
ะะพะปะตะทะฝัะต ะธัะบะพะฟะฐะตะผัะต
ะฟัะฐะฒะธััะกััะฐะฝะฐ ะฑะพะณะฐัะฐ ัะฐะทะปะธัะฝัะผะธ ะฟะพะปะตะทะฝัะผะธ ะธัะบะพะฟะฐะตะผัะผะธ. ะะฐะฟะฐัั ะฝะตััะธ ัะฐะทะฒะตะดะฐะฝั ะฒ ัะพะผ ะธะปะธ ะธะฝะพะผ ะพะฑััะผะต ะฟัะฐะบัะธัะตัะบะธ ะฒะพ ะฒัะตั ัะตะณะธะพะฝะฐั , ะฒ ัะฐััะฝะพััะธ, ะฝะฐ ะกัะผะฐััะต, ะฏะฒะต, ะะฐะปะธะผะฐะฝัะฐะฝะต, ะกัะปะฐะฒะตัะธ, ะกะตัะฐะผะต, ะฐ ัะฐะบะถะต ะฝะฐ ัะตะปััะต ััะธั ะพัััะพะฒะพะฒ. ะะตััะพัะพะถะดะตะฝะธั ะฟัะธัะพะดะฝะพะณะพ ะณะฐะทะฐ ัะฐัะฟะพะปะพะถะตะฝั ะฝะฐ ะกะตะฒะตัะฝะพะน ะกัะผะฐััะต (ะััะฝ) ะธ ะะพััะพัะฝะพะผ ะะฐะปะธะผะฐะฝัะฐะฝะต (ะะฐะดะฐะบ), ะฐ ัะฐะบะถะต ะฝะฐ ะฑะตัะตะณะพะฒัั ัะตะปััะฐั ะะฐะฟะฐะดะฝะพะณะพ ะัะธะฐะฝะฐ ะธ ะฏะฒัย โ ะบ ะฟะพัะปะตะดะฝะธะผ ะพัะฝะพัะธััั ัะฐะผะพะต ะบััะฟะฝะพะต ะณะฐะทะพะฒะพะต ะผะตััะพัะพะถะดะตะฝะธะต ะฎะณะพ-ะะพััะพัะฝะพะน ะะทะธะธ ะะฐััะฝะฐ ะ-ะะปััะฐ, ะฝะฐั ะพะดััะตะตัั ะฒ ะฏะฒะฐะฝัะบะพะผ ะผะพัะต ะฟัะธะผะตัะฝะพ ะฒ 1000ย ะบะผ ะบ ัะตะฒะตัั ะพั ะะถะฐะบะฐััั. ะะพ ะฟัะพะณะฝะพะทะฐะผ ัะฐะทะฒะตะดะฐะฝะฝัั ะทะฐะฟะฐัะพะฒ ะฟัะธัะพะดะฝะพะณะพ ะณะฐะทะฐ ัััะฐะฝะต ะดะพะปะถะฝะพ ั ะฒะฐัะธัั ะฝะฐ 50 ะปะตั. ะัะพะผะต ัะพะณะพ, ะฒ ัะฐะทะปะธัะฝัั ัะตะณะธะพะฝะฐั ัััะฐะฝั ะธะผะตัััั ัััะตััะฒะตะฝะฝัะต ะทะฐะฟะฐัั ัะณะพะปัะฝะพะณะพ ะผะตัะฐะฝะฐ, ะพะฑัะธะน ะพะฑััะผ ะบะพัะพััั ัะพััะฐะฒะปัะตั ะพะบะพะปะพ 13ย ััะปะฝ ะบัะฑะพะผะตััะพะฒ[27].
ะะฐ ะะฐะปะธะผะฐะฝัะฐะฝะต ะธ ะกัะปะฐะฒะตัะธ ะธะผะตัััั ะทะฐะปะตะถะธ ััะด ะถะตะปะตะทะฐ, ะฝะฐ ะพัััะพะฒะฐั ะะฐะฝะบะฐ, ะะตะปะธััะฝะณ, ะกะธะฝะณะบะตะฟ[ะฐะฝะณะป.]ย โ ะพะปะพะฒะฐ, ะฝะฐ ะพัััะพะฒะต ะะธะฝัะฐะฝย โ ะฑะพะบัะธัะพะฒ ะธ ะฐะปัะผะธะฝะธั, ะฝะฐ ะกัะปะฐะฒะตัะธย โ ะฝะธะบะตะปั, ะฝะฐ ะฏะฒะตย โ ะผะฐัะณะฐะฝัะฐ[19].
ะะพัะฒั
ะฟัะฐะฒะธััะัะธะผะตัะฝะพ ะฝะฐ 80ย % ัะตััะธัะพัะธะธ ะะฝะดะพะฝะตะทะธะธ ะฟัะตะพะฑะปะฐะดะฐัั ะบัะฐัะฝะพ-ะถัะปััะต ะปะฐัะตัะธัะฝัะต ะธ ะณะพัะฝัะต ะปะฐัะตัะธัะฝัะต ะฟะพัะฒั, ะฒ ัะฐะฒะฝะธะฝะฝัั ัะฐะนะพะฝะฐั ะะฐะปะธะผะฐะฝัะฐะฝะฐ ะธ ะกัะผะฐััั ัะฐัะฟัะพัััะฐะฝะตะฝั ัะฐะบะถะต ััะพะฟะธัะตัะบะธะต ะฑะพะปะพัะฝัะต ะฟะพัะฒั, ะฒ ะทะฐะฟะฐะดะฝะพะน ัะฐััะธ ะพัััะพะฒะฐ ะะพะฒะฐั ะะฒะธะฝะตัย โ ะปะฐัะตัะธัะฝัะต ะณะปะตะตะฒัะต ะฟะพัะฒั. ะะฐ ััะดะต ะพัััะพะฒะพะฒ ัะณะพ-ะฒะพััะพัะฝะพะน ัะฐััะธ ัััะฐะฝั ะธะผะตัััั ะบัะฐัะฝัะต ะปะฐัะตัะธัะฝัะต ะฟะพัะฒั[19].
ะะปะธะผะฐั
ะฟัะฐะฒะธัั
ะะปะธะผะฐั ะฝะฐ ะฑะพะปััะตะน ัะฐััะธ ัะตััะธัะพัะธะธ ะะฝะดะพะฝะตะทะธะธ โ ัะบะฒะฐัะพัะธะฐะปัะฝัะน, ะฒะปะฐะถะฝัะน, ะฒ ะพัะดะตะปัะฝัั ัะตะณะธะพะฝะฐั ะธะผะตะตั ัะตััั ััะฑัะบะฒะฐัะพัะธะฐะปัะฝะพะณะพ. ะ ัะฐะฒะฝะธะฝะฝัั ะพะฑะปะฐัััั ััะตะดะฝะตะผะตัััะฝะฐั ัะตะผะฟะตัะฐัััะฐ ัะพััะฐะฒะปัะตั ะพะบะพะปะพ 26ย ยฐC, ะฟัะธ ััะพะผ ะตะณะพ ัะตะทะพะฝะฝัะต ะบะพะปะตะฑะฐะฝะธั ะฒะตััะผะฐ ะฝะตะทะฝะฐัะธัะตะปัะฝัย โ ะฝะต ะฑะพะปะตะต 3ย ยฐC. ะ ะณะพัะฐั ะฟัะธ ะตััะตััะฒะตะฝะฝะพะผ ะฟะพะฝะธะถะตะฝะธะธ ัะตะผะฟะตัะฐัััั ะฟะพ ะผะตัะต ะฒะพะทัะฐััะฐะฝะธั ะฒััะพัั ะฝะฐะด ััะพะฒะฝะตะผ ะผะพัั (ะฟะพััะดะบะฐ 1ย ยฐC ะฝะฐ 100 ะผ) ัะพั ัะฐะฝัะตััั ััะพะปั ะถะต ะฝะตะฑะพะปััะฐั ะฐะผะฟะปะธััะดะฐ ััะตะดะฝะธั ะผะตัััะฝัั ัะตะผะฟะตัะฐััั, ะฝะฐ ะฒััะพัะฐั ะฑะพะปะตะต 1500ย ะผ ัะปััะฐัััั ะทะฐะผะพัะพะทะบะธ[19][28].
ะฃัะพะฒะตะฝั ะฒะปะฐะถะฝะพััะธ ะฒะตััะผะฐ ะฒััะพะบ, ะฒ ััะตะดะฝะตะผ ะฟะพััะดะบะฐ 80ย %. ะะพะดะพะฒะพะน ะพะฑััะผ ะพัะฐะดะบะพะฒ ะบะพะปะตะฑะปะตััั ะพั 1800ย ะผะผ ะดะพ 3200ย ะผะผ ะฒ ัะฐะฒะฝะธะฝะฝัั ะพะฑะปะฐัััั , ะฒ ะฝะตะบะพัะพััั ะณะพัะฝัั ัะฐะนะพะฝะฐั ะดะพััะธะณะฐะตั 6100ย ะผะผ. ะัะธ ััะพะผ ะดะปั ะฑะพะปััะตะน ัะฐััะธ ัะตััะธัะพัะธะธ ั ะฐัะฐะบัะตัะฝะพ ะฑะพะปะตะต ะธะปะธ ะผะตะฝะตะต ะฒััะฐะถะตะฝะฝะพะต ัะตัะตะดะพะฒะฐะฝะธะต ะดะฒัั ัะตะทะพะฝะพะฒย โ ะดะพะถะดะปะธะฒะพะณะพ (ั ะฝะพัะฑััย โ ะดะตะบะฐะฑัั ะฟะพ ะผะฐััย โ ะฐะฟัะตะปั) ะธ ััั ะพะณะพ (ั ะฐะฟัะตะปัย โ ะผะฐั ะฟะพ ะพะบััะฑััย โ ะฝะพัะฑัั)ย โ ัะฒัะทะฐะฝะฝะพะต ัะพ ัะผะตะฝะพะน ัะบะฒะฐัะพัะธะฐะปัะฝัั ะผัััะพะฝะพะฒ. ะะพ ะฒัะตะผั ััั ะพะณะพ ะฟะตัะธะพะดะฐ ะพัะฐะดะบะธ ะปะธะฑะพ ะพััััััะฒััั, ะปะธะฑะพ ะฒัะฟะฐะดะฐัั ะฒ ะทะฐะผะตัะฝะพ ะผะตะฝััะตะผ ะบะพะปะธัะตััะฒะต. ะะพะถะดะธ ัะฐััะพ ะธะผะตัั ะปะธะฒะฝะตะฒัะน ั ะฐัะฐะบัะตั ะธ ะพะฑััะฝะพ ัะพะฟัะพะฒะพะถะดะฐัััั ะณัะพะทะฐะผะธ[19][28].
ะคะปะพัะฐ ะธ ัะฐัะฝะฐ
ะฟัะฐะฒะธััะะฑัะฐั ั ะฐัะฐะบัะตัะธััะธะบะฐ, ะทะพะฝะธัะพะฒะฐะฝะธะต
ะฟัะฐะฒะธัั

ะัะธัะพะดะฐ ะะฝะดะพะฝะตะทะธะธ ะพัะปะธัะฐะตััั ะธัะบะปััะธัะตะปัะฝัะผ ะผะฝะพะณะพะพะฑัะฐะทะธะตะผ: ะทะดะตัั ะฝะฐ ะฟะปะพัะฐะดะธ, ัะพััะฐะฒะปัััะตะน ะฝะต ะฑะพะปะตะต 1,3ย % ะผะธัะพะฒะพะน ัััะธ, ะฒัััะตัะฐะตััั ะพะบะพะปะพ 17ย % ะฑะธะพะปะพะณะธัะตัะบะธั ะฒะธะดะพะฒ ะฟะปะฐะฝะตัั. ะะพ ัะธัะปะตะฝะฝะพััะธ ะฑะธะพะปะพะณะธัะตัะบะธั ะฒะธะดะพะฒ, ะฒัััะตัะฐััะธั ัั ะฝะฐ ะตั ัะตััะธัะพัะธะธ, ัััะฐะฝะฐ ะทะฐะฝะธะผะฐะตั ะฒัะพัะพะต ะผะตััะพ ะฒ ะผะธัะต ะฟะพัะปะต ะัะฐะทะธะปะธะธ[29][30].
ะะฐะถะฝะตะนัะตะน ะพัะพะฑะตะฝะฝะพัััั ัะบะพัะธััะตะผั ะะฝะดะพะฝะตะทะธะธ ัะฒะปัะตััั ะตั ะฑะธะพะณะตะพะณัะฐัะธัะตัะบะฐั ะทะพะฝะธัะพะฒะฐะฝะฝะพััั, ะพะฟัะตะดะตะปัะฝะฝะฐั ะปะธะฝะธะตะน ะฃะพะปะปะตัะฐ, ะฟัะพั ะพะดััะตะน ั ัะตะฒะตัะฐ ะฝะฐ ัะณ ะผะตะถะดั ะพัััะพะฒะฐะผะธ ะะฐะปะธะผะฐะฝัะฐะฝ ะธ ะกัะปะฐะฒะตัะธ ะธ ะทะฐัะตะผ ะผะตะถะดั ะพัััะพะฒะฐะผะธ ะะฐะปะธ ะธ ะะพะผะฑะพะบ. ะะพฬะปััะฐั ัะฐััั ะพัััะพะฒะพะฒ, ะฝะฐั ะพะดััะธั ัั ะบ ะทะฐะฟะฐะดั ะพั ะฝะตั, ะฑัะดััะธ ะฒ ะดะพะธััะพัะธัะตัะบะธะต ะฒัะตะผะตะฝะฐ ัะพะตะดะธะฝะตะฝั ั ะบะพะฝัะธะฝะตะฝัะฐะปัะฝะพะน ะฎะณะพ-ะะพััะพัะฝะพะน ะะทะธะตะน ะธ ะพะฑัะฐะทัั ะฒะผะตััะต ั ะฝะตะน ะฑะธะพะณะตะพะณัะฐัะธัะตัะบะธะน ัะตะณะธะพะฝ ะกัะฝะดะฐะปะฐะฝะด, ัะฝะฐัะปะตะดะพะฒะฐะปะฐ ะฒ ะพัะฝะพะฒะฝะพะผ ัะปะพัั ะธ ัะฐัะฝั ะฐะทะธะฐััะบะพะณะพ ัะธะฟะฐ. ะะฐั ะพะดััะธะตัั ะบ ะฒะพััะพะบั ะพั ะปะธะฝะธะธ ะฃะพะปะปะตัะฐ ะะพะฒะฐั ะะฒะธะฝะตั ะธ ััะด ะฟัะธะปะตะณะฐััะธั ะบ ะฝะตะน ะพัััะพะฒะพะฒ, ัะพััะฐะฒะปัะฒัะธะต ะฒ ะฟัะพัะปะพะผ ะตะดะธะฝัะน ะบะพะฝัะธะฝะตะฝั ั ะะฒัััะฐะปะธะตะนย โ ะกะฐั ัะป, ะฝะฐัะตะปะตะฝั ะฒะธะดะฐะผะธ, ะฟัะตะธะผััะตััะฒะตะฝะฝะพ ะฑะปะธะทะบะธะผะธ ะฐะฒัััะฐะปะธะนัะบะธะผ. ะัะธ ััะพะผ ะฝะฐะธะฑะพะปะตะต ัะฒะพะตะพะฑัะฐะทะฝัะผะธ ะฒ ะฟัะธัะพะดะฝะพะผ ะฟะปะฐะฝะต ัะฒะปััััั ัะฐะนะพะฝั, ะฟัะธะปะตะณะฐััะธะต ั ะพะฑะตะธั ััะพัะพะฝ ะบ ะปะธะฝะธะธ ะฃะพะปะปะตัะฐย โ ัะฐะบ ะฝะฐะทัะฒะฐะตะผะฐั ะพะฑะปะฐััั ะฃะพะปะปะตัะธั, ะฒะบะปััะฐััะฐั ะกัะปะฐะฒะตัะธ, ะะพะปะปัะบะบัะบะธะต ะธ ะฑะพะปัััั ัะฐััั ะะฐะปัั ะะพะฝะดัะบะธั ะพัััะพะฒะพะฒ. ะฃะพะปะปะตัะธั, ัะฒะปัััะฐััั ะฒ ะฑะธะพะณะตะพะณัะฐัะธัะตัะบะพะผ ะฟะปะฐะฝะต ะฟะตัะตั ะพะดะฝะพะน ะทะพะฝะพะน ะผะตะถะดั ััะฝะดะฐะปะฐะฝะดัะบะธะผ ะธ ัะฐั ัะปัะบะธะผ ัะตะณะธะพะฝะฐะผะธ, ะธะผะตะตั ะฒ ัะฐะทะฝะพะน ััะตะฟะตะฝะธ ัะตััั ัะพะณะพ ะธ ะดััะณะพะณะพ, ะฐ ัะฐะบะถะต ััะด ัะฝะธะบะฐะปัะฝัั ะพัะพะฑะตะฝะฝะพััะตะนย โ ะธะผะตะฝะฝะพ ะทะดะตัั ะฒัััะตัะฐะตััั ะฑะพฬะปััะฐั ัะฐััั ะฒะธะดะพะฒ, ัะฒะปัััะธั ัั ัะฝะดะตะผะธะบะฐะผะธ ะะฝะดะพะฝะตะทะธะธ[31].
ะ ะฐััะธัะตะปัะฝะพััั
ะฟัะฐะฒะธััะ ะฝะฐัะฐะปะต XXIย ะฒะตะบะฐ ะบะพะปะธัะตััะฒะพ ะฒะธะดะพะฒ ัะฐััะตะฝะธะน, ะฒัััะตัะฐััะธั ัั ะฒ ะะฝะดะพะฝะตะทะธะธ, ะพัะตะฝะธะฒะฐะปะพัั ะฟัะธะผะตัะฝะพ ะฒ 28 000. ะะต ะผะตะฝะตะต 60ย % ะฒัะตะน ะฟะปะพัะฐะดะธ, ะทะฐะฝะธะผะฐะตะผะพะน ัััะฐะฝะพะน, ะฟะพะบัััะพ ะฒะปะฐะถะฝัะผะธ ะฒะตัะฝะพะทะตะปัะฝัะผะธ ัะบะฒะฐัะพัะธะฐะปัะฝัะผะธ ะปะตัะฐะผะธ. ะะฐะธะฑะพะปะตะต ะปะตัะธัััะผะธ ัะฒะปััััั ะธะฝะดะพะฝะตะทะธะนัะบะธะต ัะตััะธัะพัะธะธ ะะฐะปะธะผะฐะฝัะฐะฝะฐ ะธ ะะพะฒะพะน ะะฒะธะฝะตะธ, ะฐ ะฝะฐะธะผะตะฝััะธะต ะฟะปะพัะฐะดะธ ะฒ ะพัะฝะพัะธัะตะปัะฝะพะผ ะธะทะผะตัะตะฝะธะธ ะปะตัะฐฬ ะทะฐะฝะธะผะฐัั ะฝะฐ ะฏะฒะต[19][30].
ะญะบะฒะฐัะพัะธะฐะปัะฝัะต ะปะตัะฐ ะฒัััะตัะฐัััั ะบะฐะบ ะฒ ัะฐะฒะฝะธะฝะฝะพะน, ัะฐะบ ะธ ะฒ ะณะพัะฝะพะน ะผะตััะฝะพััะธ. ะะพ ะฒััะพัั ะฟัะธะผะตัะฝะพ 1500ย ะผ ะฝะฐะด ััะพะฒะฝะตะผ ะผะพัั, ะพัะฝะพะฒะฝัะผะธ ะฒะธะดะฐะผะธ ัะฐััะธัะตะปัะฝะพััะธ ะฒ ะฝะธั ัะฒะปััััั ัะธะบััั, ัะฐะทะปะธัะฝัะต ะดะธะฟัะตัะพะบะฐัะฟะพะฒัะต, ะฐะปัะธะฝะณะธะตะฒัะต, ะฟะฐะฝะดะฐะฝััั, ะฟะฐะปัะผะพะฒัะต, ะดัะตะฒะตัะฝัะต ะฟะฐะฟะพัะพัะฝะธะบะธ, ะฑะฐะผะฑัะบะพะฒัะต. ะะฐ ะฒััะพัะฐั ะดะพ 2500โ3000ย ะผ ัะฐัะฟัะพัััะฐะฝะตะฝั ะณะพัะฝะพ-ััะพะฟะธัะตัะบะธะต ะปะตัะฐ ั ะฟัะตะพะฑะปะฐะดะฐะฝะธะตะผ ะฒะตัะฝะพะทะตะปัะฝัั ัะธัะพะบะพะปะธััะฒะตะฝะฝัั ะธ ั ะฒะพะนะฝัั ะฟะพัะพะด, ะตัั ะฒััะตย โ ะฝะฐะณะพัะฝะพะต ะบัะธะฒะพะปะตััะต, ะบัััะฐัะฝะธะบะธ ะธ ัะฐะทะปะธัะฝัะต ััะฐะฒั. ะ ะฝะธะทะผะตะฝะฝัั ะฟัะธะฑัะตะถะฝัั ัะฐะนะพะฝะฐั (ะฝะฐ ะะฐะปะธะผะฐะฝัะฐะฝะต, ะะพะฒะพะน ะะฒะธะฝะตะต ะธ, ะฒ ะผะตะฝััะตะน ััะตะฟะตะฝะธ, ะฝะฐ ะกัะผะฐััะต) ัะธัะพะบะพ ัะฐัะฟัะพัััะฐะฝะตะฝั ะผะฐะฝะณัะพะฒัะต ะทะฐัะพัะปะธ. ะะฐ ะพัััะพะฒะฐั ะฒ ัะณะพ-ะฒะพััะพัะฝะพะน ัะฐััะธ ัััะฐะฝั ะธะผะตัััั ัะฐะบะถะต ะปะธััะพะฟะฐะดะฝัะต ััะพะฟะธัะตัะบะธะต ะปะตัะฐ ะธ ัะฐะฒะฐะฝะฝั, ะบะพัะพััะต ะฝะตัะตะดะบะพ ะพะฑัะฐะทััััั ะฟะพัะปะต ัะฒะตะดะตะฝะธั ะปะตัะพะฒ. ะะปะพัะฐะดั ะปะตัะพะฒ ัะผะตะฝััะฐะตััั ะฟะพะด ะฒะพะทะดะตะนััะฒะธะตะผ ั ะพะทัะนััะฒะตะฝะฝะพะน ะดะตััะตะปัะฝะพััะธ ัะตะปะพะฒะตะบะฐย โ ะฝะฐะธะฑะพะปะตะต ะฒััะพะบะธะผะธ ัะตะผะฟะฐะผะธ ััะพั ะฟัะพัะตัั ะธะดัั ะฝะฐ ะฏะฒะต ะธ ะกัะผะฐััะต[19][32].
ะะธะฒะพัะฝัะน ะผะธั
ะฟัะฐะฒะธัั
ะะฝะดะพะฝะตะทะธั ะพะฑะปะฐะดะฐะตั ะพะดะฝะพะน ะธะท ัะฐะผัั ะฑะพะณะฐััั ัะฐัะฝ ะฒ ะผะธัะต[33]. ะะพะปััะธะผ ัะฐะทะฝะพะพะฑัะฐะทะธะตะผ ะพัะปะธัะฐัััั ะฟัะฐะบัะธัะตัะบะธ ะฒัะต ะพัะฝะพะฒะฝัะต ะบะปะฐััั ะถะธะฒะพัะฝัั , ะพะฑะธัะฐััะธั ะฒ ะะฝะดะพะฝะตะทะธะธ. ะะฐ ะฝะฐัะฐะปะพ XXIย ะฒะตะบะฐ ะทะดะตัั ะฑัะปะพ ะทะฐัะตะณะธัััะธัะพะฒะฐะฝะพ 515 ะฒะธะดะพะฒ ะผะปะตะบะพะฟะธัะฐััะธั , 1531 ะฒะธะด ะฟัะธั, 122 ะฒะธะดะฐ ะฑะฐะฑะพัะตะบ, ะฑะพะปะตะต 600 ะฒะธะดะพะฒ ะฟัะตัะผัะบะฐััะธั ัั ะธ ะฑะพะปะตะต 270 ะฒะธะดะพะฒ ะทะตะผะฝะพะฒะพะดะฝัั . ะัะธ ััะพะผ ะทะฝะฐัะธัะตะปัะฝะฐั ัะฐััั ัะฒะปัะตััั ัะฝะดะตะผะธัะฝะพะน, ะฒ ัะฐััะฝะพััะธ 39ย % ะผะปะตะบะพะฟะธัะฐััะธั ะธ 36ย % ะฟัะธั. ะ ัะธัะปะต ะฝะฐะธะฑะพะปะตะต ะธะทะฒะตััะฝัั ัะฝะดะตะผะธะบะพะฒย โ ะบะพะผะพะดัะบะธะน ะฒะฐัะฐะฝ, ะพะปะตะฝั ะัะปั, ะฑะฐะฑะธััััะฐ, ัะพะฝะบัะบะธะน ะผะฐะบะฐะบ[30].
ะะฝะพะณะธะต ะฒะธะดั ะถะธะฒะพัะฝัั ะฝะฐั ะพะดัััั ะฟะพะด ัะณัะพะทะพะน, ะฟะพะฟัะปััะธะธ ะฝะตะบะพัะพััั ะฒะธะดะพะฒ ัะพะบัะฐัะฐัััั ะฒะตััะผะฐ ะฑัััััะผะธ ัะตะผะฟะฐะผะธ. ะขะฐะบ, ัะพะปัะบะพ ะธะท ะผะปะตะบะพะฟะธัะฐััะธั 140 ะฒะธะดะพะฒ ะพัะฝะตัะตะฝั ะะตะถะดัะฝะฐัะพะดะฝัะผ ัะพัะทะพะผ ะพั ัะฐะฝั ะฟัะธัะพะดั (ะะกะะ) ะบ ะบะฐัะตะณะพัะธะธ ัะณัะพะถะฐะตะผัั , 15 ะธะท ะฝะธั ััะธัะฐัััั ะฝะฐั ะพะดััะธะผะธัั ะฝะฐ ะณัะฐะฝะธ ะธััะตะทะฝะพะฒะตะฝะธั. ะ ัะธัะปะต ะฟะพัะปะตะดะฝะธั ัะฐะบะธะต ะถะธะฒะพัะฝัะต, ะบะฐะบ ะพัะฐะฝะณััะฐะฝ, ัะฒะฐะฝัะบะธะน ะฝะพัะพัะพะณ, ััะผะฐััะฐะฝัะบะธะน ัะธะณั[30][34][35].
ะััะพัะธั
ะฟัะฐะฒะธััะะฐัะตะปะตะฝะธะต ะปัะดัะผะธ, ะดัะตะฒะฝะตะนัะธะน ะฟะตัะธะพะด (ะดะพ ะฝะฐัะฐะปะฐ ะฝะฐัะตะน ััั)
ะฟัะฐะฒะธัั
ะะฐ ัะตััะธัะพัะธะธ ะะฝะดะพะฝะตะทะธะธ ะฝะฐั ะพะดัััั ะพะดะฝะธ ะธะท ะฝะฐะธะฑะพะปะตะต ัะฐะฝะฝะธั ะฐัะตะฐะปะพะฒ ัะฐััะตะปะตะฝะธั ะดัะตะฒะฝะธั ะปัะดะตะน. ะะฑะฝะฐััะถะตะฝะฝัะต ะฝะฐ ะฏะฒะต ะฝะธะดะตัะปะฐะฝะดัะบะธะผ ะฐะฝััะพะฟะพะปะพะณะพะผ ะญะถะตะฝะพะผ ะัะฑัะฐ ะธัะบะพะฟะฐะตะผัะต ะพััะฐะฝะบะธ ะพะดะฝะพะณะพ ะธะท ะฟะพะดะฒะธะดะพะฒ ัะตะปะพะฒะตะบะฐ ะฟััะผะพั ะพะดััะตะณะพย โ ะฟะธัะตะบะฐะฝััะพะฟะฐ, ัะฐะบะถะต ะธะทะฒะตััะฝะพะณะพ ะบะฐะบ ัะฒะฐะฝัะบะธะน ะพะฑะตะทััะฝะพัะตะปะพะฒะตะบ, ะพัะฝะพััััั ะบ ะฟะตัะธะพะดั ะฝะธะถะฝะตะณะพ ะฟะฐะปะตะพะปะธัะฐ, ะธั ะฟัะธะฑะปะธะทะธัะตะปัะฝะฐั ะดะฐัะธัะพะฒะบะฐย โ ะพั 1 ะผะธะปะปะธะพะฝะฐ ะดะพ 700 ััััั ะปะตั ะฝะฐะทะฐะด[36].
ะะพ ะฝะตะดะฐะฒะฝะตะณะพ ะฒัะตะผะตะฝะธ ะฒ ะฝะฐัะบะต ะฟัะตะฒะฐะปะธัะพะฒะฐะปะพ ะผะฝะตะฝะธะต, ััะพ ะทะฐัะตะปะตะฝะธะต ัะตััะธัะพัะธะธ ะะฝะดะพะฝะตะทะธะธ ัะตะปะพะฒะตะบะพะผ ัะฐะทัะผะฝัะผ ะฝะฐัะฐะปะพัั ะพะบะพะปะพ 45ย 000 ะปะตั ะฝะฐะทะฐะด[37]. ะะดะฝะฐะบะพ ะฝะพะฒะตะนัะธะต ะฟะฐะปะตะพะฐะฝััะพะฟะพะปะพะณะธัะตัะบะธะต ะพัะบัััะธั ะฟะพะทะฒะพะปััั ะณะพะฒะพัะธัั ะพ ะทะฝะฐัะธัะตะปัะฝะพ ะฑะพะปะตะต ัะฐะฝะฝะตะผ ะฝะฐัะฐะปะต ััะพะณะพ ะฟัะพัะตััะฐ: ัะฐะบ, ะพััะฐะฝะบะธ ะปัะดะตะน ัะพะฒัะตะผะตะฝะฝะพะณะพ ัะธะฟะฐ, ะฝะฐะนะดะตะฝะฝัะต ัะตะผ ะถะต ะัะฑัะฐ ะฝะฐ ะกัะผะฐััะต, ะฒ ัะพะพัะฒะตัััะฒะธะธ ั ะฟะพัะปะตะดะฝะธะผะธ ะธััะปะตะดะพะฒะฐะฝะธัะผะธ ะดะฐัะธัััััั ะฒะพะทัะฐััะพะผ ะพั 63ย 000 ะดะพ 73ย 000 ะปะตั ะฝะฐะทะฐะด[38]. ะะฐัะธะฝะฐั ั ัะพะณะพ ะฒัะตะผะตะฝะธ ะธะผะตะปะพ ะผะตััะพ ะฝะตัะบะพะปัะบะพ ะผะธะณัะฐัะธะพะฝะฝัั ะฒะพะปะฝ, ะฒ ั ะพะดะต ะบะพัะพััั ั ะบะพะฝัะธะฝะตะฝัะฐะปัะฝะพะน ัะฐััะธ ะฎะณะพ-ะะพััะพัะฝะพะน ะะทะธะธ ะฟะตัะตะผะตัะฐะปะธัั ะฟัะตะดััะฐะฒะธัะตะปะธ ัะฐะทะปะธัะฝัั ััะฝะพัะพะฒ, ะฝะฐะธะฑะพะปะตะต ัะฐะฝะฝะธะต ะธะท ะบะพัะพััั ะฟัะธะฝะฐะดะปะตะถะฐะปะธ ะบ ะฐะฒัััะฐะปะพะธะดะฝะพะน ัะฐัะต. ะัะพะฝะธะบะฝะพะฒะตะฝะธะต ะผะพะฝะณะพะปะพะธะดะฝัั ะฝะฐัะพะดะฝะพััะตะน, ะฟัะธะฝัััะธั ั ัะพะฑะพะน ะฒััะพะบัั ะฝะตะพะปะธัะธัะตัะบัั ะบัะปััััั, ะฝะฐัะฐะปะพัั ะฒะพ 2-ะผ ัััััะตะปะตัะธะธ ะดะพย ะฝ.ย ั.. ะะตัะฒัั ะบััะฟะฝัั ะฒะพะปะฝั ะผะพะฝะณะพะปะพะธะดะพะฒ ััะพัะผะธัะพะฒะฐะปะธ ัะฐะบ ะฝะฐะทัะฒะฐะตะผัะต ะฟัะพัะพะผะฐะปะฐะนัั, ะฒัะพััั, ะพัะฝะพััััััั ะบ ัะตัะตะดะธะฝะต 1-ะณะพ ัััััะตะปะตัะธั ะดะพย ะฝ.ย ั.,ย โ ะดะตะนัะตัะพะผะฐะปะฐะนัั[ะฐะฝะณะป.]. ะะพัะปะตะดะฝะธะต, ะฑัะฒัะธะต ะฝะพัะธัะตะปัะผะธ ะฒััะพะบะพัะฐะทะฒะธัะพะน ะบัะปััััั ะฑัะพะฝะทั ะธ ัะฐัะฟัะพัััะฐะฝะธะฒัะธะต ะฝะฐ ะทะฐัะตะปัะฝะฝะพะน ัะตััะธัะพัะธะธ ะทะตะผะปะตะดะตะปะธะต, ััะฐะปะธ ะฟัะตะดะบะฐะผะธ ะฑะพะปััะตะน ัะฐััะธ ัะพะฒัะตะผะตะฝะฝัั ะธะฝะดะพะฝะตะทะธะนัะตะฒ[39][40]. ะะตัะตั ะพะด ะบ ะฑัะพะฝะทะต ะฝะฐ ะพัะฝะพะฒะฝะพะน ัะตััะธัะพัะธะธ ัััะฐะฝั ะทะฐะฒะตััะธะปัั ะบ ะฝะฐัะฐะปั ะฝะฐัะตะน ััั, ัะพะณะดะฐ ะถะต ะฒ ะฟัะธะฑัะตะถะฝัั ัะฐะนะพะฝะฐั ะฝะฐัะฐะปัั ะฟะตัะตั ะพะด ะบ ะบัะปััััะต ะถะตะปะตะทะฐ[41].
ะคะพัะผะธัะพะฒะฐะฝะธะต ะณะพััะดะฐัััะฒ, ะดะพะบะพะปะพะฝะธะฐะปัะฝัะน ะฟะตัะธะพะด (IโXVย ะฒะตะบะฐ)
ะฟัะฐะฒะธััะคะพัะผะธัะพะฒะฐะฝะธะต ะณะพััะดะฐัััะฒะตะฝะฝัั ะพะฑัะฐะทะพะฒะฐะฝะธะน ะฝะฐ ัะตััะธัะพัะธะธ ะะฝะดะพะฝะตะทะธะธ ะฟัะพะธัั ะพะดะธะปะพ ัะถะต ะฒ IโIIIย ะฒะตะบะฐั ะฝ.ย ั., ะพะดะฝะฐะบะพ ัััะตััะฒะพะฒะฐะฝะธะต ะฟะตัะฒัั ะณะพััะดะฐัััะฒ, ะฝะฐะทะฒะฐะฝะธั ะบะพัะพััั ะฝะฐัะบะต ะดะพะฟะพะดะปะธะฝะฝะพ ะธะทะฒะตััะฝัย โ ะััะฐะน[ะฐะฝะณะป.] ะฝะฐ ะฒะพััะพัะฝะพะผ ะะฐะปะธะผะฐะฝัะฐะฝะต ะธ ะขะฐััะผะฐ ะฝะฐ ะทะฐะฟะฐะดะฝะพะน ะฏะฒะต, ะพัะฝะพัะธััั ัะพะปัะบะพ ะบ IVย ะฒะตะบั[41][42]. ะะตัะฒัะผ ะณะพััะดะฐัััะฒะพะผ, ัะตััะธัะพัะธั ะบะพัะพัะพะณะพ ัะฐัะฟัะพัััะฐะฝะธะปะฐัั ะฝะฐ ะฝะตัะบะพะปัะบะพ ะพัััะพะฒะพะฒ, ััะฐะปะฐ ะจัะธะฒะธะดะถะฐั, ะพัะฝะพะฒะฐะฝะฝะฐั ะฝะฐ ัะถะฝะพะน ะกัะผะฐััะต ะฒ ะบะพะฝัะต VIIย ะฒะตะบะฐ: ะฟัะพัััะตััะฒะพะฒะฐะฒ ะดะพ ะบะพะฝัะฐ XIVย ะฒะตะบะฐ, ะพะฝะฐ ะฒ ะฟะตัะธะพะดั ัะฒะพะตะณะพ ะผะฐะบัะธะผะฐะปัะฝะพะณะพ ะผะพะณััะตััะฒะฐ ะบะพะฝััะพะปะธัะพะฒะฐะปะฐ ะฒัั ัะตััะธัะพัะธั ะกัะผะฐััั, ะฑะพฬะปัััั ัะฐััั ะฏะฒั ะธ ะะฐะปะฐะบะบัะบะพะณะพ ะฟะพะปัะพัััะพะฒะฐ[43][44]. ะญัะธ ะธ ะดััะณะธะต ะณะพััะดะฐัััะฒะฐ, ัััะตััะฒะพะฒะฐะฒัะธะต ะฝะฐ ัะตััะธัะพัะธะธ ะะฝะดะพะฝะตะทะธะธ ะฒ IVโXIIIย ะฒะตะบะฐั , ะธัะฟัััะฒะฐะปะธ ัะธะปัะฝะพะต ะบัะปััััะฝะพะต ะฒะปะธัะฝะธะต ะะฝะดะธะธ, ะณะพัะฟะพะดััะฒัััะตะน ัะตะปะธะณะธะตะน ะฒ ะฑะพะปััะธะฝััะฒะต ะธะท ะฝะธั ะฑัะป ะธะฝะดัะธะทะผ. ะะผะตััะต ั ัะตะผ, ัััะตััะฒะตะฝะฝะพะต ัะฐะทะฒะธัะธะต ะฟะพะปััะธะป ะธ ะฑัะดะดะธะทะผ: ะพะฝ, ะฒ ัะฐััะฝะพััะธ, ะฑัะป ะณะพััะดะฐัััะฒะตะฝะฝะพะน ัะตะปะธะณะธะตะน ะฒะพััะพัะฝะพัะฒะฐะฝัะบะพะณะพ ะบะฝัะถะตััะฒะฐ ะะฐัะฐัะฐะผ[41][45].
ะะฐะธะฑะพะปะตะต ะบััะฟะฝัะผ, ะผะพะณััะตััะฒะตะฝะฝัะผ ะธ ัะฐะทะฒะธััะผ ะฒ ัะพัะธะฐะปัะฝะพ-ัะบะพะฝะพะผะธัะตัะบะพะผ ะพัะฝะพัะตะฝะธะธ ะณะพััะดะฐัััะฒะพะผ ะดะพะบะพะปะพะฝะธะฐะปัะฝะพะณะพ ะฟะตัะธะพะดะฐ ะฑัะปะฐ ะธะผะฟะตัะธั ะะฐะดะถะฐะฟะฐั ะธั, ะพัะฝะพะฒะฐะฝะฝะฐั ะฒ 1293ย ะณะพะดั ะฒ ะฒะพััะพัะฝะพะน ัะฐััะธ ะพัััะพะฒะฐ ะฏะฒะฐ. ะ ะบะพะฝัั XIVย ะฒะตะบะฐ ัะตััะธัะพัะธั ะปะธะฑะพ ะฒะฐััะฐะปัะฝัะต ะฒะปะฐะดะตะฝะธั ะะฐะดะถะฐะฟะฐั ะธัะฐ ะฒะบะปััะฐะปะธ ะฒ ัะตะฑั ะฑะพฬะปัััั ัะฐััั ัะตััะธัะพัะธะธ ะฝัะฝะตัะฝะตะน ะะฝะดะพะฝะตะทะธะธ[46].
ะ XIIIย ะฒะตะบะต ะฝะฐัะฐะปะพัั ะฐะบัะธะฒะฝะพะต ัะฐัะฟัะพัััะฐะฝะตะฝะธะต ะธัะปะฐะผะฐ[ะฐะฝะณะป.], ะฟัะพะฝะธะบะฐะฒัะตะณะพ ะณะปะฐะฒะฝัะผ ะพะฑัะฐะทะพะผ ั ะะฐะปะฐะบะบัะบะพะณะพ ะฟะพะปัะพัััะพะฒะฐ ะธ ั ะฒะพััะพัะฝะพะณะพ ะฟะพะฑะตัะตะถัั ะะฝะดะธะธ. ะ ะบะพะฝัั XVIย ะฒะตะบะฐ ะธัะปะฐะผ ััะฐะป ะณะพัะฟะพะดััะฒัััะตะน ัะตะปะธะณะธะตะน ะฝะฐ ะฑะพะปััะตะน ัะฐััะธ ัะตััะธัะพัะธะธ ะะฝะดะพะฝะตะทะธะธ, ั ะพัั ะฒะพ ะผะฝะพะณะธั ัะตะณะธะพะฝะฐั ัะพั ัะฐะฝัะปะธัั ะพัะฐะณะธ ะฑัะดะดะธะทะผะฐ ะธ ะธะฝะดัะธะทะผะฐ, ะฐ ัะฐะบะถะต ััะฐะดะธัะธะพะฝะฝัั ะผะตััะฝัั ะฒะตัะพะฒะฐะฝะธะน, ะฝะพัะธัะตะปะธ ะบะพัะพััั , ะบะฐะบ ะฟัะฐะฒะธะปะพ, ะฒะฟะพะปะฝะต ะฑะตัะบะพะฝัะปะธะบัะฝะพ ัะพัััะตััะฒะพะฒะฐะปะธ ั ะผัััะปัะผะฐะฝะฐะผะธ[41][47].
ะะพะปะพะฝะธะฐะปัะฝัะน ะฟะตัะธะพะด (XVIย ะฒะตะบย โ 1942ย ะณะพะด)
ะฟัะฐะฒะธััะัะพะฝะธะบะฝะพะฒะตะฝะธะต ะตะฒัะพะฟะตะนัะตะฒ, ะบะพะปะพะฝะธะทะฐัะธั ะะะะ (1512โ1798ย ะณะพะดั)
ะฟัะฐะฒะธัั
ะัะพะฝะธะบะฝะพะฒะตะฝะธะต ะตะฒัะพะฟะตะนัะบะธั ะบะพะปะพะฝะธะทะฐัะพัะพะฒ ะฒ ะะฝะดะพะฝะตะทะธั, ะฝะฐัะฐะฒัะตะตัั ะฒ XVIย ะฒะตะบะต, ะฑัะปะพ ะฒัะทะฒะฐะฝะพ ะฒััะพะบะธะผ ัะฟัะพัะพะผ ะฝะฐ ัะฟะตัะธะธ ะธ ะฟััะฝะพััะธ, ะฟัะพะธะทัะฐััะฐะฒัะธะต ะฒ ะฒะพััะพัะฝะพะน ัะฐััะธ ะะฐะปะฐะนัะบะพะณะพ ะฐัั ะธะฟะตะปะฐะณะฐย โ ะฝะฐ ะะพะปัะบะบัะบะธั ะธ ะะฐะปัั ะะพะฝะดัะบะธั ะพัััะพะฒะฐั , ะกัะปะฐะฒะตัะธย โ ะธะผะตะฝะฝะพ ััะพั ัะตะณะธะพะฝ ะฟัะตะดััะฐะฒะปัะป ะพัะฝะพะฒะฝะพะน ะธะฝัะตัะตั ะดะปั ะตะฒัะพะฟะตะนัะตะฒ. ะะตัะฒัะผะธ ะทะดะตัั ะพะฑะพัะฝะพะฒะฐะปะธัั ะฟะพัััะณะฐะปััั: ะฒ 1512ย ะณะพะดั ะผะพัะตะฟะปะฐะฒะฐัะตะปั ะคัะฐะฝัะธัะบั ะกะตััะฐะฝั ัะดะฐะปะพัั ะฝะฐะปะฐะดะธัั ะฟะพััะฐะฒะบะธ ะฟััะฝะพััะตะน ั ะะพะปัะบะบ ะธ ะพััะฐัััั ั ัะฐัััั ะบะพะผะฐะฝะดั ะฝะฐ ะพัััะพะฒะต ะขะตัะฝะฐัะต[48].
ะ XVIIย ะฒะตะบะต ะฒ ะฑะพััะฑั ะทะฐ ะบะพะฝััะพะปั ะฝะฐะด ัะพัะณะพะฒะปะตะน ะผะตััะฝัะผะธ ะฟััะฝะพัััะผะธ ะฒะบะปััะธะปะธัั ะดััะณะธะต ะตะฒัะพะฟะตะนัะบะธะต ะดะตัะถะฐะฒั, ะฝะฐะธะฑะพะปัััั ะฐะบัะธะฒะฝะพััั ััะตะดะธ ะบะพัะพััั ะฟัะพัะฒะธะปะธ ะะธะดะตัะปะฐะฝะดั. ะ ัะตัะตะฝะธะต ะฝะตัะบะพะปัะบะธั ะดะตัััะธะปะตัะธะน ะณะพะปะปะฐะฝะดัะฐะผ ัะดะฐะปะพัั ะฒััะตัะฝะธัั ะบะพะฝะบััะตะฝัะพะฒ ั ะฐัั ะธะฟะตะปะฐะณะฐย โ ะฟะพัััะณะฐะปััะฐะผ ัะดะฐะปะพัั ัะดะตัะถะฐัั ะปะธัั ะฒะพััะพัะฝัั ัะฐััั ะพัััะพะฒะฐ ะขะธะผะพั. ะ 1602ย ะณะพะดั ะฑัะปะฐ ะพัะฝะพะฒะฐะฝะฐ ะะธะดะตัะปะฐะฝะดัะบะฐั ะัั-ะะฝะดัะบะฐั ะบะพะผะฟะฐะฝะธั (ะะะะ), ะฝะฐัะฐะฒัะฐั ะพัะฒะพะตะฝะธะต ะฝะต ัะพะปัะบะพ ะฒะพััะพัะฝะพะน, ะฝะพ ะธ ะทะฐะฟะฐะดะฝะพะน ัะฐััะธ ะฝัะฝะตัะฝะตะน ะะฝะดะพะฝะตะทะธะธ. ะะพะผะฟะฐะฝะธั ัะฐัะฟะพะปะฐะณะฐะปะฐ ัะพะฑััะฒะตะฝะฝัะผะธ ะฒะพะพััะถัะฝะฝัะผะธ ัะธะปะฐะผะธ ะธ ะฝะฐะปะฐะถะธะฒะฐะปะฐ ะฝะฐ ัะตััะธัะพัะธะธ ัะฒะพะธั ะฒะปะฐะดะตะฝะธะน, ะฟะพะปััะธะฒัะธั ะฝะฐะทะฒะฐะฝะธะต ะะธะดะตัะปะฐะฝะดัะบะพะน ะัั-ะะฝะดะธะธ, ัะฐะทะฒะธััั ัะธััะตะผั ะบะพะปะพะฝะธะฐะปัะฝะพะณะพ ะฐะดะผะธะฝะธัััะธัะพะฒะฐะฝะธั ะฒะพ ะณะปะฐะฒะต ั ะณะตะฝะตัะฐะป-ะณัะฑะตัะฝะฐัะพัะพะผ. ะ 1619ย ะณะพะดั ะฝะฐ ัะตะฒะตัะพ-ะทะฐะฟะฐะดะต ะฏะฒั ะณะพะปะปะฐะฝะดัะฐะผะธ ะฝะฐ ะผะตััะต ัะฐะทัััะตะฝะฝะพะน ะะถะฐัะบะตััั, ะพัะฝะพะฒะฐะฝะฝะพะน ััะปัะฐะฝะฐัะพะผ ะะตะผะฐะบ, ะฑัะปะฐ ะทะฐะปะพะถะตะฝะฐ ััะพะปะธัะฐ ะบะพะปะพะฝะธะธย โ ะะฐัะฐะฒะธั (ะฝะธะด.ย Batavia)[41].
ะ XVIIโXVIIIย ะฒะตะบะฐั ะะะะ ะฟะพััะตะฟะตะฝะฝะพ ัะฐััะธััะปะฐ ัะฒะพะธ ะฒะปะฐะดะตะฝะธั. ะะพะผะธะผะพ ะฝะตะฟะพััะตะดััะฒะตะฝะฝะพ ะฟัะธะฝะฐะดะปะตะถะฐะฒัะธั ะตะน ัะตััะธัะพัะธะน, ะทะพะฝะพะน ะตั ะฒะปะธัะฝะธั ะฑัะปะธ ะผะฝะพะณะธะต ัะพัะผะฐะปัะฝะพ ะฝะตะทะฐะฒะธัะธะผัะต ะณะพััะดะฐัััะฒะฐ ะฐัั ะธะฟะตะปะฐะณะฐ, ั ะบะพัะพััะผะธ ะฒ ัะพะน ะธะปะธ ะธะฝะพะน ัะพัะผะต ะทะฐะบะปััะฐะปะธัั ะฝะตัะฐะฒะฝะพะฟัะฐะฒะฝัะต ัะพะณะปะฐัะตะฝะธั. ะ ะทะฐะฒะธัะธะผัะผ ะฟัะฐะฒะธัะตะปัะผ, ะบะฐะบ ะฟัะฐะฒะธะปะพ, ะฟัะธะบะพะผะฐะฝะดะธัะพะฒัะฒะฐะปะธัั ะบะพะปะพะฝะธะฐะปัะฝัะต ัะธะฝะพะฒะฝะธะบะธย โ ัะฐะบ ะฝะฐะทัะฒะฐะตะผัะต ัะตะทะธะดะตะฝัั[ะฝะธะด.], ะบะพะฝััะพะปะธัะพะฒะฐะฒัะธะต ะธั ะฒะฝะตัะฝะธะต ัะฝะพัะตะฝะธั ะธ ั ะพะทัะนััะฒะตะฝะฝัั ะดะตััะตะปัะฝะพััั. ะัะฝะพะฒะฝัะผะธ ะผะตัะพะดะฐะผะธ ัะบัะฟะปัะฐัะฐัะธะธ ะบะพะปะพะฝะธะธ ะฒ ััะพั ะฟะตัะธะพะด ะฑัะปะธ ะฟัะธะฝัะดะธัะตะปัะฝะพะต ะฟัะพะธะทะฒะพะดััะฒะพ ัะฐะทะปะธัะฝะพะน ัะตะปััะบะพั ะพะทัะนััะฒะตะฝะฝะพะน ะฟัะพะดัะบัะธะธ (ะฟะพัะปะต ะฟะฐะดะตะฝะธั ะฒ ะะฒัะพะฟะต ัะฟัะพัะฐ ะฝะฐ ัะฟะตัะธะธ ะธ ะฟััะฝะพััะธ ะพัะฝะพะฒะฝัะผะธ ะตั ะฒะธะดะฐะผะธ ะฑัะปะธ ะบะพัะต, ัะฐั ะฐั, ัะฐะฑะฐะบ, ะธะฝะดะธะณะพ, ัะตะฝะฝัะต ะฟะพัะพะดั ะดัะตะฒะตัะธะฝั) ะธ ัะฐะทะปะธัะฝัะต ัะพัะผั ะฝะฐะปะพะณะพะพะฑะปะพะถะตะฝะธั[41].
ะ ะบะพะฝัะต XVIIIย ะฒะตะบะฐ ะฟะพะด ะฒะพะทะดะตะนััะฒะธะตะผ ะฟะพัะปะตะดััะฒะธะน ะฐะฝะณะปะพ-ะณะพะปะปะฐะฝะดัะบะพะน ะฒะพะนะฝั 1780โ84ย ะณะพะดะพะฒ ะธ ะธะทะผะตะฝะตะฝะธะน ะผะตะถะดัะฝะฐัะพะดะฝะพะน ัะบะพะฝะพะผะธัะตัะบะพะน ะบะพะฝััะฝะบัััั ะะะะ ะพะบะฐะทะฐะปะฐัั ะฒ ะณะปัะฑะพะบะพะผ ะบัะธะทะธัะต, ะบะพัะพััะน ััะฐะป ะดะปั ะฝะตั ะณัะฑะธัะตะปัะฝัะผ: ะฒ 1796ย ะณะพะดั ัะฟัะฐะฒะปะตะฝะธะต ะฟะตัะตะถะธะฒะฐะฒัะตะน ะฑะฐะฝะบัะพัััะฒะพ ะบะพะผะฟะฐะฝะธะตะน ะฑัะปะพ ะฟะตัะตะดะฐะฝะพ ะฝะธะดะตัะปะฐะฝะดัะบะพะผั ะฟัะฐะฒะธัะตะปัััะฒั, ะฒ 1798ย ะณะพะดั ะะฐัะฐะฒัะบะฐั ัะตัะฟัะฑะปะธะบะฐ ะฟัะธะฝัะปะฐ ะฝะฐ ัะตะฑั ะฒัะต ัะพะณะปะฐัะตะฝะธั ะธ ะพะฑัะทะฐัะตะปัััะฒะฐ ะะะะ, ะฐ ะฒ 1800ย ะณะพะดั ะฟะพัะปะตะดะฝัั ะฑัะปะฐ ะปะธะบะฒะธะดะธัะพะฒะฐะฝะฐ[41][49].
ะะฐะฒะธัะธะผะพััั ะพั ะฝะธะดะตัะปะฐะฝะดัะบะพะน ะบะพัะพะฝั (1798โ1942ย ะณะพะดั)
ะฟัะฐะฒะธัั
ะะฐะฒะธัะธะผะพััั ะพั ะะะะ ัะผะตะฝะธะปะฐัั ะฐะฝะฐะปะพะณะธัะฝัะผะธ ะพัะฝะพัะตะฝะธัะผะธ ะบะพะปะพะฝะธะธ ะฝะตะฟะพััะตะดััะฒะตะฝะฝะพ ั ะะธะดะตัะปะฐะฝะดะฐะผะธ, ััะพ ะฝะต ะฟะพะฒะปะตะบะปะพ ัััะตััะฒะตะฝะฝัั ะธะทะผะตะฝะตะฝะธะน ัะธััะตะผั ะบะพะปะพะฝะธะฐะปัะฝะพะณะพ ัะฟัะฐะฒะปะตะฝะธัย โ ะฐะดะผะธะฝะธัััะฐัะธะตะน ะัั-ะะฝะดะธะธ ะฟะพ-ะฟัะตะถะฝะตะผั ััะบะพะฒะพะดะธะป ะณะตะฝะตัะฐะป-ะณัะฑะตัะฝะฐัะพั, ะฟัะตะดััะฐะฒะปัะฒัะธะน ัะถะต ะฝะต ะะะะ, ะฐ ะฝะธะดะตัะปะฐะฝะดัะบะพะต ะฟัะฐะฒะธัะตะปัััะฒะพ. ะ ัะพ ะถะต ะฒัะตะผั, ั ััััะพะผ ะฟะพะดัะธะฝะตะฝะธั ะฒ ััะพั ะฟะตัะธะพะด ะะธะดะตัะปะฐะฝะดะพะฒ ะฝะฐะฟะพะปะตะพะฝะพะฒัะบะพะน ะคัะฐะฝัะธะตะน, ะพัะตัะตะดะฝะพะน ะณะตะฝะตัะฐะป-ะณัะฑะตัะฝะฐัะพั, ะฅะตัะผะฐะฝ ะะธะปะปะตะผ ะะฐะฝะดะตะปั, ะฟะพะปััะธะป ััะพ ะฝะฐะทะฝะฐัะตะฝะธะต ะฒ 1808ย ะณะพะดั ะพั ะัะดะพะฒะธะบะฐ ะะพะฝะฐะฟะฐััะฐ ะธ ะฟัะพะฒะพะดะธะป ะบััั ะฝะฐ ะพะฑะตัะฟะตัะตะฝะธะต ััะฐะฝััะทัะบะธั ะบะพะปะพะฝะธะฐะปัะฝัั ะธะฝัะตัะตัะพะฒ[49][50].
ะ 1811ย ะณะพะดั ะบะพะปะพะฝะธั ะฟะตัะตัะปะฐ ะฟะพะด ะบะพะฝััะพะปั ะะตะปะธะบะพะฑัะธัะฐะฝะธะธ, ะทะฐะฝัะฒัะตะน ะฝะธะดะตัะปะฐะฝะดัะบะธะต ะพัั-ะธะฝะดัะบะธะต ะฒะปะฐะดะตะฝะธั, ััะพะฑั ะฟัะตะดะพัะฒัะฐัะธัั ะธั ะพะบะพะฝัะฐัะตะปัะฝัะน ะทะฐั ะฒะฐั ะคัะฐะฝัะธะตะน. ะัะธัะฐะฝัะบะธะผ ะณัะฑะตัะฝะฐัะพัะพะผ ะขะพะผะฐัะพะผ ะกััะผัะพัะดะพะผ ะ ะฐััะปะทะพะผ ะฒ ะบะพัะพัะบะธะต ััะพะบะธ ะฑัะป ะฟัะพะฒะตะดัะฝ ััะด ัััะตััะฒะตะฝะฝัั ะฐะดะผะธะฝะธัััะฐัะธะฒะฝัั ะฟัะตะพะฑัะฐะทะพะฒะฐะฝะธะน, ะฟัะธััะผ ะฝะพะฒัะต ะผะตัะพะดั ัะฟัะฐะฒะปะตะฝะธั ะธ ั ะพะทัะนััะฒะพะฒะฐะฝะธั, ะบะฐะบ ะฟัะฐะฒะธะปะพ, ะทะฝะฐัะธัะตะปัะฝะพ ะฟัะตะฒะพัั ะพะดะธะปะธ ะฟะพ ัััะตะบัะธะฒะฝะพััะธ ะฝะธะดะตัะปะฐะฝะดัะบะธะต. ะัะพะผะต ัะพะณะพ, ะฒ ะฟะตัะธะพะด ะฑัะธัะฐะฝัะบะพะน ะพะบะบัะฟะฐัะธะธ ะฐะดะผะธะฝะธัััะฐัะธะฒะฝัะน ัะตะฝัั ะบะพะปะพะฝะธะธ ะฑัะป ะฟะตัะตะฝะตััะฝ ะธะท ะะฐัะฐะฒะธะธ ะฒ ะะตะนัะตะฝะทะพัะณ[51][52].

ะัั-ะะฝะดะธั ะฑัะปะฐ ะฒะพะทะฒัะฐัะตะฝะฐ ะพัะฒะพะฑะพะถะดัะฝะฝัะผ ะพั ะะฐะฟะพะปะตะพะฝะฐ ะะธะดะตัะปะฐะฝะดะฐะผ ะฟะพ ััะปะพะฒะธัะผ ะะพะฝะดะพะฝัะบะพะน ะบะพะฝะฒะตะฝัะธะธ 1814ย ะณะพะดะฐ[41]. ะัะธ ะฒะพัััะฐะฝะพะฒะปะตะฝะธะธ ะฝะธะดะตัะปะฐะฝะดัะบะพะน ะฐะดะผะธะฝะธัััะฐัะธะธ ะทะฝะฐัะธัะตะปัะฝะฐั ัะฐััั ะพัััะตััะฒะปัะฝะฝัั ะฑัะธัะฐะฝัะฐะผะธ ะฟัะตะพะฑัะฐะทะพะฒะฐะฝะธะน ะฑัะปะฐ ะพัะผะตะฝะตะฝะฐ. ะะพะปะปะฐะฝะดัั ะฟัะพะดะพะปะถะฐะปะธ ะบััั ะฝะฐ ัะฐััะธัะตะฝะธะต ัะฒะพะธั ะฒะปะฐะดะตะฝะธะน ะธ ะผะฐะบัะธะผะฐะปัะฝะพะต ะพะณัะฐะฝะธัะตะฝะธะต ะฐะฒัะพะฝะพะผะธะธ ัะพัะผะฐะปัะฝะพ ะฝะตะทะฐะฒะธัะธะผัั ะผะตััะฝัั ะณะพััะดะฐัััะฒ. ะะฐััะดั ั ะฒัะฒะพะทะพะผ ะฟัะพะธะทะฒะพะดะธะผะพะน ะฒ ะบะพะปะพะฝะธะธ ะฟัะพะดัะบัะธะธ ะพะฑะตัะฟะตัะธะฒะฐะปะพัั ะฟัะตะฒัะฐัะตะฝะธะต ะตั ะฒ ััะฝะพะบ ัะฑััะฐ ะฝะธะดะตัะปะฐะฝะดัะบะธั ัะพะฒะฐัะพะฒ. ะัะธ ััะพะผ ะณะพะปะปะฐะฝะดัะฐะผ ะฟะพ-ะฟัะตะถะฝะตะผั ะฟัะธั ะพะดะธะปะพัั ะฟัะตะพะดะพะปะตะฒะฐัั ะฐะบัะธะฒะฝะพะต ัะพะฟัะพัะธะฒะปะตะฝะธะต ะผะตััะฝะพะณะพ ะฝะฐัะตะปะตะฝะธั: ะฝะฐะธะฑะพะปะตะต ะผะฐัััะฐะฑะฝัะผะธ ะฐะฝัะธะบะพะปะพะฝะธะฐะปัะฝัะผะธ ะฒััััะฟะปะตะฝะธัะผะธ ะฑัะปะธ ะฒะพะนะฝะฐ ะะฐะดัะธ 1821โ37 ะณะพะดะพะฒ[ะฐะฝะณะป.] ะฝะฐ ะทะฐะฟะฐะดะฝะพะน ะกัะผะฐััะต, ะฏะฒะฐะฝัะบะฐั ะฒะพะนะฝะฐ 1825-1830ย ะณะพะดะพะฒ ะธ ะัะตั ัะบะฐั ะฒะพะนะฝะฐ 1873โ1913ย ะณะพะดะพะฒ. ะะพัะปะต ะฟัะธัะพะตะดะธะฝะตะฝะธั ะบ ะะพะปะปะฐะฝะดัะบะพะน ะัั-ะะฝะดะธะธ ะฒ 1906ย ะณะพะดั ะัะตั ะฐ, ะฐ ะฒ 1920ย ะณะพะดัย โ ะทะฐะฟะฐะดะฝะพะน ัะฐััะธ ะพัััะพะฒะฐ ะะพะฒะฐั ะะฒะธะฝะตั ะพะฝะฐ ะพะฑัะตะดะธะฝะธะปะฐ ะฒัั ัะตััะธัะพัะธั ะฝัะฝะตัะฝะตะน ะะฝะดะพะฝะตะทะธะธ[41].
ะะตัะพะดั ัะบะพะฝะพะผะธัะตัะบะพะน ัะบัะฟะปัะฐัะฐัะธะธ ะบะพะปะพะฝะธะธ ะธะทะผะตะฝัะปะธัั ะฟะพ ะผะตัะต ัะบะพะฝะพะผะธัะตัะบะพะณะพ ัะฐะทะฒะธัะธั ัะฐะผะธั ะะธะดะตัะปะฐะฝะดะพะฒ: ะฝะฐ ัะผะตะฝั ัะธััะตะผะต ะฟัะธะฝัะดะธัะตะปัะฝัั ะบัะปัััั ะฒะพ ะฒัะพัะพะน ะฟะพะปะพะฒะธะฝะต XIXย ะฒะตะบะฐ ะฟัะธัะปะพ ะฟะปะฐะฝัะฐัะธะพะฝะฝะพะต ั ะพะทัะนััะฒะพ, ะฒัั ะฑะพะปััะตะต ะทะฝะฐัะตะฝะธะต ะฟัะธะพะฑัะตัะฐะปะฐ ัะตะฐะปะธะทะฐัะธั ะณะพะปะปะฐะฝะดัะบะธั ัะพะฒะฐัะพะฒ. ะก ะฝะฐัะฐะปะฐ XXย ะฒะตะบะฐ ะบ ััะฐััะธั ะฒ ะพัะฒะพะตะฝะธะธ ะะธะดะตัะปะฐะฝะดัะบะพะน ะัั-ะะฝะดะธะธ ะะฐะฐะณะพะน ะฑัะปะธ ะดะพะฟััะตะฝั ะผะพะฝะพะฟะพะปะธะธ ะดััะณะธั ะตะฒัะพะฟะตะนัะบะธั ัััะฐะฝ ะธ ะกะจะ[41].
ะ ััะพะผั ะถะต ะฟะตัะธะพะดั ะพัะฝะพัะธััั ะทะฐัะพะถะดะตะฝะธะต ะฒ ะบะพะปะพะฝะธะธ ะธะฝััะธัััะธะฐะปะธะทะธัะพะฒะฐะฝะฝะพะณะพ ะฝะฐัะธะพะฝะฐะปัะฝะพ-ะพัะฒะพะฑะพะดะธัะตะปัะฝะพะณะพ ะดะฒะธะถะตะฝะธั: ะฒ 1900-ั ย โ 1910-ั ะณะพะดะฐั ะฑัะป ัะพะทะดะฐะฝ ััะด ะพัะณะฐะฝะธะทะฐัะธะน, ะฟัะพะฒะพะทะณะปะฐัะธะฒัะธั ัะฒะพะตะน ัะตะปัั ะดะพััะธะถะตะฝะธะต ะณะพััะดะฐัััะฒะตะฝะฝะพะน ะฝะตะทะฐะฒะธัะธะผะพััะธ. ะะพะด ะฒะพะทะดะตะนััะฒะธะตะผ ะฟัะพัะตััะพะฒ, ะฟัะพะธัั ะพะดะธะฒัะธั ะฒ ะะฒัะพะฟะต, ััะพัะผะธัะพะฒะฐะปะพัั ะฒะตััะผะฐ ะฐะบัะธะฒะฝะพะต ะปะตะฒะพะต ะบััะปะพ ะดะฒะธะถะตะฝะธั: ะฒ 1914ย ะณะพะดั ะฑัะปะฐ ััะพัะผะธัะพะฒะฐะฝะฐ ะฟะตัะฒะฐั ัะพัะธะฐะป-ะดะตะผะพะบัะฐัะธัะตัะบะฐั ััะตะนะบะฐ, ะฒ 1920ย ะณะพะดัย โ ะะพะผะผัะฝะธััะธัะตัะบะฐั ะฟะฐััะธั ะะฝะดะพะฝะตะทะธะธ. ะ 1927ย ะณะพะดั ะฑัะปะฐ ัะพะทะดะฐะฝะฐ ะะฐัะธะพะฝะฐะปัะฝะฐั ะฟะฐััะธั ะฒะพ ะณะปะฐะฒะต ั ะกัะบะฐัะฝะพย โ ะฑัะดััะธะผ ะฟัะตะทะธะดะตะฝัะพะผ ัััะฐะฝั, ััะพัะผัะปะธัะพะฒะฐะฒัะธะผ ะฟัะธะฝัะธะฟั ะผะฐัั ะฐัะฝะธะทะผะฐย โ ะดะพะบััะธะฝั, ะฟัะตะดััะผะฐััะธะฒะฐััะตะน ะฝะตะทะฐะฒะธัะธะผะพะต ัะฐะทะฒะธัะธะต ะะฝะดะพะฝะตะทะธะธ ะฟะพ ัะพัะธะฐะปะธััะธัะตัะบะพะผั ะฟััะธ ั ะฝะฐัะธะพะฝะฐะปัะฝะพะน ัะฟะตัะธัะธะบะพะน, ััะฐะฒัะตะน ะธะดะตะพะปะพะณะธะตะน ะฝะฐะธะฑะพะปะตะต ะผะพัะฝะพะณะพ ัะตัะตะฝะธั ะฒ ัะฐะผะบะฐั ะฝะฐัะธะพะฝะฐะปัะฝะพ-ะพัะฒะพะฑะพะดะธัะตะปัะฝะพะณะพ ะดะฒะธะถะตะฝะธั[41].
ะ ะฝะฐัะฐะปะต ะัะพัะพะน ะผะธัะพะฒะพะน ะฒะพะนะฝั ะฒ ัะธะปั ะฝะตะนััะฐะปะธัะตัะฐ ะะธะดะตัะปะฐะฝะดะพะฒ ะะฝะดะพะฝะตะทะธั ะฝะต ะฑัะปะฐ ะฒะพะฒะปะตัะตะฝะฐ ะฒ ะฒะพะตะฝะฝัะต ะดะตะนััะฒะธั ะธะปะธ ะฟัะธะณะพัะพะฒะปะตะฝะธั. ะะดะฝะฐะบะพ ะฟะพัะปะต ะฝะตะผะตัะบะพะน ะพะบะบัะฟะฐัะธะธ ะะธะดะตัะปะฐะฝะดะพะฒ ะฒ ะผะฐะต 1940ย ะณะพะดะฐ ะฝะธะดะตัะปะฐะฝะดัะบะพะต ะฟัะฐะฒะธัะตะปัััะฒะพ, ะฟะตัะตะฑัะฐะฒัะตะตัั ะฒ ะะพะฝะดะพะฝ, ะพะฑััะฒะธะปะพ ะพะฑ ััะฐััะธะธ ัะฒะพะธั ะฒะพะพััะถัะฝะฝัั ัะธะป, ะพััะฐะฒะฐะฒัะธั ัั ะฒ ะบะพะปะพะฝะธัั , ะฒ ะฒะพะนะฝะต ะฝะฐ ััะพัะพะฝะต ะะฝัะธะณะธัะปะตัะพะฒัะบะพะน ะบะพะฐะปะธัะธะธ[53].
ะะตัะธะพะด ัะฟะพะฝัะบะพะน ะพะบะบัะฟะฐัะธะธ (1942โ1945ย ะณะพะดั)
ะฟัะฐะฒะธัั


ะ ัะตะฒัะฐะปะตย โ ะผะฐััะต 1942ย ะณะพะดะฐ ะฟะพัะปะต ะฝะตะฟัะพะดะพะปะถะธัะตะปัะฝะพะณะพ ัะพะฟัะพัะธะฒะปะตะฝะธั ะดะธัะปะพัะธัะพะฒะฐะฒัะธั ัั ัะฐะผ ะฐะผะตัะธะบะฐะฝะพ-ะฑัะธัะฐะฝะพ-ะณะพะปะปะฐะฝะดัะบะพ-ะฐะฒัััะฐะปะธะนัะบะธั ัะธะป ะะธะดะตัะปะฐะฝะดัะบะฐั ะัั-ะะฝะดะธั ะฑัะปะฐ ะพะบะบัะฟะธัะพะฒะฐะฝะฐ ะฒะพะนัะบะฐะผะธ ะฏะฟะพะฝะธะธ. ะะบะบัะฟะฐัะธะพะฝะฝะพะต ัะฟัะฐะฒะปะตะฝะธะต ะฑัะปะพ ะดะตัะตะฝััะฐะปะธะทะพะฒะฐะฝะพ ะธ ะพัััะตััะฒะปัะปะพัั ัะตัะตะท ัะพะพัะฒะตัััะฒัััะธะต ััััะบัััั ัะฐะทะปะธัะฝัั ัะพะตะดะธะฝะตะฝะธะน ัะฟะพะฝัะบะธั ะฒะพะพััะถัะฝะฝัั ัะธะป: ะฏะฒะฐ ะธ ะะฐะดััะฐ ะพัะฒะพะดะธะปะธัั ะฒ ะทะพะฝั ะพะบะบัะฟะฐัะธะธ 16-ะน ะฐัะผะธะธ, ะกัะผะฐััะฐ ะธ ััะด ะฟัะธะปะตะณะฐััะธั ะพัััะพะฒะพะฒย โ ะฒ ะทะพะฝั ะพะบะบัะฟะฐัะธะธ 25-ะน ะฐัะผะธะธ, ะพััะฐะปัะฝะฐั ัะตััะธัะพัะธัย โ ะฒ ะทะพะฝั ะพะบะบัะฟะฐัะธะธ 2-ะณะพ ัะปะพัะฐ[ะฐะฝะณะป.][53].
ะะฐะบ ะธ ะฝะฐ ะดััะณะธั ะทะฐะฒะพัะฒะฐะฝะฝัั ัะตััะธัะพัะธัั ะฎะณะพ-ะะพััะพัะฝะพะน ะะทะธะธ, ัะฟะพะฝัะบะฐั ะฐะดะผะธะฝะธัััะฐัะธั, ัััะตะผััั ะทะฐัััะธัััั ะฟะพะดะดะตัะถะบะพะน ะผะตััะฝะพะณะพ ะฝะฐัะตะปะตะฝะธั, ะฟัะพะฒะพะดะธะปะฐ ะฒ ะะฝะดะพะฝะตะทะธะธ ะบััั ะฝะฐ ะฟะพะพััะตะฝะธะต ะฐะฝัะธะตะฒัะพะฟะตะนัะบะธั ะฝะฐัััะพะตะฝะธะน, ะฟะพะดัััะบะธะฒะฐั ััะฝะพะบัะปััััะฝัั ะฑะปะธะทะพััั ะผะตะถะดั ะธะฝะดะพะฝะตะทะธะนัะฐะผะธ ะธ ัะฟะพะฝัะฐะผะธ. ะะธะดะตัั ะฝะฐัะธะพะฝะฐะปัะฝะพ-ะพัะฒะพะฑะพะดะธัะตะปัะฝะพะณะพ ะดะฒะธะถะตะฝะธั ะฟัะธะฒะปะตะบะฐะปะธัั ะบ ัะพัััะดะฝะธัะตััะฒั: ะฟะพะด ะบะพะฝััะพะปะตะผ ะพะบะบัะฟะฐัะธะพะฝะฝัั ะฒะปะฐััะตะน ะธะผ ัะฐะทัะตัะฐะปะพัั ัะพะทะดะฐะฝะธะต ะพะฑัะตััะฒะตะฝะฝะพ-ะฟะพะปะธัะธัะตัะบะธั ะพัะณะฐะฝะธะทะฐัะธะน ะฝะฐัะธะพะฝะฐะปะธััะธัะตัะบะพะณะพ ัะพะปะบะฐ[53].
ะะฐ ะทะฐะฒะตััะฐััะตะผ ััะฐะฟะต ะฒะพะนะฝั, ะฒ ััะปะพะฒะธัั ะบััะฟะฝัั ะฟะพัะฐะถะตะฝะธะน ัะฟะพะฝัะบะธั ะฒะพะพััะถัะฝะฝัั ัะธะป, ะฝะฐะฝะตััะฝะฝัั ะธะผ ัะธะปะฐะผะธ ัะพัะทะฝะธะบะพะฒ, ัะฟะพะฝัะบะธะต ะพะบะบัะฟะฐัะธะพะฝะฝัะต ะฒะปะฐััะธ ัะตัะธะปะธ ะทะฐัััะธัััั ะฟะพะดะดะตัะถะบะพะน ะธะฝะดะพะฝะตะทะธะนัะตะฒ ะธ ะฟัะตะดะฟัะธะฝััั ัะฐะณะธ ะฝะฐะฒัััะตัั ะธั ะถะตะปะฐะฝะธัะผ ัะพะทะดะฐัั ะฝะตะทะฐะฒะธัะธะผะพะต ะณะพััะดะฐัััะฒะพ. ะ 1945ย ะณะพะดั ัะฟะพะฝัะบะฐั ะฐะดะผะธะฝะธัััะฐัะธั ะพะฑััะฒะธะปะฐ ะพ ะฝะฐัะฐะปะต ะฟัะฐะบัะธัะตัะบะพะน ะฟะพะดะณะพัะพะฒะบะธ ะบ ะฟัะตะดะพััะฐะฒะปะตะฝะธั ะะฝะดะพะฝะตะทะธะธ ะณะพััะดะฐัััะฒะตะฝะฝะพะน ะฝะตะทะฐะฒะธัะธะผะพััะธ. ะก ััะพะน ัะตะปัั ะฒ ะผะฐััะต ะฑัะป ััะพัะผะธัะพะฒะฐะฝ ะััะปะตะดะพะฒะฐัะตะปััะบะธะน ะบะพะผะธัะตั ะฟะพ ะฟะพะดะณะพัะพะฒะบะต ะธะฝะดะพะฝะตะทะธะนัะบะพะน ะฝะตะทะฐะฒะธัะธะผะพััะธ (ะธะฝะดะพะฝ. Badan Penyelidik Usaha Persiapan Kemerdekaan Indonesia, BPUPKI), ะพะฑัะตะดะธะฝะธะฒัะธะน ะฐะบัะธะฒะธััะพะฒ ะผะตััะฝะพะณะพ ะฝะฐัะธะพะฝะฐะปัะฝะพ-ะพัะฒะพะฑะพะดะธัะตะปัะฝะพะณะพ ะดะฒะธะถะตะฝะธั (ะฒ ะธั ัะธัะปะตย โ ะกัะบะฐัะฝะพ ะธ ะฑัะดััะธะน ะฒะธัะต-ะฟัะตะทะธะดะตะฝั ัััะฐะฝั ะะพั ะฐะผะผะฐะด ะฅะฐััะฐ), ะบะพัะพััะน ะฟะพะดะณะพัะพะฒะธะป ะฟัะพะตะบั ะธะฝะดะพะฝะตะทะธะนัะบะพะน ะบะพะฝััะธัััะธะธ. ะะฐ ะตะณะพ ะธัะฝััะบะพะผ ะทะฐัะตะดะฐะฝะธะธ ะกัะบะฐัะฝะพ ะฟัะพะฒะพะทะณะปะฐัะธะป ะฟัะธะฝัะธะฟั ะะฐะฝัะฐ ะกะธะปะฐ, ััะฐะฒัะธะต ะฒะฟะพัะปะตะดััะฒะธะธ ะณะพััะดะฐัััะฒะตะฝะฝะพะน ะธะดะตะพะปะพะณะธะตะน ะะฝะดะพะฝะตะทะธะธ. ะ ะฐะฒะณัััะต 1945ย ะณะพะดะฐ ะดะปั ัะฐััะผะพััะตะฝะธั ะฝะฐัะฐะฑะพัะพะบ ะััะปะตะดะพะฒะฐัะตะปััะบะพะณะพ ะบะพะผะธัะตัะฐ ะฑัะปะฐ ััะพัะผะธัะพะฒะฐะฝะฐ ะะพะผะธััะธั ะฟะพ ะฟะพะดะณะพัะพะฒะบะต ะฝะตะทะฐะฒะธัะธะผะพััะธ ะะฝะดะพะฝะตะทะธะธ (ะธะฝะดะพะฝ. Panitia Persiapan Kemerdekaan Indonesia, PPKI) ะฟะพะด ะฟัะตะดัะตะดะฐัะตะปัััะฒะพะผ ะกัะบะฐัะฝะพ[54].
ะคะพัะผะฐะปัะฝะพ ัะฟะพะฝัะบะฐั ะพะบะบัะฟะฐัะธั ะะฝะดะพะฝะตะทะธะธ ะทะฐะฒะตััะธะปะฐัั 15 ะฐะฒะณัััะฐ 1945ย ะณะพะดะฐ ะฟะพัะปะต ะพัะธัะธะฐะปัะฝะพะณะพ ะพะฑััะฒะปะตะฝะธั ะธะผะฟะตัะฐัะพัะพะผ ะฅะธัะพั ะธัะพ ะพ ะฟัะธะฝััะธะธ ััะปะพะฒะธะน ะบะฐะฟะธััะปััะธะธ. ะะดะฝะฐะบะพ ัะฟะพะฝัะบะธะต ะฒะพะนัะบะฐ ะฟัะพะดะพะปะถะฐะปะธ ะพััะฐะฒะฐัััั ะฝะฐ ะธะฝะดะพะฝะตะทะธะนัะบะพะน ัะตััะธัะพัะธะธ ะตัั ะฝะตะบะพัะพัะพะต ะฒัะตะผั ะดะพ ะธั ัะฐะทะพััะถะตะฝะธั ะธ ัะฒะฐะบัะฐัะธะธ ัะธะปะฐะผะธ ัะพัะทะฝะธะบะพะฒ[53].
ะะฐ ะฒัะตะผั ัะฟะพะฝัะบะพะน ะพะบะบัะฟะฐัะธะธ ะฟะพะณะธะฑะปะพ ะพะบะพะปะพ ัะตััััั ะผะธะปะปะธะพะฝะพะฒ ะธะฝะดะพะฝะตะทะธะนัะตะฒ[55] (ัะผ. ะะพัะตัะธ ะฒะพ ะัะพัะพะน ะผะธัะพะฒะพะน ะฒะพะนะฝะต).
ะะตัะธะพะด ะณะพััะดะฐัััะฒะตะฝะฝะพะน ะฝะตะทะฐะฒะธัะธะผะพััะธ (ั 1945ย ะณะพะดะฐ)
ะฟัะฐะฒะธััะะตัะธะพะด ะฑะพััะฑั ะทะฐ ะฝะตะทะฐะฒะธัะธะผะพััั (1945โ1950ย ะณะพะดั)
ะฟัะฐะฒะธัั
17 ะฐะฒะณัััะฐ 1945ย ะณะพะดะฐ ะกัะบะฐัะฝะพ ะธ ะฅะฐััะฐ ะฟัะพะฒะพะทะณะปะฐัะธะปะธ ะฝะตะทะฐะฒะธัะธะผะพััั ัััะฐะฝั. ะ ะบะฐัะตััะฒะต ะฒัะตะผะตะฝะฝะพะณะพ ะฟัะตะดััะฐะฒะธัะตะปัะฝะพะณะพ ะพัะณะฐะฝะฐ ะณะพััะดะฐัััะฒะฐ ะฝะฐ ะฑะฐะทะต ะะพะผะธััะธะธ ะฟะพ ะฟะพะดะณะพัะพะฒะบะต ะฝะตะทะฐะฒะธัะธะผะพััะธ ะฑัะป ััะพัะผะธัะพะฒะฐะฝ ะฆะตะฝััะฐะปัะฝัะน ะะฐัะธะพะฝะฐะปัะฝัะน ะะพะผะธัะตั ะะฝะดะพะฝะตะทะธะธ (ะธะฝะดะพะฝ. Komite Nasional Indonesia Pusat, KNIP), ะธะทะฑัะฐะฒัะธะน ะกัะบะฐัะฝะพ ะธ ะฅะฐััั, ัะพะพัะฒะตัััะฒะตะฝะฝะพ, ะฟัะตะทะธะดะตะฝัะพะผ ะธ ะฒะธัะต-ะฟัะตะทะธะดะตะฝัะพะผ ัััะฐะฝั ะธ ััะฒะตัะดะธะฒัะธะน ะบะพะฝััะธัััะธั, ะฟัะตะดััะผะฐััะธะฒะฐัััั ะฟะพัััะพะตะฝะธะต ัะฝะธัะฐัะฝะพะน ะฟัะตะทะธะดะตะฝััะบะพะน ัะตัะฟัะฑะปะธะบะธ[56].
ะ ะฐะฒะณัััะตย โ ัะตะฝััะฑัะต 1945ย ะณะพะดะฐ ะฟัะฐะฒะธัะตะปัััะฒั ะกัะบะฐัะฝะพ ัะดะฐะปะพัั ััะพัะผะธัะพะฒะฐัั ะพัะฝะพะฒะฝัะต ะณะพััะดะฐัััะฒะตะฝะฝัะต ะธะฝััะธัััั. ะะดะฝะฐะบะพ ะฒ ะพะบััะฑัะต ะฒะพะพััะถัะฝะฝัะต ัะพัะผะธัะพะฒะฐะฝะธั ะ ะตัะฟัะฑะปะธะบะธ ะฒัััะฟะธะปะธ ะฒ ะบะพะฝัะปะธะบั ั ะฒะพะนัะบะฐะผะธ ะะตะปะธะบะพะฑัะธัะฐะฝะธะธ, ะฒััะฐะดะธะฒัะธะผะธัั ะฝะฐ ะฏะฒะต ะดะปั ัะฐะทะพััะถะตะฝะธั ัะฟะพะฝัะตะฒ, ะฐ ะฒ ัะฝะฒะฐัะต 1946ย ะณะพะดะฐ ะฝะฐัะฐะปะธ ะฑะพะตะฒัะต ะดะตะนััะฒะธั ะฟัะพัะธะฒ ะฒะตัะฝัะฒัะธั ัั ะฒ ะฑัะฒััั ะบะพะปะพะฝะธั ะณะพะปะปะฐะฝะดัะตะฒย โ ะะฐะฐะณะฐ ะพัะบะฐะทะฐะปะฐัั ะฟัะธะทะฝะฐะฒะฐัั ะฝะตะทะฐะฒะธัะธะผะพััั ัััะฐะฝั. ะะท ะทะฐะฝััะพะน ะณะพะปะปะฐะฝะดัะฐะผะธ ะะถะฐะบะฐััั ััะพะปะธัะฐ ะ ะตัะฟัะฑะปะธะบะธ ะฑัะปะฐ ะฟะตัะตะฝะตัะตะฝะฐ ะฒ ะะถะพะบััะบะฐััั[57].
ะะพัะปะต ะดะตัััะธะผะตัััะฝัั ะฑะพะตะฒัั ะดะตะนััะฒะธะน ะฒ ะฝะพัะฑัะต 1946ย ะณะพะดะฐ ะฑัะปะพ ะฟะพะดะฟะธัะฐะฝะพ ะะธะฝะณะฐะดะถะฐฬััะบะพะต ัะพะณะปะฐัะตะฝะธะต, ะฟะพ ะบะพัะพัะพะผั ะะธะดะตัะปะฐะฝะดั ะดะต-ัะฐะบัะพ ะฟัะธะทะฝะฐะฒะฐะปะธ ััะฒะตัะตะฝะธัะตั ะ ะตัะฟัะฑะปะธะบะธ ะะฝะดะพะฝะตะทะธะธ ะฒ ะฟัะตะดะตะปะฐั ะฏะฒั, ะกัะผะฐััั ะธ ะะฐะดััั. ะะดะฝะฐะบะพ ะฒ ะธัะปะต 1947ย ะณะพะดะฐ ะธั ะฒะพะนัะบะฐ ะฒะฝะพะฒั ะฒัะพัะณะปะธัั ะฝะฐ ะฏะฒั ะธ ะกัะผะฐััั. ะะพัะปะต ะผะฐัััะฐะฑะฝัั ะฑะพะตะฒัั ะดะตะนััะฒะธะน, ะฒ ั ะพะดะต ะบะพัะพััั ะณะพะปะปะฐะฝะดัะฐะผะธ ะฑัะปะฐ ะพะบะบัะฟะธัะพะฒะฐะฝะฐ ะฑะพฬะปััะฐั ัะฐััั ัะตััะธัะพัะธะธ ะ ะตัะฟัะฑะปะธะบะธ, ะฟะพัะปะตะดะพะฒะฐะปะพ ะฒะผะตัะฐัะตะปัััะฒะพ ะะะ, ะฟัะธะฒะตะดัะตะต ะบ ะฟะพะดะฟะธัะฐะฝะธั ะฒ ัะฝะฒะฐัะต 1948ย ะณะพะดะฐ ะ ะตะฝะฒะธะปััะบะพะณะพ ะผะธัะฝะพะณะพ ัะพะณะปะฐัะตะฝะธั, ะฒะพัััะฐะฝะพะฒะธะฒัะตะณะพ ะพัะฝะพะฒะฝัะต ะฟะพะปะพะถะตะฝะธั ะะธะฝะณะฐะดะถะฐััะบะพะน ะดะพะณะพะฒะพััะฝะฝะพััะธ. ะขะตะผ ะฝะต ะผะตะฝะตะต, ะฒัะฟะพะปะฝะตะฝะธะต ััะพะณะพ ัะพะณะปะฐัะตะฝะธั ะฑัะปะพ ัะฐะบะถะต ัะพัะฒะฐะฝะพย โ ะฒ ะดะตะบะฐะฑัะต 1948ย ะณะพะดะฐ ะณะพะปะปะฐะฝะดัั ะฒะพะทะพะฑะฝะพะฒะธะปะธ ะฑะพะตะฒัะต ะดะตะนััะฒะธั, ะทะฐั ะฒะฐัะธะฒ ะะถะพะบััะบะฐััั (ััะพะปะธัะฐ ะ ะตัะฟัะฑะปะธะบะธ ะฑัะปะฐ ะฟะตัะตะฝะตัะตะฝะฐ ะฒ ะัะบะธััะธะฝะณะธ)[57].

ะะพัะปะต ะฝะพะฒะพะณะพ ะฒะผะตัะฐัะตะปัััะฒะฐ ะะะ ััะพัะพะฝั ะฒะตัะฝัะปะธัั ะบ ะฟะตัะตะณะพะฒะพัะฐะผ. ะะพ ะธัะพะณะฐะผ ะะฐะฐะณัะบะพะน ะบะพะฝัะตัะตะฝัะธะธ ะบััะณะปะพะณะพ ััะพะปะฐ ะฒ ะฝะพัะฑัะต 1949ย ะณะพะดะฐ ะฑัะปะพ ะฟัะพะฒะพะทะณะปะฐัะตะฝะพ ัะพะทะดะฐะฝะธะต ะกะพะตะดะธะฝัะฝะฝัั ะจัะฐัะพะฒ ะะฝะดะพะฝะตะทะธะธ, ะกะจะย โ ัะตะดะตัะฐัะธะฒะฝะพะณะพ ะพะฑัะฐะทะพะฒะฐะฝะธั, ะฒ ะบะพัะพัะพะต ะฝะฐััะดั ั ะ ะตัะฟัะฑะปะธะบะพะน ะะฝะดะพะฝะตะทะธะตะน, ัะตััะธัะพัะธั ะบะพัะพัะพะน ััะตะทะฐะปะฐัั ะดะพ ะฑะพะปััะตะน ัะฐััะธ ะกัะผะฐััั ะธ ะฟัะธะผะตัะฝะพ ะฟะพะปะพะฒะธะฝั ะฏะฒั, ะฒะบะปััะฐะปะฐัั ะณััะฟะฟะฐ ะบะฒะฐะทะธ-ะฝะตะทะฐะฒะธัะธะผัั ะณะพััะดะฐัััะฒ, ัะพะทะดะฐะฝะฝัั ะฟัะธ ะฟะพะบัะพะฒะธัะตะปัััะฒะต ะณะพะปะปะฐะฝะดัะตะฒ ะฝะฐ ัะดะตัะถะธะฒะฐะตะผัั ะธะผะธ ะพัั-ะธะฝะดัะบะธั ัะตััะธัะพัะธัั [58].
ะกััะตััะฒะพะฒะฐะฝะธะต ะกะจะ ะพะบะฐะทะฐะปะพัั ะฝะตะฟัะพะดะพะปะถะธัะตะปัะฝัะผ: ั ัะตะฒัะฐะปั ะฟะพ ะผะฐะน 1950ย ะณะพะดะฐ ะฟัะฐะบัะธัะตัะบะธ ะฒัะต ััะฐัั ะดะพะฑัะพะฒะพะปัะฝะพ ะปะธะฑะพ ะฟะพัะปะต ะฝะตะฟัะพะดะพะปะถะธัะตะปัะฝัั ะฒะพะตะฝะฝัั ััะพะปะบะฝะพะฒะตะฝะธะน ะฒะพัะปะธ ะฒ ัะพััะฐะฒ ะ ะตัะฟัะฑะปะธะบะธ ะะฝะดะพะฝะตะทะธะธ. 17 ะฐะฒะณัััะฐ 1950ย ะณะพะดะฐ ะฒ ะะถะฐะบะฐััะต ะ ะตัะฟัะฑะปะธะบะฐ ะะฝะดะพะฝะตะทะธั ะฑัะปะฐ ะฒะฝะพะฒั ะฟัะพะฒะพะทะณะปะฐัะตะฝะฐ ะฒ ะบะฐัะตััะฒะต ัะฝะธัะฐัะฝะพะณะพ ะณะพััะดะฐัััะฒะฐ, ะฒะบะปััะฐััะตะณะพ ะพัะฝะพะฒะฝัั ัะฐััั ะฑัะฒัะตะน ะะธะดะตัะปะฐะฝะดัะบะพะน ะัั-ะะฝะดะธะธ (ะฟัะธัะพะตะดะธะฝะตะฝะธะต ัะถะฝะพะน ัะฐััะธ ะะพะปัะบะบ ะบ ะ ะตัะฟัะฑะปะธะบะต ะฑัะปะพ ะทะฐะฒะตััะตะฝะพ ะฒ ะพะบััะฑัะต, ะฟะพะด ะบะพะฝััะพะปะตะผ ะณะพะปะปะฐะฝะดัะตะฒ ะพััะฐะฒะฐะปะฐัั ะทะฐะฟะฐะดะฝะฐั ัะฐััั ะะพะฒะพะน ะะฒะธะฝะตะธ)[59].
ะะตัะธะพะดั ยซะะธะฑะตัะฐะปัะฝะพะน ะดะตะผะพะบัะฐัะธะธยป ะธ ยซะะฐะฟัะฐะฒะปัะตะผะพะน ะดะตะผะพะบัะฐัะธะธยป (1950โ1965ย ะณะพะดั)
ะฟัะฐะฒะธััะะพััะพะทะดะฐะฝะฝะฐั ะ ะตัะฟัะฑะปะธะบะฐ ะะฝะดะพะฝะตะทะธั ัะฝะฐัะปะตะดะพะฒะฐะปะฐ ััะพัะผะธัะพะฒะฐะฒััััั ะฒ ะณะพะดั ะฑะพััะฑั ะทะฐ ะฝะตะทะฐะฒะธัะธะผะพััั ะผะฝะพะณะพะฟะฐััะธะนะฝะพััั, ะพะฑััะปะฐะฒะปะธะฒะฐะฒััั ะฒััะพะบัั ัะพะปั ะทะฐะบะพะฝะพะดะฐัะตะปัะฝัั ะพัะณะฐะฝะพะฒ ะฒะปะฐััะธ. ะะดะฝะพะฒัะตะผะตะฝะฝะพ ั ะฟัะพะฒะพะทะณะปะฐัะตะฝะธะตะผ ัะฝะธัะฐัะฝะพะน ัะตัะฟัะฑะปะธะบะธ ะกัะบะฐัะฝะพ ะฟะพะด ะดะฐะฒะปะตะฝะธะตะผ ะบััะฟะฝะตะนัะธั ะฟะฐััะธะน ัะพะณะปะฐัะธะปัั ะฝะฐ ะฟัะธะฝััะธะต ะฝะพะฒะพะน ะฒัะตะผะตะฝะฝะพะน ะบะพะฝััะธัััะธะธ, ะฟัะตะดััะผะฐััะธะฒะฐะฒัะตะน ะฟัะตะฒัะฐัะตะฝะธะต ะะฝะดะพะฝะตะทะธะธ ะฒ ะฟะฐัะปะฐะผะตะฝััะบัั ัะตัะฟัะฑะปะธะบั. ะะพะปะฝะพะผะพัะธั ะฟัะตะทะธะดะตะฝัะฐ ัััะตััะฒะตะฝะฝะพ ััะถะฐะปะธัั, ะฒะพะทัะฐััะฐะปะฐ ัะพะปั ะฟัะตะผัะตั-ะผะธะฝะธัััะฐ. ะก ััััะพะผ ะฟะพะดะพะฑะฝัั ะฟะพะปะธัะธัะตัะบะธั ะฟัะตะพะฑัะฐะทะพะฒะฐะฝะธะน ะฟะพัะปะตะดะพะฒะฐะฒัะธะน ัะตะผะธะปะตัะฝะธะน ะฟะตัะธะพะด ัะฐะทะฒะธัะธั ะะฝะดะพะฝะตะทะธะธ ะฟะพะปััะธะป ะฝะฐะทะฒะฐะฝะธะต ยซะะธะฑะตัะฐะปัะฝะพะน ะดะตะผะพะบัะฐัะธะธยป[60].
ะะปั ััะพะณะพ ะฟะตัะธะพะดะฐ ะฑัะป ั ะฐัะฐะบัะตัะตะฝ ะฝะธะทะบะธะน ััะพะฒะตะฝั ะฟะพะปะธัะธัะตัะบะพะน ััะฐะฑะธะปัะฝะพััะธ, ะพะฑััะปะพะฒะปะตะฝะฝัะน ะบะฐะบ ะพัััะพัะพะน ัะพัะธะฐะปัะฝะพ-ัะบะพะฝะพะผะธัะตัะบะธั ะฟัะพะฑะปะตะผ, ัะฐะบ ะธ ะบะพะฝัะปะธะบัะฝัะผะธ ะพัะฝะพัะตะฝะธัะผะธ ะผะตะถะดั ัะฐะทะปะธัะฝัะผะธ ะฟะพะปะธัะธัะตัะบะธะผะธ ะฟะฐััะธัะผะธ. ะะบัะธะฒะฝะฐั ะธ ะฝะตะทะฐะฒะธัะธะผะฐั ะดะตััะตะปัะฝะพััั ะฟะฐัะปะฐะผะตะฝัะฐ ะฝะตัะตะดะบะพ ะฒัััะฟะฐะปะฐ ะฒ ะฟัะพัะธะฒะพัะตัะธะต ั ะธะฝัะตัะตัะฐะผะธ ะธัะฟะพะปะฝะธัะตะปัะฝะพะน ะฒะปะฐััะธ[61]. ะก ัะตัะตะดะธะฝั 1950-ั ะณะพะดะพะฒ ะกัะบะฐัะฝะพ ะฒะพ ะฒัั ะฑะพะปััะตะน ััะตะฟะตะฝะธ ัะบะปะพะฝัะปัั ะบ ะฒะฝะตะดัะตะฝะธั ัะพัะธะฐะปะธััะธัะตัะบะธั ะผะตัะพะดะพะฒ ัะฟัะฐะฒะปะตะฝะธั ัะบะพะฝะพะผะธะบะพะน ะธ ะฟะพะปะธัะธัะตัะบะพะผั ัะฑะปะธะถะตะฝะธั ั ะกะพะฒะตััะบะธะผ ะกะพัะทะพะผ, ััะพ ะฒัะทัะฒะฐะปะพ ะฝะตะฟัะธััะธะต ะฟัะฐะฒัั ะธ ะผัััะปัะผะฐะฝัะบะธั ะฟะฐััะธะน. ะะดะฝะพะฒัะตะผะตะฝะฝะพ ะฟัะพะฒะพะดะธะปัั ะฒะฝะตัะฝะตะฟะพะปะธัะธัะตัะบะธะน ะบััั, ะฝะฐะฟัะฐะฒะปะตะฝะฝัะน ะฝะฐ ะทะฐะบัะตะฟะปะตะฝะธะต ะปะธะดะตัััะฒะฐ ะะฝะดะพะฝะตะทะธะธ ััะตะดะธ ัะฐะทะฒะธะฒะฐััะธั ัั ัััะฐะฝย โ ะฒะฐะถะฝะตะนัะธะผ ัะฐะณะพะผ ะฒ ััะพะผ ะฝะฐะฟัะฐะฒะปะตะฝะธะธ ััะฐะปะพ ะฟัะพะฒะตะดะตะฝะธะต ะฒ ะฐะฟัะตะปะต 1955ย ะณะพะดะฐ ะฒ ะะฐะฝะดัะฝะณะต ะะพะฝัะตัะตะฝัะธะธ ัััะฐะฝ ะะทะธะธ ะธ ะััะธะบะธ[62].
ะ ัะตะฒัะฐะปะต 1957ย ะณะพะดะฐ ะฒ ััะปะพะฒะธัั ะพัะตัะตะดะฝะพะณะพ ะฟะพะปะธัะธัะตัะบะพะณะพ ะบัะธะทะธัะฐ, ะฒัะทะฒะฐะฝะฝะพะณะพ ะฟัะพัะธะฒะพััะพัะฝะธะตะผ ะผะตะถะดั ะฟัะตะทะธะดะตะฝัะพะผ ะธ ะฟะฐัะปะฐะผะตะฝัะพะผ, ะกัะบะฐัะฝะพ, ะทะฐัััะธะฒัะธัั ะฟะพะดะดะตัะถะบะพะน ะฒะพะตะฝะฝัั , ะพะฑะฝะฐัะพะดะพะฒะฐะป ะดะพะบััะธะฝั ยซะะฐัะฐะบะพะผยป, ะฟัะตะดััะผะฐััะธะฒะฐะฒััั ัะฐะบัะธัะตัะบะธะน ะพัะบะฐะท ะพั ะฟะฐัะปะฐะผะตะฝัะฐัะธะทะผะฐ, ะธ ะพะฑััะฒะธะป ะพ ะฟะตัะตั ะพะดะต ัััะฐะฝั ะบ ัะฐะบ ะฝะฐะทัะฒะฐะตะผะพะน ยซะะฐะฟัะฐะฒะปัะตะผะพะน ะดะตะผะพะบัะฐัะธะธ[ะฐะฝะณะป.]ยป, ััะพ ะฒััะฐะทะธะปะพัั ะฟัะตะถะดะต ะฒัะตะณะพ ะฒ ัะฐััะธัะตะฝะธะธ ะฟัะตะทะธะดะตะฝััะบะธั ะฟะพะปะฝะพะผะพัะธะน ะฟัะธ ัััะตััะฒะตะฝะฝะพะผ ะพะณัะฐะฝะธัะตะฝะธะธ ัะพะปะธ ะพัะณะฐะฝะพะฒ ะทะฐะบะพะฝะพะดะฐัะตะปัะฝะพะน ะฒะปะฐััะธ[63]. ะ ัะตัะตะฝะธะต ะณะพะดะฐ ะฑัะปะฐ ะฒะพัััะฐะฝะพะฒะปะตะฝะฐ ะบะพะฝััะธัััะธั 1945ย ะณะพะดะฐ, ะพะฑััะฒะปัััะฐั ะะฝะดะพะฝะตะทะธั ะฟัะตะทะธะดะตะฝััะบะพะน ัะตัะฟัะฑะปะธะบะพะน, ะปะธะบะฒะธะดะธัะพะฒะฐะฝ ะฟะพัั ะฟัะตะผัะตั-ะผะธะฝะธัััะฐ ะธ ัะฐัะฟััะตะฝ ะฟะฐัะปะฐะผะตะฝั. ะ ะฝะพะฒะพะผ ัะพััะฐะฒะต ะฟะฐัะปะฐะผะตะฝัะฐ, ััะฒะตัะถะดัะฝะฝะพะผ ะปะธัะฝะพ ะกัะบะฐัะฝะพ, ะฟัะธัััััะฒะพะฒะฐะปะธ ัะพะปัะบะพ ะฟัะตะดััะฐะฒะธัะตะปะธ ะปะพัะปัะฝัั ะฟัะตะทะธะดะตะฝัั ะฟะฐััะธะน[60].
ะะพ ะผะตัะต ัะบัะตะฟะปะตะฝะธั ะปะธัะฝะพะน ะฒะปะฐััะธ ะกัะบะฐัะฝะพ ััะธะปะธะฒะฐะปัั ะฒะฝะตัะฝะตะฟะพะปะธัะธัะตัะบะธะน ะบัะตะฝ ะะฝะดะพะฝะตะทะธะธ ะฒ ััะพัะพะฝั ัะพัะปะฐะณะตัั ะฟัะธ ะพั ะปะฐะถะดะตะฝะธะธ ะตั ะพัะฝะพัะตะฝะธะน ั ะะฐะฟะฐะดะพะผ. ะ 1960ย ะณะพะดั ะฟัะธ ะฒะพะตะฝะฝะพ-ัะตั ะฝะธัะตัะบะพะน ะฟะพะผะพัะธ ะธ ะฟะพะปะธัะธัะตัะบะพะน ะฟะพะดะดะตัะถะบะต ัะพ ััะพัะพะฝั ะกะกะกะ ะะฝะดะพะฝะตะทะธั ะฟะพัะปะฐ ะฝะฐ ะฒะพะตะฝะฝะพะต ะฟัะพัะธะฒะพััะพัะฝะธะต ั ะะธะดะตัะปะฐะฝะดะฐะผะธ, ัะดะตัะถะธะฒะฐะฒัะธะผะธ ะทะฐะฟะฐะดะฝัั ัะฐััั ะะพะฒะพะน ะะฒะธะฝะตะธ, ะบะพัะพัะฐั ะทะฐะฒะตััะธะปะฐัั ะฒ 1962ย ะณะพะดั ะฟะตัะตะดะฐัะตะน ััะพะน ัะตััะธัะพัะธะธ ะฟะพะด ัะฟัะฐะฒะปะตะฝะธะต ะะะ (ะฒ 1963ย ะณะพะดั ะพะฝะฐ ะฑัะปะฐ ะพัะธัะธะฐะปัะฝะพ ะฒะบะปััะตะฝะฐ ะฒ ัะพััะฐะฒ ะ ะตัะฟัะฑะปะธะบะธ). ะััะณะธะผ ะฟัะพัะฒะปะตะฝะธะตะผ ะฐะฝัะธะธะผะฟะตัะธะฐะปะธััะธัะตัะบะพะน ะฟะพะปะธัะธะบะธ ะกัะบะฐัะฝะพ ััะฐะปะฐ ะธะฝะธัะธะธัะพะฒะฐะฝะฝะฐั ะธะผ ะฒ 1963ย ะณะพะดั ะบะพะฝััะพะฝัะฐัะธั ั ะะฐะปะฐะนะทะธะตะนย โ ะะถะฐะบะฐััะฐ ะฒััััะฟะธะปะฐ ะบะฐัะตะณะพัะธัะตัะบะธ ะฟัะพัะธะฒ ัะพัะผะธัะพะฒะฐะฝะธั ััะพะน ัััะฐะฝั ะฟัััะผ ะพะฑัะตะดะธะฝะตะฝะธั ะพัะฒะพะฑะพะถะดะฐะตะผัั ะฑัะธัะฐะฝัะบะธั ะบะพะปะพะฝะธะน ะฝะฐ ะะฐะปะฐะบะบัะบะพะผ ะฟะพะปัะพัััะพะฒะต ะธ ะะฐะปะธะผะฐะฝัะฐะฝะต, ะพะฟะฐัะฐััั ะตั ะฟัะตะฒัะฐัะตะฝะธั ะฒ ะฟัะพะฒะพะดะฝะธะบะฐ ะทะฐะฟะฐะดะฝะพะณะพ ะฒะปะธัะฝะธั ะฒ ัะตะณะธะพะฝะต[64][65].
ะะพะดะพะฑะฝัะน ัะบะปะพะฝ ะฒะฝัััะตะฝะฝะตะน ะธ ะฒะฝะตัะฝะตะน ะฟะพะปะธัะธะบะธ ะกัะบะฐัะฝะพ ะฐะบัะธะฒะฝะพ ะฟะพะดะดะตัะถะธะฒะฐะปัั ะบะพะผะฟะฐััะธะตะน, ะทะฝะฐัะธัะตะปัะฝะพ ััะธะปะธะฒัะตะน ะฒ ััะพั ะฟะตัะธะพะด ัะฒะพั ะฒะปะธัะฝะธะต, ะพะดะฝะฐะบะพ ะฒัะทะฒะฐะป ัะตะทะบะพะต ะพััะพัะถะตะฝะธะต ัะพ ััะพัะพะฝั ะฟัะฐะฒัั ะฟะฐััะธะน ะธ ะทะฝะฐัะธัะตะปัะฝะพะน ัะฐััะธ ะฒะพะตะฝะฝะพะน ะฒะตัั ััะบะธ. ะญัะฐ ัะธััะฐัะธั ะฒัะปะธะปะฐัั ะฒ ัะตะฝััะฑัะต 1965ย ะณะพะดะฐ ะฒ ะพัััะตะนัะธะน ะฟะพะปะธัะธัะตัะบะธะน ะบัะธะทะธั, ะบัะปัะผะธะฝะฐัะธะตะน ะบะพัะพัะพะณะพ ััะฐะปะธ ะะฒะธะถะตะฝะธะต 30 ัะตะฝััะฑัั ะธ ะฟะพัะปะตะดะพะฒะฐะฒัะธะน ะทะฐ ะฝะธะผ ะบะพะฝััะฟะตัะตะฒะพัะพั, ะพัััะตััะฒะปัะฝะฝัะน ะฒะพะตะฝะฝัะผะธ[64].
ะะตัะธะพะด ยซะะพะฒะพะณะพ ะฟะพััะดะบะฐยป (1965โ1998ย ะณะพะดั)
ะฟัะฐะฒะธัั
ะะพัะปะต ะฟะพะดะฐะฒะปะตะฝะธั ะฟะพะฟััะบะธ ะฟะตัะตะฒะพัะพัะฐ 30 ัะตะฝััะฑัั ะณััะฟะฟะธัะพะฒะบะฐ ะฒะพะตะฝะฝัั ะฟะพะด ััะบะพะฒะพะดััะฒะพะผ ะณะตะฝะตัะฐะป-ะผะฐะนะพัะฐ ะกัั ะฐััะพ ะฟัะธัััะฟะธะปะฐ ะบ ะฟะพััะตะฟะตะฝะฝะพะน ัะทััะฟะฐัะธะธ ะฒะปะฐััะธ ะธ ะฟะพะดะฐะฒะปะตะฝะธั ัะฒะพะธั ะฟะพะปะธัะธัะตัะบะธั ะฟัะพัะธะฒะฝะธะบะพะฒ. ะะพะตะฝะฝัะต ะดะพะฑะธะปะธัั ะพั ะกัะบะฐัะฝะพ ะทะฐะฟัะตัะฐ ะฝะฐ ะดะตััะตะปัะฝะพััั ะบะพะผะฟะฐััะธะธ ะธ ัะฐะทะฒะตัะฝัะปะธ ะผะฐัััะฐะฑะฝัั ะบะฐะผะฟะฐะฝะธั ัะตััะพัะฐ ะฟัะพัะธะฒ ะตั ััะพัะพะฝะฝะธะบะพะฒ, ะฒ ั ะพะดะต ะบะพัะพัะพะน ะฟะพะณะธะฑะปะพ, ะฟะพ ัะฐะทะฝัะผ ะดะฐะฝะฝัะผ, ะพั 500 ััััั ะดะพ 2 ะผะธะปะปะธะพะฝะพะฒ ัะตะปะพะฒะตะบ[66][67].
ะััััะฐะฝะตะฝะธะต ะพั ะฒะปะฐััะธ ะฟัะตะทะธะดะตะฝัะฐ ะกัะบะฐัะฝะพ ะฑัะปะพ ะฟะพััะฐะฟะฝัะผ: ะฒ ะผะฐััะต 1966ย ะณะพะดะฐ ะฟะพะด ะฝะฐะถะธะผะพะผ ะฒะพะตะฝะฝัั ะพะฝ ะฟัะตะดะพััะฐะฒะธะป ะกัั ะฐััะพ ะฟัะฐะฒะพ ะฟัะธะฝะธะผะฐัั ะปัะฑัะต ะผะตัั, ะฝะตะพะฑั ะพะดะธะผัะต ะดะปั ะฟะพะดะดะตัะถะฐะฝะธั ะฑะตะทะพะฟะฐัะฝะพััะธ ะธ ะฟะพััะดะบะฐ ะฒ ัััะฐะฝะต, ะฐ ะฒ ะผะฐััะต 1967ย ะณะพะดะฐ ััะตะทะฒััะฐะนะฝะฐั ัะตััะธั ะะฐัะพะดะฝะพะณะพ ะบะพะฝััะปััะฐัะธะฒะฝะพะณะพ ะบะพะฝะณัะตััะฐ ะพัะฟัะฐะฒะธะปะฐ ะตะณะพ ะฒ ะพัััะฐะฒะบั, ะฝะฐะทะฝะฐัะธะฒ ะกัั ะฐััะพ ะธัะฟะพะปะฝัััะธะผ ะพะฑัะทะฐะฝะฝะพััะธ ะฟัะตะทะธะดะตะฝัะฐ. ะ ะผะฐััะต 1968ย ะณะพะดะฐ ะตัั ะพะดะฝะฐ ะฒะฝะตะพัะตัะตะดะฝะฐั ัะตััะธั ะะะ ะธะทะฑัะฐะปะฐ ะกัั ะฐััะพ ะฟัะตะทะธะดะตะฝัะพะผ ะะฝะดะพะฝะตะทะธะธ. ะกัะพัะผะธัะพะฒะฐะฝะฝะพะต ะธะผ ะฟัะฐะฒะธัะตะปัััะฒะพ ัะฐะทะฒะตัะฝัะปะพ ะผะฐัััะฐะฑะฝัะต ะฟัะตะพะฑัะฐะทะพะฒะฐะฝะธั ะฒะพ ะฒัะตั ััะตัะฐั ะถะธะทะฝะธ ัััะฐะฝั: ัะฟะพั ะฐ, ะฝะฐัะฐะฒัะฐััั ะฟะพัะปะต ะฟะพะดะฐะฒะปะตะฝะธั ะฟะตัะตะฒะพัะพัะฐ 30 ัะตะฝััะฑัั 1965ย ะณะพะดะฐ, ะฟะพะปััะธะปะฐ ะพัะธัะธะฐะปัะฝะพะต ะฝะฐะทะฒะฐะฝะธะต ยซะะพะฒะพะณะพ ะฟะพััะดะบะฐยป[68].
ะ ะบะพัะพัะบะธะต ััะพะบะธ ะฒ ัััะฐะฝะต ะฑัะปะฐ ะฒััััะพะตะฝะฐ ะถัััะบะฐั ะฒะตััะธะบะฐะปั ะธัะฟะพะปะฝะธัะตะปัะฝะพะน ะฒะปะฐััะธ, ะบะปััะตะฒัั ัะพะปั ะฒ ะบะพัะพัะพะน ะธะณัะฐะปะฐ ะฐัะผะธั, ะพัะธัะธะฐะปัะฝะพ ะฝะฐะดะตะปัะฝะฝะฐั ยซัะพัะธะฐะปัะฝะพ-ะฟะพะปะธัะธัะตัะบะพะน ััะฝะบัะธะตะนยป. ะัะธ ััะพะผ ัะพะปั ะทะฐะบะพะฝะพะดะฐัะตะปัะฝัั ะพัะณะฐะฝะพะฒ ะฑัะปะฐ ัััะตััะฒะตะฝะฝะพ ัะฝะธะถะตะฝะฐ. ะ ัะบะพะฝะพะผะธะบะต ะฑัะป ะฒะทัั ะบััั ะฝะฐ ััะบะพัะตะฝะฝะพะต ัะฐะทะฒะธัะธะต ััะฝะพัะฝัั ะผะตั ะฐะฝะธะทะผะพะฒ ะฟัะธ ะพะฑะตัะฟะตัะตะฝะธะธ ะฐะบัะธะฒะฝะพะน ัะพะปะธ ะณะพััะดะฐัััะฒะฐ. ะ ะตะทะบะธะน ะฟะพะฒะพัะพั ะฟัะพะธะทะพััะป ะธ ะฒะพ ะฒะฝะตัะฝะตะน ะฟะพะปะธัะธะบะต: ะตัั ะดะพ ัะพัะผะฐะปัะฝะพะณะพ ะฟัะธั ะพะดะฐ ะกัั ะฐััะพ ะบ ะฒะปะฐััะธ ะฝะฐัะฐะปะพัั ะฒัะตะผะตัะฝะพะต ัะฑะปะธะถะตะฝะธะต ะะฝะดะพะฝะตะทะธะธ ั ะกะจะ ะธ ะะฐะฟะฐะดะพะผ ะฒ ัะตะปะพะผ ะฟัะธ ะพั ะปะฐะถะดะตะฝะธะธ ะพัะฝะพัะตะฝะธะน ั ะฑะพะปััะตะน ัะฐัััั ัะพััััะฐะฝ, ะฒะบะปััะฐั ะกะกะกะ ะธ ะะธัะฐะน. ะะดะฝะพะฒัะตะผะตะฝะฝะพ ะฝะพะฒัะต ะฒะปะฐััะธ ะดะพะฑะธะปะธัั ะฝะพัะผะฐะปะธะทะฐัะธะธ ะพัะฝะพัะตะฝะธะน ั ะะฐะปะฐะนะทะธะตะน ะธ ะดััะณะธะผะธ ะณะพััะดะฐัััะฒะฐะผะธ-ัะพัะตะดัะผะธ, ะฐะบัะธะฒะฝะพะณะพ ะฟะพะดะบะปััะตะฝะธั ัััะฐะฝั ะบ ะฟัะพัะตััะฐะผ ัะตะณะธะพะฝะฐะปัะฝะพะน ะธะฝัะตะณัะฐัะธะธย โ ะฒ ะฐะฒะณัััะต 1967ย ะณะพะดะฐ ะฟัะธ ะธะฝะธัะธะฐัะธะฒะฝะพะน ัะพะปะธ ะะถะฐะบะฐััั ะฑัะปะฐ ัะพะทะดะฐะฝะฐ ะััะพัะธะฐัะธั ะณะพััะดะฐัััะฒ ะฎะณะพ-ะะพััะพัะฝะพะน ะะทะธะธ[64][69].
ะ ัะฐะผะบะฐั ะดะตะปะธะฑะตัะฐะปะธะทะฐัะธะธ ะฒะฝัััะธะฟะพะปะธัะธัะตัะบะพะน ะถะธะทะฝะธ ัััะฐะฝั ะฟัะฐะฒะธัะตะปัััะฒะพ ะกัั ะฐััะพ ัะถะตััะพัะธะปะพ ะบะพะฝััะพะปั ะทะฐ ะดะตััะตะปัะฝะพัััั ะฟะพะปะธัะธัะตัะบะธั ะฟะฐััะธะน. ะ ะบะฐัะตััะฒะต ัะพะฑััะฒะตะฝะฝะพะน ยซะฟะพะปะธัะธัะตัะบะพะน ะฝะฐะดัััะพะนะบะธยป ะฒะพะตะฝะฝัะต ะธ ะฑะปะธะทะบะฐั ะธะผ ัะฐััั ะณัะฐะถะดะฐะฝัะบะพะน ัะปะธัั ะธัะฟะพะปัะทะพะฒะฐะปะธ ะพัะณะฐะฝะธะทะฐัะธั ะะพะปะบะฐั, ั 1964ย ะณะพะดะฐ ะพะฑัะตะดะธะฝัะฒััั ะทะฝะฐัะธัะตะปัะฝัั ัะฐััั ะปะพัะปัะฝัั ะธัะฟะพะปะฝะธัะตะปัะฝะพะน ะฒะปะฐััะธ ะพะฑัะตััะฒะตะฝะฝัั ะพัะณะฐะฝะธะทะฐัะธะนย โ ะพะฝะฐ ะฑัะปะฐ ะทะฝะฐัะธัะตะปัะฝะพ ัะบััะฟะฝะตะฝะฐ ะธ ะฟัะตะพะฑัะฐะทะพะฒะฐะฝะฐ ะฒ ะฟะพะปะธัะธัะตัะบะธะน ะฑะปะพะบ, ะบะพัะพััะน ะฒะฟะพัะปะตะดััะฒะธะธ ะฟะพะปััะฐะป ะฐะฑัะพะปััะฝะพะต ะฑะพะปััะธะฝััะฒะพ ะณะพะปะพัะพะฒ ะธะทะฑะธัะฐัะตะปะตะน ะฝะฐ ะฒัะตั ะฟะฐัะปะฐะผะตะฝััะบะธั ะฒัะฑะพัะฐั , ะฟัะพะฒะพะดะธะฒัะธั ัั, ะฝะฐัะธะฝะฐั ั 1971ย ะณะพะดะฐ, ัะฐะท ะฒ ะฟััั ะปะตั. ะ ัะพััะฐะฒ ะฟะฐัะปะฐะผะตะฝัะฐ ะฒะฒะพะดะธะปะฐัั ััะฐะบัะธั ะฒะพะพััะถัะฝะฝัั ัะธะป, ัะปะตะฝั ะบะพัะพัะพะน ะฝะฐะทะฝะฐัะฐะปะธัั ะฟัะตะทะธะดะตะฝัะพะผ[70][71].

ะ ะดะตะบะฐะฑัะต 1975ย ะณะพะดะฐ ะธะฝะดะพะฝะตะทะธะนัะบะธะต ะฒะพะนัะบะฐ ะทะฐั ะฒะฐัะธะปะธ ะะพััะพัะฝัะน ะขะธะผะพั, ะฟัะพะฒะพะทะณะปะฐัะธะฒัะธะน ะฝะตะทะฐะดะพะปะณะพ ะดะพ ัะพะณะพ ะฝะตะทะฐะฒะธัะธะผะพััั ะพั ะะพัััะณะฐะปะธะธ. ะ ะธัะปะต 1976ย ะณะพะดะฐ ััะฐ ัะตััะธัะพัะธั ะฑัะปะฐ ะพัะธัะธะฐะปัะฝะพ ะฒะบะปััะตะฝะฐ ะฒ ัะพััะฐะฒ ะะฝะดะพะฝะตะทะธะธ ะฝะฐ ะฟัะฐะฒะฐั ะฟัะพะฒะธะฝัะธะธ[69].
ะญะบะพะฝะพะผะธัะตัะบะฐั ะฟะพะปะธัะธะบะฐ ยซะะพะฒะพะณะพ ะฟะพััะดะบะฐยป ะพะบะฐะทะฐะปะฐัั ะฒะตััะผะฐ ัััะตะบัะธะฒะฝะพะน: ะบ ัะตัะตะดะธะฝะต 1980-ั ะณะพะดะพะฒ ะฒ ัััะฐะฝั ัะดะฐะปะพัั ะฟัะธะฒะปะตัั ะบััะฟะฝัะต ะฟะพัะพะบะธ ะธะฝะพัััะฐะฝะฝัั ะธะฝะฒะตััะธัะธะน, ัะฐะทะฒะธัั ะผะฝะพะณะธะต ัะพะฒัะตะผะตะฝะฝัะต ะพััะฐัะปะธ ะฟัะพะผััะปะตะฝะฝะพััะธ, ะดะพะฑะธัััั ะบะฐัะตััะฒะตะฝะฝะพะณะพ ะฟะพะฒััะตะฝะธั ััะตะดะฝะตะณะพ ััะพะฒะฝั ะถะธะทะฝะธ ะฝะฐัะตะปะตะฝะธั. ะ ััะปะพะฒะธัั ัะฐััััะตะณะพ ัะพัะธะฐะปัะฝะพะณะพ ะฑะปะฐะณะพะฟะพะปััะธั ััะตะผะปะตะฝะธะต ะฟะพะปะธัะธัะตัะบะธั ัะฒะพะฑะพะด ะฝะต ะฒัะทัะฒะฐะปะพ ัะบะพะปั-ะปะธะฑะพ ะผะฐัััะฐะฑะฝะพะณะพ ะฝะตะดะพะฒะพะปัััะฒะฐ: ะฟัะพัะฒะปะตะฝะธั ะณัะฐะถะดะฐะฝัะบะพะณะพ ะฟัะพัะตััะฐ ะฝะพัะธะปะธ, ะบะฐะบ ะฟัะฐะฒะธะปะพ, ะปะพะบะฐะปัะฝัะน ั ะฐัะฐะบัะตั ะธ ะฑััััะพ ะฟะพะดะฐะฒะปัะปะธัั. ะะพฬะปััะธั ััะธะปะธะน ะพั ะฒะปะฐััะตะน ััะตะฑะพะฒะฐะปะฐ ะฑะพััะฑะฐ ั ัะตะฟะฐัะฐัะธัััะบะธะผะธ ะดะฒะธะถะตะฝะธัะผะธ ะฒ ััะดะต ัะตะณะธะพะฝะพะฒย โ ะัะต, ะะพััะพัะฝะพะผ ะขะธะผะพัะต, ะะฐะฟะฐะดะฝะพะผ ะัะธะฐะฝะตย โ ะพะดะฝะฐะบะพ ะธ ัะฐะผ ัะธััะฐัะธั ัะดะฐะฒะฐะปะพัั ะฒ ัะตะปะพะผ ัะดะตัะถะธะฒะฐัั ะฟะพะด ะบะพะฝััะพะปะตะผ[69][72].
ะะฐัะดะธะฝะฐะปัะฝัะต ะธะทะผะตะฝะตะฝะธั ะฟะพะฒะปัะบ ะทะฐ ัะพะฑะพะน ะฐะทะธะฐััะบะธะน ัะธะฝะฐะฝัะพะฒะพ-ัะบะพะฝะพะผะธัะตัะบะธะน ะบัะธะทะธั 1997โ1998ย ะณะพะดะพะฒ, ะบัะฐะนะฝะต ะฑะพะปะตะทะฝะตะฝะฝะพ ัะบะฐะทะฐะฒัะธะนัั ะฝะฐ ัะบะพะฝะพะผะธะบะต ะะฝะดะพะฝะตะทะธะธ. ะะพะปะปะฐะฟั ัะตะปัั ะพััะฐัะปะตะน, ัะตะทะบะพะต ัะฝะธะถะตะฝะธะต ะดะพั ะพะดะพะฒ ะฝะฐัะตะปะตะฝะธั ะฟัะธะฒะตะปะธ ะบ ะพะฑะพัััะตะฝะธั ัะพัะธะฐะปัะฝะพะน ะฝะฐะฟััะถัะฝะฝะพััะธ, ะผะฐััะพะฒะพะผั ะฝะตะดะพะฒะพะปัััะฒั, ััะบะฐะปะฐัะธะธ ััะฝะพะบะพะฝัะตััะธะพะฝะฐะปัะฝะพะณะพ ัะบัััะตะผะธะทะผะฐ. ะ ะบะพัะพัะบะธะต ััะพะบะธ ััะพัะผะธัะพะฒะฐะปะพัั ะฐะบัะธะฒะฝะพะต ะฐะฝัะธะฟัะฐะฒะธัะตะปัััะฒะตะฝะฝะพะต ะดะฒะธะถะตะฝะธะต, ะบะพัััะบะพะผ ะบะพัะพัะพะณะพ ััะฐะปะธ ัััะดะตะฝัะตัะบะธะต ะธ ะผะพะปะพะดัะถะฝัะต ะพัะณะฐะฝะธะทะฐัะธะธ. ะะพัะปะต ัะตัะธะธ ะผะฐััะพะฒัั ะฟัะพัะตััะพะฒ ะธ ะฑะตัะฟะพััะดะบะพะฒ 21 ะผะฐั 1998ย ะณะพะดะฐ ะฟัะตะทะธะดะตะฝั ะกัั ะฐััะพ ัััะป ะฒ ะพัััะฐะฒะบั, ะฟะตัะตะดะฐะฒ ะฟะพัั ะณะปะฐะฒั ะณะพััะดะฐัััะฒะฐ ะฒะธัะต-ะฟัะตะทะธะดะตะฝัั ะ.ย ะฎ.ย ะฅะฐะฑะธะฑะธ[73][74].
ะะพััััั ะฐััะพะฒัะบะธะน ะฟะตัะธะพะด (ั 1998ย ะณะพะดะฐ)
ะฟัะฐะฒะธัั
ะกัะพัะผะธัะพะฒะฐะฝะฝะพะต ะฅะฐะฑะธะฑะธ ะฟัะฐะฒะธัะตะปัััะฒะพ ัะฐะทะฒะตัะฝัะปะพ ะฟัะพะณัะฐะผะผั ัะธัะพะบะธั ะฟะพะปะธัะธัะตัะบะธั ะฟัะตะพะฑัะฐะทะพะฒะฐะฝะธะน, ะบะปััะตะฒัะผ ัะปะตะผะตะฝัะพะผ ะบะพัะพัะพะน ััะฐะปะฐ ะปะธะฑะตัะฐะปะธะทะฐัะธั ะฟะฐััะธะนะฝะพะน ัะธััะตะผั ะธ ะธะทะฑะธัะฐัะตะปัะฝะพะณะพ ะทะฐะบะพะฝะพะดะฐัะตะปัััะฒะฐ. ะะดะฝะพะฒัะตะผะตะฝะฝะพ ะฟะพะด ัะธะปัะฝัะผ ะผะตะถะดัะฝะฐัะพะดะฝัะผ ะฝะฐะถะธะผะพะผ ะะถะฐะบะฐััะฐ ะฒัะฝัะถะดะตะฝะฐ ะฑัะปะฐ ัะพะณะปะฐัะธัััั ะฝะฐ ะฟัะพะฒะตะดะตะฝะธะต ะฒ ะฐะฒะณัััะต 1999ย ะณะพะดะฐ ัะตัะตัะตะฝะดัะผะฐ ะพ ัะฐะผะพะพะฟัะตะดะตะปะตะฝะธะธ ะะพััะพัะฝะพะณะพ ะขะธะผะพัะฐ, ะฒ ั ะพะดะต ะบะพัะพัะพะณะพ ะฑะพะปััะธะฝััะฒะพ ะถะธัะตะปะตะน ััะพะน ัะตััะธัะพัะธะธ ะฒััะบะฐะทะฐะปะธัั ะฒ ะฟะพะปัะทั ะฝะตะทะฐะฒะธัะธะผะพััะธ. ะัะพัะตัั ััะฒะตัะตะฝะธะทะฐัะธะธ ะะพััะพัะฝะพะณะพ ะขะธะผะพัะฐ, ะฟัะพั ะพะดะธะฒัะธะน ะฟะพะด ะบะพะฝััะพะปะตะผ ะะะ, ะทะฐะฒะตััะธะปัั ะฒ ะผะฐะต 2002ย ะณะพะดะฐ[75].
ะะพ ะธัะพะณะฐะผ ะฟัะพัะตะดัะธั ะฒ ะธัะฝะต 1999ย ะณะพะดะฐ ะฟะฐัะปะฐะผะตะฝััะบะธั ะฒัะฑะพัะพะฒ ะฝะฐะธะฑะพะปัััั ััะฐะบัะธั ะฒ ะกะพะฒะตัะต ะฝะฐัะพะดะฝัั ะฟัะตะดััะฐะฒะธัะตะปะตะน ััะพัะผะธัะพะฒะฐะปะฐ ะพะฟะฟะพะทะธัะธะพะฝะฝะฐั ะะตะผะพะบัะฐัะธัะตัะบะฐั ะฟะฐััะธั ะฑะพััะฑั ะะฝะดะพะฝะตะทะธะธ ะฒะพ ะณะปะฐะฒะต ั ะดะพัะตััั ะกัะบะฐัะฝะพ ะะตะณะฐะฒะฐัะธ ะกัะบะฐัะฝะพะฟัััะธ. ะ ะพะบััะฑัะต 1999ย ะณะพะดะฐ ะฒ ั ะพะดะต ัะตััะธะธ ะะะ ะฟัะตะทะธะดะตะฝัะพะผ ัััะฐะฝั ะฑัะป ะธะทะฑัะฐะฝ ะปะธะดะตั ัะผะตัะตะฝะฝะพ-ะผัััะปัะผะฐะฝัะบะพะน ะะฐััะธะธ ะฝะฐัะธะพะฝะฐะปัะฝะพะณะพ ะฟัะพะฑัะถะดะตะฝะธั ะะฑะดัััะฐั ะผะฐะฝ ะะฐั ะธะด, ะฒะธัะต-ะฟัะตะทะธะดะตะฝัะพะผย โ ะะตะณะฐะฒะฐัะธ ะกัะบะฐัะฝะพะฟัััะธ[75].
ะ ะฟะตัะธะพะด ะฟัะตะทะธะดะตะฝัััะฒะฐ ะะฐั ะธะดะฐ ัะดะฐะปะพัั ัะตัะธัั ะฝะตะบะพัะพััั ัะฐััั ัะพัะธะฐะปัะฝะพ-ัะบะพะฝะพะผะธัะตัะบะธั ะฟัะพะฑะปะตะผ. ะะดะฝะฐะบะพ ะฟะพะปะธัะธัะตัะบะฐั ะพะฑััะฐะฝะพะฒะบะฐ ะฒ ัััะฐะฝะต ะพััะฐะฒะฐะปะฐัั ะดะพััะฐัะพัะฝะพ ัะปะพะถะฝะพะน: ะฟัะฐะบัะธัะตัะบะธ ััะฐะทั ะพะฑะพะทะฝะฐัะธะปะฐัั ัะตะฝะดะตะฝัะธั ะบ ะฟัะพัะธะฒะพััะพัะฝะธั ะผะตะถะดั ะณะปะฐะฒะพะน ะณะพััะดะฐัััะฒะฐ, ัััะตะผะธะฒัะธะผัั ะบ ะผะฐะบัะธะผะฐะปัะฝะพะน ะบะตะปะตะนะฝะพััะธ ะฟัะธะฝััะธั ะฒะฐะถะฝัั ะณะพััะดะฐัััะฒะตะฝะฝัั ัะตัะตะฝะธะน, ะธ ะฟะฐัะปะฐะผะตะฝัะพะผ. ะญัะพ ะฟัะพัะธะฒะพััะพัะฝะธะต ะทะฐะฒะตััะธะปะพัั ะพััััะผ ะฟะพะปะธัะธัะตัะบะธะผ ะบัะธะทะธัะพะผ ะฒ ะธัะฝะตย โ ะธัะปะต 2001ย ะณะพะดะฐ[76]. 22 ะธัะปั ะะฐั ะธะด ะพะฑััะฒะธะป ะพ ะฒะฒะตะดะตะฝะธะธ ะฒ ัััะฐะฝะต ััะตะทะฒััะฐะนะฝะพะณะพ ะฟะพะปะพะถะตะฝะธั ะธ ะพัะดะฐะป ะฟัะธะบะฐะท ะฒะพะพััะถัะฝะฝัะผ ัะธะปะฐะผ ะพ ะฝะตะดะพะฟััะตะฝะธะธ ะฟัะพะฒะตะดะตะฝะธั ะฒะฝะตะพัะตัะตะดะฝะพะน ัะตััะธะธ ะะะ, ะธะฝะธัะธะธัะพะฒะฐะฝะฝะพะน ะฟะฐัะปะฐะผะตะฝัะฐัะธัะผะธ ะดะปั ัะฐััะผะพััะตะฝะธั ะฒะพะฟัะพัะฐ ะพ ะฒัะฝะตัะตะฝะธะธ ะฒะพััะผะฐ ะฝะตะดะพะฒะตัะธั ะฟัะตะทะธะดะตะฝัั. ะัะตะทะธะดะตะฝััะบะธะน ะฟัะธะบะฐะท ะฑัะป ะฟัะพะธะณะฝะพัะธัะพะฒะฐะฝ ะฒะพะตะฝะฝัะผะธ, ะฒััะฐะฒัะธะผะธ ะฝะฐ ััะพัะพะฝั ะฟะฐัะปะฐะผะตะฝัะฐัะธะตะฒ, ะฒ ัะตะทัะปััะฐัะต ัะตะณะพ 23 ะธัะปั ะะะ ะฟัะธะฝัะป ัะตัะตะฝะธะต ะพะฑ ะพัััะฐะฒะบะต ะะฐั ะธะดะฐ ะธ ะฟะตัะตะดะฐัะต ะฟะพะปะฝะพะผะพัะธะน ะณะปะฐะฒั ะณะพััะดะฐัััะฒะฐ ะะตะณะฐะฒะฐัะธ ะกัะบะฐัะฝะพะฟัััะธ[77][78][79].
ะัะฐะฒะธัะตะปัััะฒะพ ะะตะณะฐะฒะฐัะธ ะกัะบะฐัะฝะพะฟัััะธ ะฟัะพะดะพะปะถะธะปะพ ะบััั, ะฝะฐะฟัะฐะฒะปะตะฝะฝัะน ะฝะฐ ะพะทะดะพัะพะฒะปะตะฝะธะต ัะพัะธะฐะปัะฝะพ-ัะบะพะฝะพะผะธัะตัะบะพะน ะพะฑััะฐะฝะพะฒะบะธ ะธ ะฟะปะฐะฝะพะผะตัะฝัั ะปะธะฑะตัะฐะปะธะทะฐัะธั ะฟะพะปะธัะธัะตัะบะพะน ัะธััะตะผั. ะัะปะธ ะฒะฒะตะดะตะฝั ะฟััะผัะต ะฟัะตะทะธะดะตะฝััะบะธะต ะฒัะฑะพัั, ะทะฐะฒะตัััะฝ ะฟัะพัะตัั ะฟะพััะฐะฟะฝะพะณะพ ะดะตะผะพะฝัะฐะถะฐ ยซัะพัะธะฐะปัะฝะพ-ะฟะพะปะธัะธัะตัะบะพะน ััะฝะบัะธะธยป ะฒะพะพััะถัะฝะฝัั ัะธะป[69][75]. ะัะธ ััะพะผ ัะพั ัะฐะฝัะปะธ ะพัััะพัั ััะฝะพะบะพะฝัะตััะธะพะฝะฐะปัะฝัะต ะฟัะพัะธะฒะพัะตัะธั ะฒ ัะฐะทะปะธัะฝัั ัะตะณะธะพะฝะฐั ัััะฐะฝั, ะฐะบัะธะฒะฝัั ะดะตััะตะปัะฝะพััั ัะฐะทะฒะตัะฝัะปะธ ะธัะปะฐะผะธัััะบะธะต ัะตััะพัะธััะธัะตัะบะธะต ะณััะฟะฟะธัะพะฒะบะธ[80].
ะะพ ะธัะพะณะฐะผ ะฟัะพัะตะดัะธั ะฒ ะดะฒะฐ ัััะฐ ะฒ ะธัะปะต ะธ ัะตะฝััะฑัะต 2004ย ะณะพะดะฐ ะฟะตัะฒัั ะฒ ะธััะพัะธะธ ะะฝะดะพะฝะตะทะธะธ ะฟััะผัั ะฟัะตะทะธะดะตะฝััะบะธั ะฒัะฑะพัะพะฒ ัะฑะตะดะธัะตะปัะฝัั ะฟะพะฑะตะดั ะพะดะตัะถะฐะป ะกััะธะปะพ ะะฐะผะฑะฐะฝะณ ะฎะดะพะนะพะฝะพย โ ะปะธะดะตั ะะตะผะพะบัะฐัะธัะตัะบะพะน ะฟะฐััะธะธ, ะพัััะฐะฒะฝะพะน ะฐัะผะตะนัะบะธะน ะณะตะฝะตัะฐะป, ะทะฐะฝะธะผะฐะฒัะธะน ัะฐะทะปะธัะฝัะต ะฟะพััั ะฒ ะฟัะฐะฒะธัะตะปัััะฒะฐั ะะฐั ะธะดะฐ ะธ ะะตะณะฐะฒะฐัะธ ะกัะบะฐัะฝะพะฟัััะธ[81]. ะะณะพ ะฟัะฐะฒะธัะตะปัััะฒั ัะดะฐะปะพัั ะดะพะฑะธัััั ะทะฝะฐัะธัะตะปัะฝัั ััะฟะตั ะพะฒ ะฒ ััะตะณัะปะธัะพะฒะฐะฝะธะธ ััะฝะพะบะพะฝัะตััะธะพะฝะฐะปัะฝัั ะฟัะพะฑะปะตะผ: ะฒ ัะฐััะฝะพััะธ, ะฒ ะฐะฒะณัััะต 2005ย ะณะพะดะฐ ะฟัะธ ะฟะพััะตะดะฝะธัะตััะฒะต ะะฒัะพัะพัะทะฐ ะฑัะปะพ ะทะฐะบะปััะตะฝะพ ะผะธัะฝะพะต ัะพะณะปะฐัะตะฝะธะต ั ะฝะฐะธะฑะพะปะตะต ะผะพัะฝะพะน ะธะท ัะตะฟะฐัะฐัะธัััะบะธั ััััะบัััย โ ะะฒะธะถะตะฝะธะตะผ ะทะฐ ัะฒะพะฑะพะดะฝัะน ะัะตั [82]. ะะพ ะฒัะพัะพะน ะฟะพะปะพะฒะธะฝะต 2000-ั ะณะพะดะพะฒ ัััะตััะฒะตะฝะฝัะน ะฟัะพะณัะตัั ะฑัะป ะดะพััะธะณะฝัั ะฝะฐ ัะบะพะฝะพะผะธัะตัะบะพะผ ะฝะฐะฟัะฐะฒะปะตะฝะธะธ: ะฒ ะทะฝะฐัะธัะตะปัะฝะพะน ััะตะฟะตะฝะธ ะฑัะปะฐ ะฒะพัััะฐะฝะพะฒะปะตะฝะฐ ะธะฝะฒะตััะธัะธะพะฝะฝะฐั ะฟัะธะฒะปะตะบะฐัะตะปัะฝะพััั ัััะฐะฝั, ัะตะผะฟั ัะบะพะฝะพะผะธัะตัะบะพะณะพ ัะพััะฐ ะฒ ะฑะพะปััะธะฝััะฒะต ะพััะฐัะปะตะน ะฟัะธะฑะปะธะทะธะปะธัั ะบ ะดะพะบัะธะทะธัะฝะพะผั ััะพะฒะฝั[83].
ะ ะธัะปะต 2009ย ะณะพะดะฐ ะฎะดะพะนะพะฝะพ ะฑัะป ะฟะตัะตะธะทะฑัะฐะฝ ะฝะฐ ะฟะพัั ะณะปะฐะฒั ะณะพััะดะฐัััะฒะฐ. ะะณะพ ะฝะพะฒะพะต ะฟัะฐะฒะธัะตะปัััะฒะพ ะฒ ัะตะปะพะผ ะฟัะพะดะพะปะถะธะปะพ ะฟะพะปะธัะธะบั, ั ะฐัะฐะบัะตัะฝัั ะดะปั ะฟะตัะธะพะดะฐ ะฟะตัะฒะพะณะพ ะฟัะตะทะธะดะตะฝัััะฒะฐ ะฎะดะพะนะพะฝะพย โ ั ะฐะบัะตะฝัะพะผ ะฝะฐ ััะตะณัะปะธัะพะฒะฐะฝะธะต ััะฝะพะบะพะฝัะตััะธะพะฝะฐะปัะฝัั ะฟัะพัะธะฒะพัะตัะธะน ะธ ะพะทะดะพัะพะฒะปะตะฝะธะต ัะบะพะฝะพะผะธะบะธ[83].
ะ ั ะพะดะต ะฟัะตะทะธะดะตะฝััะบะธั ะฒัะฑะพัะพะฒ, ัะพััะพัะฒัะธั ัั ะฒ ะธัะปะต 2014ย ะณะพะดะฐ, ะฟะพะฑะตะดั ะพะดะตัะถะฐะป ัะฐะฝะดะตะผ ะะถะพะบะพ ะะธะดะพะดะพโะฎััั ะะฐะปะปะฐ, ะฟัะตะดััะฐะฒะปัััะธั , ัะพะพัะฒะตัััะฒะตะฝะฝะพ, ะะตะผะพะบัะฐัะธัะตัะบัั ะฟะฐััะธั ะฑะพััะฑั ะะฝะดะพะฝะตะทะธะธ ะธ ะะพะปะบะฐั. ะั ะธะฝะฐัะณััะฐัะธั ัะพััะพัะปะฐัั 20 ะพะบััะฑัั 2014ย ะณะพะดะฐ[84].
ะะพ ะธัะพะณะฐะผ ัะปะตะดัััะธั ะฟัะตะทะธะดะตะฝััะบะธั ะฒัะฑะพัะพะฒ, ัะพััะพัะฒัะธั ัั ะฒ ะฐะฟัะตะปะต 2019ย ะณะพะดะฐ, ะะถะพะบะพ ะะธะดะพะดะพ ะฑัะป ะฟะตัะตะธะทะฑัะฐะฝ ะฝะฐ ะฟะพัั ะณะปะฐะฒั ะณะพััะดะฐัััะฒะฐ. ะะณะพ ะฒัะพัะพะน ะฟัะตะทะธะดะตะฝััะบะธะน ััะพะบ ะฝะฐัะฐะปัั 20 ะพะบััะฑัั 2019ย ะณะพะดะฐ. ะะพัั ะฒะธัะต-ะฟัะตะทะธะดะตะฝัะฐ ะฝะฐ ะฟัะตะดััะพััะตะต ะฟััะธะปะตัะธะต ะฒ ััะพั ะถะต ะดะตะฝั ะทะฐะฝัะป ะฑะตัะฟะฐััะธะนะฝัะน ะธัะปะฐะผัะบะธะน ะฑะพะณะพัะปะพะฒ ะะฐะฐััั ะะผะธะฝ[85].
ะะฐะถะฝะตะนัะธะผ ะดะพััะธะถะตะฝะธะตะผ ะฒัะพัะพะณะพ ะฟัะฐะฒะธัะตะปัััะฒะฐ ะะถะพะบะพ ะะธะดะพะดะพ ััะฐะปะฐ ัะตะฐะปะธะทะฐัะธั ะฟะปะฐะฝะฐ ะฟะตัะตะฝะพัะฐ ััะพะปะธัั ัััะฐะฝั ะฒ ะฝะพะฒัะน ะณะพัะพะด, ะบะพัะพััะน ะฒ 2019ย ะณะพะดั ัะตัะตะฝะพ ะฑัะปะพ ะฟะพัััะพะธัั ะฝะฐ ัะตััะธัะพัะธะธ ะฟัะพะฒะธะฝัะธะธ ะะพััะพัะฝัะน ะะฐะปะธะผะฐะฝัะฐะฝ. ะญัะพั ัะฐะณ ะผะพัะธะฒะธัะพะฒะฐะฝ ะฟะตัะตะฝะฐัะตะปัะฝะฝะพัััั ะะถะฐะบะฐััั, ะฐ ัะฐะบะถะต ัะตัััะทะฝัะผะธ ัะบะพะปะพะณะธัะตัะบะธะผะธ ะธ ะธะฝััะฐััััะบัััะฝัะผะธ ะฟัะพะฑะปะตะผะฐะผะธ ััะพะณะพ ะผะตะณะฐะฟะพะปะธัะฐ. ะ ัะฝะฒะฐัะต 2022ย ะณะพะดะฐ ัััะพััะฐััั ััะพะปะธัะฐ ะฟะพะปััะธะปะฐ ะฝะฐะทะฒะฐะฝะธะต ะััะฐะฝัะฐัะฐ[86][87]. ะัััะตััะฒะปัะตััั ะฟะพััะฐะฟะฝัะน ะฟะตัะตะฒะพะด ัะตะฝััะฐะปัะฝัั ะพัะณะฐะฝะพะฒ ะณะพััะดะฐัััะฒะตะฝะฝะพะน ะฒะปะฐััะธ ะฝะฐ ะฝะพะฒะพะต ะผะตััะพ, ะฟะพ ัะพััะพัะฝะธั ะฝะฐ ะพะบััะฑัั 2024ย ะณะพะดะฐ ััะพะบะธ ะตะณะพ ะทะฐะฒะตััะตะฝะธั ััะพะณะพ ะฟัะพัะตััะฐ ะฝะต ะพะฟัะตะดะตะปะตะฝั[88][89].
ะะพ ะธัะพะณะฐะผ ะพัะตัะตะดะฝัั ะฟัะตะทะธะดะตะฝััะบะธั ะฒัะฑะพัะพะฒ, ัะพััะพัะฒัะธั ัั ะฒ ะฐะฟัะตะปะต 2024ย ะณะพะดะฐ, ะฟะพัั ะณะปะฐะฒั ะณะพััะดะฐัััะฒะฐ 20 ะพะบััะฑัั ัะพะณะพ ะถะต ะณะพะดะฐ ะทะฐะฝัะป ะัะฐะฑะพะฒะพ ะกัะฑะธะฐะฝัะพ, ะปะธะดะตั ะะฒะธะถะตะฝะธั ะทะฐ ะฒะตะปะธะบัั ะะฝะดะพะฝะตะทะธั, ะฐ ะฒะธัะต-ะฟัะตะทะธะดะตะฝัะฐย โ ะะธะฑัะฐะฝ ะ ะฐะบะฐะฑัะผะธะฝะณ ะ ะฐะบะฐ, ะฑะฐะปะปะพัะธัะพะฒะฐะฒัะธะนัั ะบะฐะบ ะฑะตัะฟะฐััะธะนะฝัะน. ะะฑะฐ ะฟะพะปะธัะธะบะฐ ัะพััะพัั ะฒ ัะพะดััะฒะต ั ะฑัะฒัะธะผะธ ััะบะพะฒะพะดะธัะตะปัะผะธ ัััะฐะฝั: ะัะฐะฑะพะฒะพ ะถะตะฝะฐั ะฝะฐ ะพะดะฝะพะน ะธะท ะดะพัะตัะตะน ะกัั ะฐััะพ, ะฐ ะตะณะพ ะทะฐะผะตััะธัะตะปั ัะฒะปัะตััั ััะฐััะธะผ ััะฝะพะผ ะฟัะตะดัะดััะตะณะพ ะฟัะตะทะธะดะตะฝัะฐ ัััะฐะฝั ะะถะพะบะพ ะะธะดะพะดะพ[90].
ะะพััะดะฐัััะฒะตะฝะฝะพะต ััััะพะนััะฒะพ
ะฟัะฐะฒะธััะัะฝะพะฒั ะณะพััะดะฐัััะฒะตะฝะฝะพะณะพ ัััะพั
ะฟัะฐะฒะธััะะฝะดะพะฝะตะทะธัย โ ัะฝะธัะฐัะฝะฐั ัะตัะฟัะฑะปะธะบะฐ ะฟัะตะทะธะดะตะฝััะบะพะณะพ ัะธะฟะฐ. ะัะฝะพะฒะฝัะผ ะทะฐะบะพะฝะพะผ ะณะพััะดะฐัััะฒะฐ ัะฒะปัะตััั ะบะพะฝััะธัััะธั, ะฟัะธะฝััะฐั ะฒ 1945ย ะณะพะดั. ะะพะฝััะธัััะธั 1945ย ะณะพะดะฐ ะพัะผะตะฝัะปะฐัั ะฒ 1950ย ะณะพะดั, ะฑัะปะฐ ะฒะพัััะฐะฝะพะฒะปะตะฝะฐ ะฒ 1959ย ะณะพะดั ะธ ะฒ ะฝะฐััะพััะตะต ะฒัะตะผั ะดะตะนััะฒัะตั ั ััะดะพะผ ะฟะพะฟัะฐะฒะพะบ, ะพัะฝะพะฒะฝัะต ะธะท ะบะพัะพััั ะฑัะปะธ ะฟัะธะฝััั ะฒ 1998, 1999 ะธ 2001ย ะณะพะดะฐั [91][92]. ะะฐะฝะฝัะต ะฟะพะฟัะฐะฒะบะธ, ะฝะพัะธะฒัะธะต ะปะธะฑะตัะฐะปัะฝะพ-ะดะตะผะพะบัะฐัะธัะตัะบะธะน ั ะฐัะฐะบัะตั, ะฟะพะปััะธะปะธ ะทะฝะฐัะธัะตะปัะฝัะน ะผะตะถะดัะฝะฐัะพะดะฝัะน ัะตะทะพะฝะฐะฝั. ะ ัะฐััะฝะพััะธ, ะผะตะถะดัะฝะฐัะพะดะฝะพะน ะฟัะฐะฒะพะทะฐัะธัะฝะพะน ะพัะณะฐะฝะธะทะฐัะธะธ ยซFreedom Houseยป ะพะฝะธ ะดะฐะปะธ ะพัะฝะพะฒะฐะฝะธะต ะบะปะฐััะธัะธัะธัะพะฒะฐัั ะะฝะดะพะฝะตะทะธั ะฒ ะบะฐัะตััะฒะต ยซัะฒะพะฑะพะดะฝะพะน ัััะฐะฝัยป[93].
ะัะฝะพะฒะฝัะต ะธะฝััะธัััั ะธะฝะดะพะฝะตะทะธะนัะบะพะน ะณะพััะดะฐัััะฒะตะฝะฝะพััะธ ะฑัะปะธ ััะพัะผะธัะพะฒะฐะฝั ะฒ ะฟะตัะฒัะต ะณะพะดั ะฝะตะทะฐะฒะธัะธะผะพะณะพ ัะฐะทะฒะธัะธั ัััะฐะฝั. ะะผะตััะต ั ัะตะผ, ะฟัะฐะฒะพะฒัะต ะฝะพัะผั ะธั ััะฝะบัะธะพะฝะธัะพะฒะฐะฝะธั ะฟัะตัะตัะฟะตะปะธ ะทะฝะฐัะธัะตะปัะฝัะต ะธะทะผะตะฝะตะฝะธั ะฒ ั ะพะดะต ะปะธะฑะตัะฐะปัะฝะพ-ะดะตะผะพะบัะฐัะธัะตัะบะธั ะฟัะตะพะฑัะฐะทะพะฒะฐะฝะธะน ะบะพะฝัะฐ 1990-ั ย โ ะฝะฐัะฐะปะฐ 2000-ั ะณะพะดะพะฒ. ะญัะธ ะธะทะผะตะฝะตะฝะธั ะพัััะตััะฒะปัะปะธัั ะบะฐะบ ะฟัััะผ ะฒะฝะตัะตะฝะธั ัะฟะพะผัะฝัััั ะฟะพะฟัะฐะฒะพะบ ะฒ ะบะพะฝััะธัััะธั, ัะฐะบ ัะตัะตะท ะฟัะธะฝััะธะต ะฟะฐะบะตัะฐ ะฟัะฐะฒะพะฒัั ะฐะบัะพะฒ, ะธะทะฒะตััะฝัั ะฒ ะะฝะดะพะฝะตะทะธะธ ะบะฐะบ ยซะะพะปะธัะธัะตัะบะธะต ะทะฐะบะพะฝัยป (ะธะฝะดะพะฝ. Undang-Undang Politik). ะัะฝะพะฒะฝัะผะธ ะธัะพะณะฐะผะธ ัะตัะพัะผ ััะฐะปะธ ะพัั ะพะด ะฒะพะพััะถัะฝะฝัั ัะธะป ะพั ะฟะพะปะธัะธัะตัะบะพะน ะดะตััะตะปัะฝะพััะธ, ะฒะฒะตะดะตะฝะธะต ะฒ ัััะฐะฝะต ัะตะฐะปัะฝะพะน ะผะฝะพะณะพะฟะฐััะธะนะฝะพััะธ ะธ ะฟััะผัั ะฟัะตะทะธะดะตะฝััะบะธั ะฒัะฑะพัะพะฒ, ะฟะพะฒััะตะฝะธะต ัะพะปะธ ะทะฐะบะพะฝะพะดะฐัะตะปัะฝัั ะพัะณะฐะฝะพะฒ ะฒะปะฐััะธ[94].
ะัะฟะพะปะฝะธัะตะปัะฝะฐั ะฒะปะฐััั
ะฟัะฐะฒะธัั
ะะปะฐะฒะพะน ะณะพััะดะฐัััะฒะฐ ะธ ััะบะพะฒะพะดะธัะตะปะตะผ ะธัะฟะพะปะฝะธัะตะปัะฝะพะน ะฒะตัะฒะธ ะฒะปะฐััะธ ัะฒะปัะตััั ะฟัะตะทะธะดะตะฝั, ะฒ ะฝะฐััะพััะตะต ะฒัะตะผัย โ ะัะฐะฑะพะฒะพ ะกัะฑะธะฐะฝัะพ. ะ ะธัะฟะพะปะฝะตะฝะธะธ ะพะฑัะทะฐะฝะฝะพััะตะน ะณะปะฐะฒั ะณะพััะดะฐัััะฒะฐ ะฟัะตะทะธะดะตะฝัั ะพะบะฐะทัะฒะฐะตั ัะพะดะตะนััะฒะธะต ะฒะธัะต-ะฟัะตะทะธะดะตะฝัย โ ะฒ ะฝะฐััะพััะตะต ะฒัะตะผั ะะธะฑัะฐะฝ ะ ะฐะบะฐะฑัะผะธะฝะณ ะ ะฐะบะฐ. ะะธัะต-ะฟัะตะทะธะดะตะฝั ะทะฐะฝะธะผะฐะตั ะฟะพัั ะฟัะตะทะธะดะตะฝัะฐ ะฒ ัะปััะฐะต ัะผะตััะธ ะธะปะธ ะพัััะฐะฒะบะธ ะฟะพัะปะตะดะฝะตะณะพ[91].
ะัะตะทะธะดะตะฝั ะธ ะฒะธัะต-ะฟัะตะทะธะดะตะฝั ะธะทะฑะธัะฐัััั ััะพะบะพะผ ะฝะฐ ะฟััั ะปะตั ัะฐะนะฝัะผ ะณะพะปะพัะพะฒะฐะฝะธะตะผ ะฝะฐ ะฒัะตะพะฑัะธั ะฟััะผัั ะฒัะฑะพัะฐั , ะพะดะธะฝ ะธ ัะพั ะถะต ัะตะปะพะฒะตะบ ะฝะต ะผะพะถะตั ะทะฐะฝะธะผะฐัั ะฟัะตะทะธะดะตะฝััะบะธะน ะฟะพัั ะฑะพะปะตะต ะดะฒัั ััะพะบะพะฒ ะฟะพะดััะด[91][95]. ะะพะฝััะธัััะธะพะฝะฝัะต ะฝะพัะผั, ะฟัะตะดััะผะฐััะธะฒะฐััะธะต ะฟััะผะพะต ะฒัะตะฝะฐัะพะดะฝะพะต ะธะทะฑัะฐะฝะธะต ะฟัะตะทะธะดะตะฝัะฐ ะธ ะพะณัะฐะฝะธัะธะฒะฐััะธะต ะตะณะพ ััะพะบ ะฟัะตะฑัะฒะฐะฝะธั ั ะฒะปะฐััะธ, ะฒะฒะตะดะตะฝั ะฒ 2001ย ะณะพะดั, ัะฐะฝะตะต ะณะปะฐะฒะฐ ะณะพััะดะฐัััะฒะฐ ะธะทะฑะธัะฐะปัั ัะฐะท ะฒ ะฟััั ะปะตั ะฒ ั ะพะดะต ัะตััะธะธ ะะฐัะพะดะฝะพะณะพ ะบะพะฝััะปััะฐัะธะฒะฝะพะณะพ ะบะพะฝะณัะตััะฐ ะธ ะผะพะณ ะฟะตัะตะธะทะฑะธัะฐัััั ะฝะฐ ััะพั ะฟะพัั ะฝะตะพะณัะฐะฝะธัะตะฝะฝะพะต ัะธัะปะพ ัะฐะท[83].
ะัะตะทะธะดะตะฝั ัะพัะผะธััะตั ะธ ะฒะพะทะณะปะฐะฒะปัะตั ะฟัะฐะฒะธัะตะปัััะฒะพ[91]. ะ ะฟัะฐะฒะธัะตะปัััะฒะพ ะฒั ะพะดัั ะผะธะฝะธัััั-ะบะพะพัะดะธะฝะฐัะพัั (ะบััะธัััั ะฟะพ ะฝะตัะบะพะปัะบะพ ะผะธะฝะธััะตัััะฒ ะธ ะฒะตะดะพะผััะฒ), ะผะธะฝะธัััั (ะฒะพะทะณะปะฐะฒะปััั ะผะธะฝะธััะตัััะฒะฐ), ะณะพััะดะฐัััะฒะตะฝะฝัะต ะผะธะฝะธัััั (ะฒะพะทะณะปะฐะฒะปััั ัะฐะทะปะธัะฝัะต ะฒะตะดะพะผััะฒะฐ, ะปะธะฑะพ ะบััะธัััั ัะฐะทะปะธัะฝัะต ะณะพััะดะฐัััะฒะตะฝะฝัะต ะฟัะพะณัะฐะผะผั, ะปะธะฑะพ ะฒัะฟะพะปะฝััั ะพัะพะฑัะต ะฟะพัััะตะฝะธั), ะณะพััะดะฐัััะฒะตะฝะฝัะน ัะตะบัะตัะฐัั (ะณะปะฐะฒะฐ ะฟัะตะทะธะดะตะฝััะบะพะน ะฐะดะผะธะฝะธัััะฐัะธะธ) ะธ ะณะปะฐะฒั ะฒะตะดะพะผััะฒ, ะฝะต ะธะผะตััะธะต ะผะธะฝะธััะตััะบะพะน ะดะพะปะถะฝะพััะธ, ะฝะพ ะพัะธัะธะฐะปัะฝะพ ะฟัะธัะฐะฒะฝะธะฒะฐะตะผัะต ะบ ะผะธะฝะธัััะฐะผ ะฟะพ ััะฐัััั. ะะพะปะธัะตััะฒะตะฝะฝัะน ัะพััะฐะฒ ะธ ััััะบัััะฐ ะฟัะฐะฒะธัะตะปัััะฒะฐ ะฝะต ัะตะณะปะฐะผะตะฝัะธัะพะฒะฐะฝั ะทะฐะบะพะฝะพะดะฐัะตะปัะฝะพ ะธ ะพะฟัะตะดะตะปััััั ะฟัะตะทะธะดะตะฝัะพะผ[91][96].
ะะฐะบะพะฝะพะดะฐัะตะปัะฝะฐั ะฒะปะฐััั
ะฟัะฐะฒะธัั
ะัััะธะผ ะพัะณะฐะฝะพะผ ะทะฐะบะพะฝะพะดะฐัะตะปัะฝะพะน ะฒะปะฐััะธ ัะฒะปัะตััั ะะฐัะพะดะฝัะน ะบะพะฝััะปััะฐัะธะฒะฝัะน ะบะพะฝะณัะตัั, ะะะ. ะะะ, ะฝะต ัะฒะปัััะธะนัั ะฟะพััะพัะฝะฝะพ ะดะตะนััะฒัััะตะน ััััะบัััะพะน, ัะพะทัะฒะฐะตััั ะฝะฐ ัะตััะธะธ ะฝะต ัะตะถะต, ัะตะผ ัะฐะท ะฒ ะฟััั ะปะตั, ะธ ัะพััะพะธั ะธะท ะดะฒัั ะฟะฐะปะฐั: ะกะพะฒะตัะฐ ะฝะฐัะพะดะฝัั ะฟัะตะดััะฐะฒะธัะตะปะตะน, ะกะะ ะธ ะกะพะฒะตัะฐ ะฟัะตะดััะฐะฒะธัะตะปะตะน ัะตะณะธะพะฝะพะฒ, ะกะะ [91].
ะะฐ ัะฒะพะธั ัะตะณัะปััะฝัั ัะตััะธัั ะะะ ะฟัะพะฒะพะดะธั ะธะฝะฐัะณััะฐัะธั ะธะทะฑัะฐะฝะฝัั ะฟัะตะทะธะดะตะฝัะฐ ะธ ะฒะธัะต-ะฟัะตะทะธะดะตะฝัะฐ ะธ ััะฒะตัะถะดะฐะตั ะฟัะตะดะปะพะถะตะฝะฝัะต ะฟัะตะทะธะดะตะฝัะพะผ ะพัะฝะพะฒะฝัะต ะฝะฐะฟัะฐะฒะปะตะฝะธั ะณะพััะดะฐัััะฒะตะฝะฝะพะณะพ ะบัััะฐ ะฝะฐ ะฟััะธะปะตัะฝะธะน ััะพะบ. ะัะตะทะธะดะตะฝั ะฝะตััั ะพัะฒะตัััะฒะตะฝะฝะพััั ะฟะตัะตะด ะะะ, ะบะพะฝะณัะตัั ะผะพะถะตั ะพะฑััะฒะธัั ะตะผั ะธะผะฟะธัะผะตะฝั, ัะพะฑัะฐะฒัะธัั ะดะปั ััะพะณะพ ะฝะฐ ะฒะฝะตะพัะตัะตะดะฝัั ัะตััะธั[91].
ะะพะปะธัะตััะฒะตะฝะฝัะน ัะพััะฐะฒ ะะะ ัะพัะผะฐะปัะฝะพ ะฝะต ัะตะณะปะฐะผะตะฝัะธััะตััั ะธ ะพะฟัะตะดะตะปัะตััั ัะพััะฐะฒะพะผ ะฒั ะพะดััะธั ะฒ ะฝะตะณะพ ะกะะ ะธ ะกะะ . ะ ัะพััะฐะฒะต ะะะ ะฟะพัะปะตะดะฝะตะณะพ ัะพะทัะฒะฐ, ะฟัะธะฒะตะดัะฝะฝะพะณะพ ะบ ะฟัะธััะณะต ะฒ ะพะบััะฑัะต 2014ย ะณะพะดะฐ, 692 ะดะตะฟััะฐัะฐ. ะัะตะดัะตะดะฐัะตะปั ะะะย โ ะัะปะบะธัะปะธ ะฅะฐัะฐะฝ, ะฟัะตะดััะฐะฒะธัะตะปั ะะฐััะธะธ ะฝะฐัะธะพะฝะฐะปัะฝะพะณะพ ะผะฐะฝะดะฐัะฐ[97][98].
ะ ะฟะตัะตััะฒะฐั ะผะตะถะดั ัะตััะธัะผะธ ะะะ ัะตะบััะธะต ะทะฐะบะพะฝะพะดะฐัะตะปัะฝัะต ััะฝะบัะธะธ ะฒัะฟะพะปะฝัะตั ะกะพะฒะตั ะฝะฐัะพะดะฝัั ะฟัะตะดััะฐะฒะธัะตะปะตะน, ัะฐะบัะธัะตัะบะธ ะฟัะตะดััะฐะฒะปัััะธะน ัะพะฑะพะน ะฟะพััะพัะฝะฝะพ ะดะตะนััะฒัััะธะน ะพะดะฝะพะฟะฐะปะฐัะฝัะน ะฟะฐัะปะฐะผะตะฝั[91][92][99]. ะ ะบะพะผะฟะตัะตะฝัะธั ะกะะ ะฒั ะพะดัั ัะฐะทัะฐะฑะพัะบะฐ, ะฟัะธะฝััะธะต ะธ ะบะพะฝััะพะปั ะทะฐ ะธัะฟะพะปะฝะตะฝะธะตะผ ะทะฐะบะพะฝะพะฒ, ััะฒะตัะถะดะตะฝะธะต ะณะพััะดะฐัััะฒะตะฝะฝะพะณะพ ะฑัะดะถะตัะฐ, ัะฐัะธัะธะบะฐัะธั ัะฐััะธ ะผะตะถะดัะฝะฐัะพะดะฝัั ัะพะณะปะฐัะตะฝะธะน. ะะตะฟััะฐัั ะกะะ ะธะทะฑะธัะฐัััั ะฝะฐ ะฟััะธะปะตัะฝะธะน ััะพะบ ะฒ ั ะพะดะต ะฟััะผัั ะฒัะตะพะฑัะธั ะฟะฐัะปะฐะผะตะฝััะบะธั ะฒัะฑะพัะพะฒ, ะฟัะพะฒะพะดะธะผัั ะฟะพ ะฟัะพะฟะพััะธะพะฝะฐะปัะฝะพะน ัะธััะตะผะต ะฒ ะผะฝะพะณะพะผะฐะฝะดะฐัะฝัั ะพะบััะณะฐั . ะะพะปะธัะตััะฒะตะฝะฝัะน ัะพััะฐะฒ ะกะพะฒะตัะฐ, ัะตะณะปะฐะผะตะฝัะธััะตะผัะน ะดะตะนััะฒัััะธะผ ะทะฐะบะพะฝะพะดะฐัะตะปัััะฒะพะผ, ะผะฝะพะณะพะบัะฐัะฝะพ ะฒะฐััะธัะพะฒะฐะปัั ะทะฐ ะณะพะดั ัััะตััะฒะพะฒะฐะฝะธั ััะพะณะพ ะพัะณะฐะฝะฐ. ะ ะฝัะฝะตัะฝะตะผ ัะพััะฐะฒะต ะกะะ, ััะพัะผะธัะพะฒะฐะฝะฝะพะผ ะฟะพ ะธัะพะณะฐะผ ะฟะฐัะปะฐะผะตะฝััะบะธั ะฒัะฑะพัะพะฒ 2014ย ะณะพะดะฐ ะธ ะฟัะธะฒะตะดัะฝะฝะพะผ ะบ ะฟัะธััะณะต ะฒ ะพะบััะฑัะต 2014ย ะณะพะดะฐ, 560 ัะตะปะพะฒะตะบ. ะะตะฟััะฐัะฐะผะธ 10 ะฟัะพัะตะดัะธั ะฒ ะฟะฐัะปะฐะผะตะฝั ะฟะฐััะธะน ััะพัะผะธัะพะฒะฐะฝะพ 10 ััะฐะบัะธะน[100]. ะัะตะดัะตะดะฐัะตะปั ะกะะย โ ะกะตััั ะะพะฒะฐะฝัะพ[ะฐะฝะณะป.][101][102][103].

| ะคัะฐะบัะธั | ะะตัั |
|---|---|
| ะะตะผะพะบัะฐัะธัะตัะบะฐั ะฟะฐััะธั ะฑะพััะฑั ะะฝะดะพะฝะตะทะธะธ | 109 |
| ะะฐััะธั ยซะะพะปะบะฐัยป | 91 |
| ะะฐััะธั ยซะะฒะธะถะตะฝะธะต ะทะฐ ะฒะตะปะธะบัั ะะฝะดะพะฝะตะทะธัยป | 73 |
| ะะตะผะพะบัะฐัะธัะตัะบะฐั ะฟะฐััะธั | 61 |
| ะะฐััะธั ะฝะฐัะธะพะฝะฐะปัะฝะพะณะพ ะผะฐะฝะดะฐัะฐ | 48 |
| ะะฐััะธั ะฝะฐัะธะพะฝะฐะปัะฝะพะณะพ ะฟัะพะฑัะถะดะตะฝะธั | 47 |
| ะะฐััะธั ัะฟัะฐะฒะตะดะปะธะฒะพััะธ ะธ ะฑะปะฐะณะพะดะตะฝััะฒะธั | 40 |
| ะะฐััะธั ะตะดะธะฝััะฒะฐ ะธ ัะฐะทะฒะธัะธั | 39 |
| ะะฐัะธะพะฝะฐะปัะฝะพ-ะดะตะผะพะบัะฐัะธัะตัะบะฐั ะฟะฐััะธั | 36 |
| ะะฐััะธั ะฝะฐัะพะดะฝะพะน ัะพะฒะตััะธ[ะฐะฝะณะป.] | 16 |
| ะัะตะณะพ ะผะตัั | 560 |
ะกะพะฒะตั ะฟัะตะดััะฐะฒะธัะตะปะตะน ัะตะณะธะพะฝะพะฒย โ ะฝะพะฒะพะต ะพะฑัะฐะทะพะฒะฐะฝะธะต ะฒ ะฟะพะปะธัะธัะตัะบะพะน ัะธััะตะผะต ะะฝะดะพะฝะตะทะธะธ, ัััะตััะฒัััะตะต ั 2004ย ะณะพะดะฐ. ะะพ ััะพะณะพ ะฒ ัะพััะฐะฒ ะะะ, ะฟะพะผะธะผะพ ะดะตะฟััะฐัะพะฒ ะกะะ, ะฒั ะพะดะธะปะธ ะฟัะตะดััะฐะฒะธัะตะปะธ ะผะตััะฝัั ะทะฐะบะพะฝะพะดะฐัะตะปัะฝัั ะพัะณะฐะฝะพะฒ ะฒะปะฐััะธ, ัะฐะทะปะธัะฝัั ะพะฑัะตััะฒะตะฝะฝัั ะพัะณะฐะฝะธะทะฐัะธะน, ะฐ ัะฐะบะถะต ะฟะพะปะธัะธัะตัะบะธั ะฟะฐััะธะน ะธ ะฒะพะพััะถัะฝะฝัั ัะธะป ะฟัะพะฟะพััะธะพะฝะฐะปัะฝะพ ะฟัะธัััััะฒะธั ะดะตะฟััะฐัะพะฒ ะฟะพัะปะตะดะฝะธั ะฒ ะกะะ, ะฟัะธ ััะพะผ ัะพะฒะพะบัะฟะฝะพััั ะดะตะฟััะฐัะพะฒ ะะะ, ะฝะต ะฒั ะพะดััะธั ะฒ ะกะะ, ะฝะต ัะฒะปัะปะฐัั ัะฐะผะพััะพััะตะปัะฝัะผ ะฟะพะปะธัะธัะตัะบะธะผ ะธะฝััะธัััะพะผ ะธ ะฝะต ะธะผะตะปะฐ ะบะฐะบะพะณะพ-ะปะธะฑะพ ะฝะฐะทะฒะฐะฝะธั[94].
ะะพ ะพะฑััะผั ะฟะพะปะฝะพะผะพัะธะน ะกะะ ะทะฝะฐัะธัะตะปัะฝะพ ััััะฟะฐะตั ะกะะ. ะ ะตะณะพ ะบะพะผะฟะตัะตะฝัะธะธ ะพัะฝะพัะธััั ัะฐะทัะฐะฑะพัะบะฐ ะทะฐะบะพะฝะพะฟัะพะตะบัะพะฒ, ะบะฐัะฐััะธั ัั ะฒะพะฟัะพัะพะฒ ะฐะดะผะธะฝะธัััะฐัะธะฒะฝะพ-ัะตััะธัะพัะธะฐะปัะฝะพะณะพ ััััะพะนััะฒะฐ ัััะฐะฝั, ัะตะณะธะพะฝะฐะปัะฝะพะณะพ ัะฐะผะพัะฟัะฐะฒะปะตะฝะธั, ัะบะพะฝะพะผะธัะตัะบะพะณะพ, ัะพัะธะฐะปัะฝะพะณะพ ะธ ะบัะปััััะฝะพะณะพ ัะฐะทะฒะธัะธั ัะตะณะธะพะฝะพะฒ ะดะปั ะฟะพัะปะตะดัััะตะน ะฟะตัะตะดะฐัะธ ะธั ะฒ ะกะะ[91].
ะกะะ ัะพัะผะธััะตััั ะธะท ะฟัะตะดััะฐะฒะธัะตะปะตะน ะฟัะพะฒะธะฝัะธะน ะธ ะฟัะธัะฐะฒะฝะธะฒะฐะตะผัั ะบ ะฟัะพะฒะธะฝัะธัะผ ะฐะดะผะธะฝะธัััะฐัะธะฒะฝะพ-ัะตััะธัะพัะธะฐะปัะฝัั ะตะดะธะฝะธั ะะฝะดะพะฝะตะทะธะธย โ ะฟะพ 4 ะดะตะปะตะณะฐัะฐ ะพั ะบะฐะถะดะพะน ัะตััะธัะพัะธะธ. ะงะปะตะฝั ะกะะ ะธะทะฑะธัะฐัััั ะฝะฐ ะฝะตะฟะฐััะธะนะฝะพะน ะพัะฝะพะฒะต ะพะดะฝะพะฒัะตะผะตะฝะฝะพ ั ะดะตะฟััะฐัะฐะผะธ ะกะะ. ะ ะฝัะฝะตัะฝะตะผ ัะพััะฐะฒะต ะกะพะฒะตัะฐ, ััะพัะผะธัะพะฒะฐะฝะฝะพะผ ะฟะพ ะธัะพะณะฐะผ ะฟะฐัะปะฐะผะตะฝััะบะธั ะฒัะฑะพัะพะฒ 2014ย ะณะพะดะฐ ะธ ะฟัะธะฒะตะดัะฝะฝะพะผ ะบ ะฟัะธััะณะต ะฒ ะพะบััะฑัะต 2014ย ะณะพะดะฐ, 132 ะดะตะฟััะฐัะฐ, ะฟัะตะดััะฐะฒะปัััะธั 31 ะฟัะพะฒะธะฝัะธั ะธ 2 ะพัะพะฑัั ะพะบััะณะฐ[104].
ะกัะดะตะฑะฝะฐั ะฒะปะฐััั
ะฟัะฐะฒะธััะัััะฐั ััะดะตะฑะฝะฐั ะฒะปะฐััั ะฟัะธะฝะฐะดะปะตะถะธั ะะตัั ะพะฒะฝะพะผั ััะดั (ะธะฝะดะพะฝ. Mahkamah Agung). ะ ะตะณะพ ะฒะตะดะตะฝะธะธ ะฝะฐั ะพะดัััั ัะธััะตะผั ัะณะพะปะพะฒะฝะพะณะพ, ะณัะฐะถะดะฐะฝัะบะพะณะพ, ะฐะดะผะธะฝะธัััะฐัะธะฒะฝะพะณะพ, ัะพัะณะพะฒะพะณะพ ะธ ะฝะฐะปะพะณะพะฒะพะณะพ ะฟัะฐะฒะพััะดะธั, ะพะฝ ัะฒะปัะตััั ะฒัััะตะน ะฐะฟะตะปะปััะธะพะฝะฝะพะน ะธะฝััะฐะฝัะธะตะน ะฟะพ ัะพะพัะฒะตัััะฒัััะธะผ ะดะตะปะฐะผ[91][105].
ะัะตะดะตะปัะฝะฐั ัะธัะปะตะฝะฝะพััั ััะดะตะน ะะตัั ะพะฒะฝะพะณะพ ััะดะฐย โ 60 ัะตะปะพะฒะตะบ. ะกัะดัะธ ะะตัั ะพะฒะฝะพะณะพ ััะดะฐ ััะฒะตัะถะดะฐัััั ะฟัะตะทะธะดะตะฝัะพะผ ะฝะฐ ะพัะฝะพะฒะฐะฝะธะธ ะฟัะตะดะปะพะถะตะฝะธะน ะกะพะฒะตัะฐ ะฝะฐัะพะดะฝัั ะฟัะตะดััะฐะฒะธัะตะปะตะน. ะัะตะดัะตะดะฐัะตะปั ะธะทะฑะธัะฐะตััั ััะดััะผะธ, ะพะดะฝะฐะบะพ ััะฒะตัะถะดะฐะตััั ะฒ ะดะพะปะถะฝะพััะธ ะฟัะตะทะธะดะตะฝัะพะผ. ะ ะฝะฐััะพััะตะต ะฒัะตะผั ะฟัะตะดัะตะดะฐัะตะปะตะผ ะะตัั ะพะฒะฝะพะณะพ ััะดะฐ ะะฝะดะพะฝะตะทะธะธ ัะฒะปัะตััั ะฅะฐััะฐ ะะปะธ[ะธะฝะดะพะฝ.], ะทะฐะฝัะฒัะธะน ััั ะดะพะปะถะฝะพััั ะฒ ัะตะฒัะฐะปะต 2012ย ะณะพะดะฐ[106][107].
ะ 2003ย ะณะพะดั ะฒ ะะฝะดะพะฝะตะทะธะธ ะฑัะป ัััะตะถะดัะฝ ะะพะฝััะธัััะธะพะฝะฝัะน ััะด (ะธะฝะดะพะฝ. Mahkamah Konstitusi), ะฒ ะฒะตะดะตะฝะธะต ะบะพัะพัะพะณะพ ะธะท ะฒะตะดะตะฝะธั ะะตัั ะพะฒะฝะพะณะพ ััะดะฐ ะฑัะปะธ ะฟะตัะตะดะฐะฝั ะฒะพะฟัะพัั, ัะฒัะทะฐะฝะฝัะต ั ัะพะปะบะพะฒะฐะฝะธะตะผ ะบะพะฝััะธัััะธะธ ะธ ะพะฟัะตะดะตะปะตะฝะธะตะผ ัะพะพัะฒะตัััะฒะธั ะทะฐะบะพะฝะพะดะฐัะตะปัะฝัั ะฐะบัะพะฒ ะบะพะฝััะธัััะธะพะฝะฝัะผ ะฝะพัะผะฐะผ. ะ ะตะณะพ ัะพััะฐะฒะต 9 ััะดะตะน, ะฝะฐะทะฝะฐัะฐะตะผัั ะฟัะตะทะธะดะตะฝัะพะผ. ะัะธ ััะพะผ 3 ััะดัะธ ะฝะฐะทะฝะฐัะฐัััั ะฟะพ ะฟัะตะดััะฐะฒะปะตะฝะธั ะกะพะฒะตัะฐ ะฝะฐัะพะดะฝัั ะฟัะตะดััะฐะฒะธัะตะปะตะน, 3ย โ ะฟะพ ะฟัะตะดััะฐะฒะปะตะฝะธั ะะตัั ะพะฒะฝะพะณะพ ััะดะฐ ะธ 3ย โ ะฟะพ ะฟัะตะดััะฐะฒะปะตะฝะธั ัะฐะผะพะณะพ ะฟัะตะทะธะดะตะฝัะฐ. ะัะตะดัะตะดะฐัะตะปั ะะพะฝััะธัััะธะพะฝะฝะพะณะพ ััะดะฐ ะธะทะฑะธัะฐะตััั ััะดััะผะธ ะธ ััะฒะตัะถะดะฐะตััั ะฒ ะดะพะปะถะฝะพััะธ ะฟัะตะทะธะดะตะฝัะพะผ. ะ ะฝะฐััะพััะตะต ะฒัะตะผั ะฟัะตะดัะตะดะฐัะตะปะตะผ ะะพะฝััะธัััะธะพะฝะฝะพะณะพ ััะดะฐ ะะฝะดะพะฝะตะทะธะธ ัะฒะปัะตััั ะัะธั ะฅะธะดะฐัั[ะธะฝะดะพะฝ.], ะทะฐะฝัะฒัะธะน ััั ะดะพะปะถะฝะพััั ะฒ ัะฝะฒะฐัะต 2015ย ะณะพะดะฐ[91][108].
ะะพะปะธัะธัะตัะบะธะต ะฟะฐััะธะธ
ะฟัะฐะฒะธััะกะพะฒัะตะผะตะฝะฝะฐั ะฟะฐััะธะนะฝะฐั ัะธััะตะผะฐ ะะฝะดะพะฝะตะทะธะธ ัะปะพะถะธะปะฐัั ะฒ ะบะพะฝัะต 1990-ั ะณะพะดะพะฒ. ะขะพะณะดะฐ ะฒ ัะตะทัะปััะฐัะต ะปะธะฑะตัะฐะปัะฝะพ-ะดะตะผะพะบัะฐัะธัะตัะบะธั ะฟัะตะพะฑัะฐะทะพะฒะฐะฝะธะน ะฒะผะตััะพ ะผะฝะพะณะพะฟะฐััะธะนะฝะพััะธ ะฝะพะผะธะฝะฐะปัะฝะพะน (ะฒ 1973โ99ย ะณะพะดะฐั ะฒ ัััะฐะฝะต ะฟะพะผะธะผะพ ะฟัะฐะฒััะตะณะพ ะฑะปะพะบะฐ ะะพะปะบะฐั ะดะตะนััะฒะพะฒะฐะปะธ ะดะฒะต ะฟะพะปะธัะธัะตัะบะธะต ะฟะฐััะธะธ, ัะพัะผะฐะปัะฝะพ ะพะฟะฟะพะทะธัะธะพะฝะฝัะต, ะฝะพ ัะฐะบัะธัะตัะบะธ ะฟะพะปะฝะพัััั ะทะฐะฒะธัะธะผัะต ะพั ะณะพััะดะฐัััะฒะตะฝะฝะพะน ะฒะปะฐััะธ) ะฑัะปะฐ ะฒะฒะตะดะตะฝะฐ ัะตะฐะปัะฝะฐั ะผะฝะพะณะพะฟะฐััะธะนะฝะพััั[94].
ะะตััะตะปัะฝะพััั ะฟะพะปะธัะธัะตัะบะธั ะฟะฐััะธะน ัะตะณัะปะธััะตััั ะดะตะนััะฒัััะธะผ ะทะฐะบะพะฝะพะดะฐัะตะปัััะฒะพะผ: ะฟะพ ัะพััะพัะฝะธั ะฝะฐ ะธัะปั 2011ย ะณะพะดะฐ ะดะตะนััะฒัะตั ะทะฐะบะพะฝ ะพ ะฟะพะปะธัะธัะตัะบะธั ะฟะฐััะธัั , ะฟัะธะฝัััะน ะฒ ัะฝะฒะฐัะต 2008ย ะณะพะดะฐ, ั ะฟะพะฟัะฐะฒะบะฐะผะธ ะพั ัะฝะฒะฐัั 2011ย ะณะพะดะฐ. ะ ัะพะพัะฒะตัััะฒะธะธ ั ะฝะธะผ ะฟัะฐะฒะพ ะฝะฐ ัะพะทะดะฐะฝะธะต ะฟะฐััะธะธ ะธะผะตัั ะปัะฑัะต 30 ะณัะฐะถะดะฐะฝ ัััะฐะฝั, ะฟัะธััะผ ะดะพะปั ะถะตะฝัะธะฝ ะฒ ัะธัะปะต ะพัะฝะพะฒะฐัะตะปะตะน ะฟะฐััะธะธ ะดะพะปะถะฝะฐ ะฑััั ะฝะต ะผะตะฝะตะต 30ย %. ะะฐััะธั ะฟะพะดะปะตะถะธั ัะตะณะธัััะฐัะธะธ ะฒ ะผะธะฝะธััะตัััะฒะต ัััะธัะธะธ ะธ ะดะปั ะฝะฐัะฐะปะฐ ะฟะพะปะธัะธัะตัะบะพะน ะดะตััะตะปัะฝะพััะธ ะดะพะปะถะฝะฐ ะฟัะตะดััะฐะฒะธัั ัะฒะธะดะตัะตะปัััะฒะพ ะพ ะฝะฐะปะธัะธะธ ัะปะตะฝะพะฒ ะฒะพ ะฒัะตั ะฟัะพะฒะธะฝัะธัั ัััะฐะฝั. ะัะบะปััะตะฝะธะต ัะดะตะปะฐะฝะพ ะดะปั ะฟัะพะฒะธะฝัะธะธ ะัะตั : ะดะปั ะทะฐัะตะณะธัััะธัะพะฒะฐะฝะฝัั ัะฐะผ ะฟะพะปะธัะธัะตัะบะธั ะฟะฐััะธะน ะฝะต ะพะฑัะทะฐัะตะปัะฝะพ ะฝะฐะปะธัะธะต ัะปะตะฝะพะฒ ะฒ ะดััะณะธั ัะตะณะธะพะฝะฐั ัััะฐะฝั, ะฟัะธ ััะพะผ ะพะฝะธ ะธะผะตัั ะฟัะฐะฒะพ ะฑะพัะพัััั ะทะฐ ะผะตััะฐ ะฒ ะกะะ, ะฝะพ ะณะพะปะพัะพะฒะฐัั ะทะฐ ะฝะธั ะผะพะณัั ัะพะปัะบะพ ะฐัะตั ัะบะธะต ะธะทะฑะธัะฐัะตะปะธ. ะัะต ะฟะฐััะธะธ ะพะฑัะทะฐะฝั ะฟัะธะทะฝะฐะฒะฐัั ะฟัะธะฝัะธะฟั ยซะะฐะฝัะฐ ะกะธะปะฐยป ะฒ ะบะฐัะตััะฒะต ะณะพััะดะฐัััะฒะตะฝะฝะพะน ะธะดะตะพะปะพะณะธะธ ะะฝะดะพะฝะตะทะธะธ. ะะพะด ะทะฐะฟัะตัะพะผ ะพััะฐัััั ัะพะทะดะฐะฝะธะต ะบะพะผะผัะฝะธััะธัะตัะบะพะน ะฟะฐััะธะธ[109].
ะะพ ัะพััะพัะฝะธั ะฝะฐ 2012ย ะณะพะด ะฒ ะะฝะดะพะฝะตะทะธะธ ะฑัะปะพ ะพัะธัะธะฐะปัะฝะพ ะทะฐัะตะณะธัััะธัะพะฒะฐะฝะพ ะฑะพะปะตะต 70 ะฟะพะปะธัะธัะตัะบะธั ะฟะฐััะธะน. ะ ะฟะพัะปะตะดะฝะธั ะฟะฐัะปะฐะผะตะฝััะบะธั ะฒัะฑะพัะฐั , ัะพััะพัะฒัะธั ัั 9 ะฐะฟัะตะปั 2014ย ะณะพะด, ะฟัะธะฝัะปะธ ััะฐััะธะต 12 ะธะท ะฝะธั [110][111].
ะัะฐะฒะพะฒะฐั ัะธััะตะผะฐ
ะฟัะฐะฒะธััะะฑัะฐั ั ะฐัะฐะบัะตัะธััะธะบะฐ
ะฟัะฐะฒะธััะัะฐะฒะพะฒะฐั ัะธััะตะผะฐ ะะฝะดะพะฝะตะทะธะธ ะธะผะตะตั ัะผะตัะฐะฝะฝัะน ั ะฐัะฐะบัะตั. ะะพะปััะฐั ัะฐััั ะฟัะฐะฒะพะฒัั ะฝะพัะผ ัััะฐะฝะพะฒะปะตะฝะฐ ะฟะพ ะบะปะฐััะธัะตัะบะธะผ ะตะฒัะพะฟะตะนัะบะธะผ ะพะฑัะฐะทัะฐะผ, ัะฝะฐัะปะตะดะพะฒะฐะฝะฝัะผ ะฒ ะพัะฝะพะฒะฝะพะผ ะพั ะฝะธะดะตัะปะฐะฝะดัะบะธั ะบะพะปะพะฝะธะทะฐัะพัะพะฒ, ะธ ะฟัะธะฝะฐะดะปะตะถะธั ะบ ัะพะผะฐะฝะพ-ะณะตัะผะฐะฝัะบะพะน ะฟัะฐะฒะพะฒะพะน ัะตะผัะต. ะ ัะพ ะถะต ะฒัะตะผั, ะฒ ะฝะตะบะพัะพััั ััะตัะฐั ะฟะพะฒัะตะผะตััะฝะพ ะปะธะฑะพ ะฒ ะพัะดะตะปัะฝัั ัะตะณะธะพะฝะฐั ะดะตะนััะฒััั ะฝะพัะผั ะพะฑััะฝะพะณะพ ะฟัะฐะฒะฐ (ะฒ ะพัะฝะพะฒะฝะพะผ ะฐะดะฐัะฐ) ะธ/ะธะปะธ ะธัะปะฐะผัะบะพะณะพ ะฟัะฐะฒะฐ. ะ ะฝะฐะธะฑะพะปััะตะน ััะตะฟะตะฝะธ ะฐะดะฐัะฝะพะต ะธ ะธัะปะฐะผัะบะพะต ัะตะณัะปะธัะพะฒะฐะฝะธะต ะฟัะฐะบัะธะบััััั, ะฒ ัะฐััะฝะพััะธ, ะฟัะธะผะตะฝะธัะตะปัะฝะพ ะบ ะฒะพะฟัะพัะฐะผ ัะตะผัะธ ะธ ะฑัะฐะบะฐ, ะฝะฐัะปะตะดะพะฒะฐะฝะธั, ะทะตะผะตะปัะฝะพะน ัะพะฑััะฒะตะฝะฝะพััะธ. ะ ะตะณะธะพะฝะพะผ ัะธัะพะบะพะณะพ, ะฝะพ, ัะตะผ ะฝะต ะผะตะฝะตะต, ะพะณัะฐะฝะธัะตะฝะฝะพะณะพ ะฟัะธะผะตะฝะตะฝะธั ัะฐัะธะฐัะฐ ัะฒะปัะตััั ะพัะพะฑะฐั ะฟัะพะฒะธะฝัะธั ะัะต. ะะดะฐัะฝะพะต ะฟัะฐะฒะพ ะฝะต ัะฝะธัะธัะธัะพะฒะฐะฝะพ, ะฝะฐ ะฝะฐัะฐะปะพ 2000-ั ะณะพะดะพะฒ ัััะตััะฒะพะฒะฐะปะพ 19 ะธััะพัะธัะตัะบะธั ะพะฑะปะฐััะตะน, ะธะผะตััะธั ะตะณะพ ัะพะฑััะฒะตะฝะฝัะต ะฒะฐัะธะฐะฝัั[112][113][114].
ะะพัะปะต ะบัะฐั ะฐ ัะตะถะธะผะฐ ะกัั ะฐััะพ ะฒ ะบะพะฝัะตะบััะต ะฟัะพัะตััะฐ ะดะตะผะพะบัะฐัะธัะตัะบะธั ะฟัะตะพะฑัะฐะทะพะฒะฐะฝะธะน ะฟัะพะธัั ะพะดะธั ะผะฐัััะฐะฑะฝะพะต ัะตัะพัะผะธัะพะฒะฐะฝะธะต ะฟัะฐะฒะพะฒะพะน ัะธััะตะผั, ะพัะฝะพะฒะฝะพะน ัะตะปัั ะบะพัะพัะพะณะพ ะฟัะพะฒะพะทะณะปะฐัะฐะตััั ะพะฑะตัะฟะตัะตะฝะธะต ะฒะตัั ะพะฒะตะฝััะฒะฐ ะทะฐะบะพะฝะฐ ะธ ะฝะตะทะฐะฒะธัะธะผะพััะธ ััะดะตะฑะฝะพะน ะฒะปะฐััะธ. ะะดะฝะพะฒัะตะผะตะฝะฝะพ ะฝะฐ ัะพะฝะต ะพะฑัะตะน ะปะธะฑะตัะฐะปะธะทะฐัะธะธ ะทะฐะบะพะฝะพะดะฐัะตะปัััะฒะฐ ะฝะฐะผะตัะธะปะฐัั ัะตะฝะดะตะฝัะธั ะบ ะฝะตะบะพัะพัะพะผั ัะฐััะธัะตะฝะธั ััะตั ะฟัะธะผะตะฝะตะฝะธั ะธัะปะฐะผัะบะธั ะฝะพัะผย โ ะฟัะธัะพะผ, ััะพ ะดะปั ะฟะตัะธะพะดะฐ ั ะผะพะผะตะฝัะฐ ะพะฑัะตัะตะฝะธั ะฝะตะทะฐะฒะธัะธะผะพััะธ ะดะพ ะฒัะพัะพะน ะฟะพะปะพะฒะธะฝั 1990-ั ะณะพะดะพะฒ ะฑัะปะพ ั ะฐัะฐะบัะตัะฝะพ ะฟะพััะตะฟะตะฝะฝะพะต ัะบัะตะฟะปะตะฝะธะต ะดะพะผะธะฝะธัะพะฒะฐะฝะธั ะฟัะฐะฒะฐ ะตะฒัะพะฟะตะนัะบะพะณะพ ะพะฑัะฐะทัะฐ. ะขะฐะบ, ะฒ 1998ย ะณะพะดั ะดะปั ะผัััะปัะผะฐะฝ ะฑัะปะฐ ะพัะธัะธะฐะปัะฝะพ ัะฐะทัะตัะตะฝะฐ ะฟะพะปะธะณะฐะผะธั (ะฟัะธ ะฒัะฟะพะปะฝะตะฝะธะธ ััะฟััะณะฐะผะธ ะทะฝะฐัะธัะตะปัะฝะพะณะพ ะบะพะปะธัะตััะฒะฐ ััะปะพะฒะธะน). ะะดะฝะพะฒัะตะผะตะฝะฝะพ ะฟัะตะดะฟัะธะฝะธะผะฐัััั ะผะตัั ะฟะพ ัััะฐะฝะพะฒะปะตะฝะธั ะฑะพะปะตะต ัััะบะธั ะณัะฐะฝะธั ะฟัะธะผะตะฝะตะฝะธั ะฝะพัะผ ะตะฒัะพะฟะตะนัะบะพะณะพ, ะพะฑััะฝะพะณะพ ะธ ะธัะปะฐะผัะบะพะณะพ ะฟัะฐะฒะฐ[114].
ะะฑะตัะฟะตัะตะฝะธะต ะฟัะฐะฒ ัะตะปะพะฒะตะบะฐ
ะฟัะฐะฒะธััะะพะปะพะถะตะฝะธั ะพะฑ ะพะฑะตัะฟะตัะตะฝะธะธ ะพัะฝะพะฒะฝัั ะฟัะฐะฒ ะธ ัะฒะพะฑะพะด ัะตะปะพะฒะตะบะฐ ะธะทะฝะฐัะฐะปัะฝะพ ะทะฐะปะพะถะตะฝั ะฒ ะธะฝะดะพะฝะตะทะธะนัะบะพะน ะบะพะฝััะธัััะธะธ. ะะผะตััะต ั ัะตะผ, ะฒ 1960-ะตย โ 1990-ะต ะณะพะดั ะฒ ัััะฐะฝะต ะฟัะธะฝะธะผะฐะปะธัั ัะฐะทะปะธัะฝัะต ะทะฐะบะพะฝะพะดะฐัะตะปัะฝัะต ะฐะบัั, ะพัะธัะธะฐะปัะฝะพ ะพะณัะฐะฝะธัะธะฒะฐััะธะต ะฟัะฐะฒะฐ ะธ ัะฒะพะฑะพะดั ะพัะดะตะปัะฝัั ะณััะฟะฟ ะณัะฐะถะดะฐะฝ: ะฒ ัะฐััะฝะพััะธ, ัะปะตะฝะพะฒ ะบะพะผะผัะฝะธััะธัะตัะบะพะน ะฟะฐััะธะธ ะธ ะดััะณะธั ะพัะณะฐะฝะธะทะฐัะธะน ะปะตะฒะพะณะพ ัะพะปะบะฐ, ัะปะตะฝะพะฒ ะธั ัะตะผะตะน, ะฟัะตะดััะฐะฒะธัะตะปะตะน ะบะธัะฐะนัะบะพะน ะพะฑัะธะฝั. ะัะพะผะต ัะพะณะพ, ะธะผะตะปะธ ะผะตััะพ ัะธััะตะผะฐัะธัะตัะบะธะต ะฝะตะปะตะณะธัะธะผะฝัะต ััะตะผะปะตะฝะธั ะฟัะฐะฒ ะธ ัะฒะพะฑะพะด ะณัะฐะถะดะฐะฝ, ะฟัะธะฝะธะผะฐะฒัะธะต ะฝะฐะธะฑะพะปััะธะน ะผะฐัััะฐะฑ ะฒ ัะฐะผะบะฐั ะฑะพััะฑั ั ะฟะพะปะธัะธัะตัะบะธะผ ะธะฝะฐะบะพะผััะปะธะตะผ ะธ ะพะฑะตัะฟะตัะตะฝะธะธ ะบะพะฝััะพะปั ะฝะฐะด ะฟัะพะฑะปะตะผะฝัะผะธ ัะตััะธัะพัะธัะผะธย โ ะัะต, ะทะฐะฟะฐะดะฝะพะน ัะฐัััั ะพัััะพะฒะฐ ะะพะฒะฐั ะะฒะธะฝะตั, ะะพััะพัะฝัะผ ะขะธะผะพัะพะผ. ะ 1993ย ะณะพะดั ัะฐัะฟะพััะถะตะฝะธะตะผ ะฟัะตะทะธะดะตะฝัะฐ ะกัั ะฐััะพ ะฑัะปะฐ ัััะตะถะดะตะฝะฐ ะะฐัะธะพะฝะฐะปัะฝะฐั ะบะพะผะธััะธั ะฟะพ ะฟัะฐะฒะฐะผ ัะตะปะพะฒะตะบะฐ (ะธะฝะดะพะฝ. Komisi Nasional Hak Asasi Manusia), ัะพัะผะฐะปัะฝะพ ะฝะตะทะฐะฒะธัะธะผะฐั ะพั ะณะพััะดะฐัััะฒะตะฝะฝัั ะฒะปะฐััะตะน, ะพะดะฝะฐะบะพ ัะฐะบัะธัะตัะบะธ ะถัััะบะพ ะบะพะฝััะพะปะธัะพะฒะฐะฒัะฐััั ะฟัะฐะฒะธัะตะปัััะฒะพะผ[114][115].
ะะตัั ะฟะพ ัะปัััะตะฝะธั ัะธััะฐัะธะธ ะฒ ะพะฑะปะฐััะธ ะฟัะฐะฒ ัะตะปะพะฒะตะบะฐ ััะฐะปะธ ะพะดะฝะธะผ ะธะท ะพัะฝะพะฒะฝัั ะฝะฐะฟัะฐะฒะปะตะฝะธะน ะปะธะฑะตัะฐะปัะฝัั ัะตัะพัะผ, ะฟัะพะฒะพะดััะธั ัั ั ะบะพะฝัะฐ 1990-ั ะณะพะดะพะฒ. ะัะปะพ ะฟัะธะฝััะพ ัะพะพัะฒะตัััะฒัััะตะต ะทะฐะบะพะฝะพะดะฐัะตะปัััะฒะพ (ะะฐะบะพะฝ โย 39 ะพั 1999ย ะณะพะดะฐ ะพะฑ ะพัะฝะพะฒะฝัั ะฟัะฐะฒะฐั ัะตะปะพะฒะตะบะฐ), ะฐะบัะธะฒะธะทะธัะพะฒะฐะฝะฐ ัะฐะฑะพัะฐ ะะฐัะธะพะฝะฐะปัะฝะพะน ะบะพะผะธััะธะธ ะฟะพ ะฟัะฐะฒะฐะผ ัะตะปะพะฒะตะบะฐ, ััะธะปะตะฝะพ ะดะฐะฝะฝะพะต ะฝะฐะฟัะฐะฒะปะตะฝะธะต ะฒ ัะฐะฑะพัะต ะะธะฝัััะฐ, ะฟัะธ ััะพะผ ัะฐะผะพ ะฒะตะดะพะผััะฒะพ ะพัะธัะธะฐะปัะฝะพ ะฟะตัะตะธะผะตะฝะพะฒะฐะฝะพ ะฒ ะะธะฝะธััะตัััะฒะพ ัััะธัะธะธ ะธ ะฟัะฐะฒ ัะตะปะพะฒะตะบะฐ (ะธะฝะดะพะฝ. Kementerian Hukum dan Hak Azasi Manusia). ะัะพะฒะตะดัะฝ ััะด ัะฐััะปะตะดะพะฒะฐะฝะธะน ะฒ ะพัะฝะพัะตะฝะธะธ ัะปััะฐะตะฒ ะฝะฐัััะตะฝะธั ะฟัะฐะฒ ัะตะปะพะฒะตะบะฐ, ัะพะฒะตััะตะฝะฝัั ัะฐะฝะตะต[114][116][117].
ะะพะดะพะฑะฝัะต ััะธะปะธั ะฒ ัะตะปะพะผ ะธะผะตัั ะฟะพะทะธัะธะฒะฝัะน ัะตะทะพะฝะฐะฝั ะบะฐะบ ะฒ ัััะฐะฝะต, ัะฐะบ ะธ ะทะฐ ััะฑะตะถะพะผ. ะะผะตััะต ั ัะตะผ, ะฟะพ ะพัะตะฝะบะฐะผ ัะฐะบะธั ะผะตะถะดัะฝะฐัะพะดะฝัั ะฝะตะฟัะฐะฒะธัะตะปัััะฒะตะฝะฝัั ะพัะณะฐะฝะธะทะฐัะธะน, ะบะฐะบ ยซะฅััะผะฐะฝ ะ ะฐะนัั ะะพััยป ะธ ยซะะตะถะดัะฝะฐัะพะดะฝะฐั ะฐะผะฝะธััะธัยป ะพะฝะธ ัะฒะปััััั ะฝะตะดะพััะฐัะพัะฝัะผะธ: ะธะฝะดะพะฝะตะทะธะนัะบะธะผ ะฒะปะฐัััะผ ะธะผะธ ััะฐะฒะธััั ะฒ ะฒะธะฝั, ะฒ ัะฐััะฝะพััะธ, ะฟัะพะดะพะปะถะตะฝะธะต ะฟัะพะธะทะฒะพะปะฐ ัะพ ััะพัะพะฝั ะฟัะตะดััะฐะฒะธัะตะปะตะน ะฟัะฐะฒะพะพั ัะฐะฝะธัะตะปัะฝัั ะพัะณะฐะฝะพะฒ ะธ ะฒะพะพััะถัะฝะฝัั ัะธะป ะฒ ะบะพะฝัะปะธะบัะฝัั ัะฐะนะพะฝะฐั , ะฝะตะพะฑะตัะฟะตัะตะฝะธะต ะฒ ะดะพะปะถะฝะพะน ะผะตัะต ัะฒะพะฑะพะดั ะฒะตัะพะธัะฟะพะฒะตะดะฐะฝะธั ะธ ัะฒะพะฑะพะดั ัะปะพะฒะฐ, ัะบัะฟะปัะฐัะฐัะธั ะดะตััะบะพะณะพ ัััะดะฐ, ะฐ ัะฐะบะถะต ัะพัะผะพะถะตะฝะธะต ัะฐััะปะตะดะพะฒะฐะฝะธะน ัะพะฒะตััะตะฝะฝัั ะฟัะฐะฒะพะฝะฐัััะตะฝะธะน[118][119]. ะ ะฑะพะปะตะต ัะดะตัะถะฐะฝะฝะพะผ ะบะปััะต ะฝะฐ ะฝะตะดะพััะฐัะพัะฝะพััั ะฟัะฐะฒะพะทะฐัะธัะฝัั ะผะตั ัะบะฐะทัะฒะฐะตััั, ะฒ ัะฐััะฝะพััะธ, ะฒ ัะพะพัะฒะตัััะฒัััะตะผ ะดะพะบะปะฐะดะต ะะพัะดะตะฟะฐััะฐะผะตะฝัะฐ ะกะจะย โ ะฟัะธ ััะพะผ ะฟัะธะทะฝะฐัััั ัััะตััะฒะตะฝะฝัะน ะฟัะพะณัะตัั, ะดะพััะธะณะฝัััะน ะะฝะดะพะฝะตะทะธะตะน ะฒ ััะพะน ะพะฑะปะฐััะธ[120].
ะะพััะดะฐัััะฒะตะฝะฝะฐั ัะธะผะฒะพะปะธะบะฐ
ะฟัะฐะฒะธััะะพััะดะฐัััะฒะตะฝะฝะฐั ัะธะผะฒะพะปะธะบะฐ ะะฝะดะพะฝะตะทะธะธ ัะตะณะปะฐะผะตะฝัะธััะตััั ะบะพะฝััะธัััะธะตะน ะธ ะดะตะนััะฒัััะธะผ ะทะฐะบะพะฝะพะดะฐัะตะปัััะฒะพะผ (ะะฐะบะพะฝ ะพ ะณะพััะดะฐัััะฒะตะฝะฝะพะผ ัะปะฐะณะต, ะณะพััะดะฐัััะฒะตะฝะฝะพะผ ัะทัะบะต, ะณะพััะดะฐัััะฒะตะฝะฝะพะผ ะณะตัะฑะต ะธ ะณะพััะดะฐัััะฒะตะฝะฝะพะผ ะณะธะผะฝะต, ะฟะพัะปะตะดะฝัั ัะตะดะฐะบัะธั ะบะพัะพัะพะณะพ ะฟัะธะฝััะฐ ะฒ 2009ย ะณะพะดั)[91][121].
ะคะปะฐะณ ะะฝะดะพะฝะตะทะธะธ ะฟัะตะดััะฐะฒะปัะตั ัะพะฑะพะน ะฟััะผะพัะณะพะปัะฝะพะต ะฟะพะปะพัะฝะธัะต ั ะฟัะพะฟะพััะธัะผะธ 3:2, ัะฐะทะดะตะปัะฝะฝะพะต ะฝะฐ ะดะฒะต ะณะพัะธะทะพะฝัะฐะปัะฝัั ะฟะพะปะพัั ัะฐะฒะฝะพะณะพ ัะฐะทะผะตัะฐย โ ะบัะฐัะฝัั ะฝะฐะฒะตัั ั ะธ ะฑะตะปัั ะฒะฝะธะทั. ะะฐะบะพะฝะพะดะฐัะตะปัะฝะพ ััะฒะตัะถะดะตะฝั ัะฐะทะปะธัะฝัะต ัะฐะทะผะตัั ัะปะฐะณะฐ ะดะปั ัะฐะทะปะธัะฝัั ะณะพััะดะฐัััะฒะตะฝะฝัั ัััะตะถะดะตะฝะธะน, ััะฐะฝัะฟะพััะฝัั ััะตะดััะฒ, ะฟะพะปะธัะธัะตัะบะธั ะธ ะพะฑัะตััะฒะตะฝะฝัั ะผะตัะพะฟัะธััะธะน, ะฟัะธ ััะพะผ ะฟัะพะฟะพััะธั 3:2 ะพััะฐัััั ะฝะตะธะทะผะตะฝะฝะพะน[91][121].

ะัะฐัะฝะพ-ะฑะตะปัะน ัะปะฐะณ ะฒะฟะตัะฒัะต ััะฐะป ะธัะฟะพะปัะทะพะฒะฐัััั ะฐะบัะธะฒะธััะฐะผะธ ะฝะฐัะธะพะฝะฐะปัะฝะพ-ะพัะฒะพะฑะพะดะธัะตะปัะฝะพะณะพ ะดะฒะธะถะตะฝะธั. ะััะพัะธั ัะพะทะดะฐะฝะธั ัะปะฐะณะฐ ะธ ะทะฝะฐัะตะฝะธะต ะตะณะพ ัะฒะตัะพะฒ ะดะพะบัะผะตะฝัะฐะปัะฝะพ ะฝะต ะทะฐัะธะบัะธัะพะฒะฐะฝั. ะกะพะณะปะฐัะฝะพ ะฝะฐะธะฑะพะปะตะต ัะฐัะฟัะพัััะฐะฝัะฝะฝะพะน ะฒะตััะธะธ, ะพะฝ ัะฝะฐัะปะตะดะพะฒะฐะป ัะฒะตัะฐ ัะปะฐะณะฐ ััะตะดะฝะตะฒะตะบะพะฒะพะณะพ ะณะพััะดะฐัััะฒะฐ ะะฐะดะถะฐะฟะฐั ะธั, ะบัะฐัะฝัะน ัะธะผะฒะพะปะธะทะธััะตั ั ัะฐะฑัะพััั, ะฑะตะปัะนย โ ัะธััะพัั ะฝะฐะผะตัะตะฝะธะน. ะกััะตััะฒัะตั ัะฐะบะถะต ะฒะตััะธั ะฟัะพะธัั ะพะถะดะตะฝะธั ะธะฝะดะพะฝะตะทะธะนัะบะพะณะพ ัะปะฐะณะฐ ะพั ะฝะธะดะตัะปะฐะฝะดัะบะพะณะพ, ะพั ะบะพัะพัะพะณะพ ะฑัะปะธ ะฒะทััั ะดะฒะฐ ะธะท ัััั ัะฒะตัะพะฒ[122].
ะะพััะดะฐัััะฒะตะฝะฝัะผ ะณะตัะฑะพะผ ะะฝะดะพะฝะตะทะธะธ ัะฒะปัะตััั ะทะพะปะพัะฐั ะผะธัะธัะตัะบะฐั ะฟัะธัะฐ ะะฐััะดะฐ ั ะณะตัะฐะปัะดะธัะตัะบะธะผ ัะธัะพะผ ะฝะฐ ะณััะดะธ. ะะฟะตัะตะฝะธะต ะะฐััะดั ัะธะผะฒะพะปะธะทะธััะตั 17 ะฐะฒะณัััะฐ 1945ย ะณะพะดะฐย โ ะดะฐัั ะฟัะพะฒะพะทะณะปะฐัะตะฝะธั ะ ะตัะฟัะฑะปะธะบะธ ะะฝะดะพะฝะตะทะธะธ: 19 ะฟะตััะตะฒ ะฒ ะฝะธะถะฝะตะน ัะฐััะธ ัะตะปะฐ ะธ 45 ะฝะฐ ัะตะตย โ 1945ย ะณะพะด, 8 ะฟะตััะตะฒ ะฒ ั ะฒะพััะตย โ ะผะตััั ะฐะฒะณััั, 17 ะฟะตััะตะฒ ะฒ ะบะฐะถะดะพะผ ะธะท ะบััะปัะตะฒย โ 17-ะต ัะธัะปะพ. ะ ะบะพะณััั ะะฐััะดะฐ ะดะตัะถะธั ัะตัะตะฑััะฝัั ะปะตะฝัั ั ะฝะฐัะธะพะฝะฐะปัะฝัะผ ะดะตะฒะธะทะพะผ, ะฝะฐะฟะธัะฐะฝะฝัะผ ัััะฝัะผะธ ะฟัะพะฟะธัะฝัะผะธ ะปะธัะตัะฐะผะธ ะฝะฐ ััะฐัะพัะฒะฐะฝัะบะพะผ ัะทัะบะต,ย โ ยซะะดะธะฝััะฒะพ ะฒ ะผะฝะพะณะพะพะฑัะฐะทะธะธยป (ัะฒ. Bhinneka Tunggal Ika, ะฑัะบะฒะฐะปัะฝะพ ยซัะฐะทะฝะพะพะฑัะฐะทะธะต ะตะดะธะฝะพ ััะพยป)[91][121].
ะฉะธั ะฝะฐ ะณััะดะธ ะะฐััะดั ัะตััััั ัะฐััะฝัะน, ั ะผะฐะปัะผ ัะธัะบะพะผ ะฒ ัะตัะดัะต. ะััั ัะปะตะผะตะฝัะพะฒ ะณะตัะฑะฐ ัะธะผะฒะพะปะธะทะธัััั ะฟััั ะฟัะธะฝัะธะฟะพะฒ ะณะพััะดะฐัััะฒะตะฝะฝะพะน ะธะดะตะพะปะพะณะธะธ ะะฐะฝัะฐ ะกะธะปะฐ: ะทะพะปะพัะฐั ะฟััะธะบะพะฝะตัะฝะฐั ะทะฒะตะทะดะฐ ะฒ ัััะฝะพะผ ะฟะพะปะต ะฒ ัะตัะดัะต ะณะตัะฑะฐย โ ะฒะตัั ะฒ ะตะดะธะฝะพะณะพ ะะพะณะฐ; ะณะพะปะพะฒะฐ ะฑะฐะฝัะตะฝะณะฐ ะฒ ะฟะตัะฒะพะน ัะฐััะธ ะฒ ัะตัะฒะปัะฝะพะผ ะฟะพะปะตย โ ะฝะฐัะพะดะฝะพััั, ััะบะพะฒะพะดะธะผัั ะฟัะตะดััะฐะฒะธัะตะปัะฝัะผะธ ะพัะณะฐะฝะฐะผะธ; ะดะตัะตะฒะพ ะฑะฐะฝััะฝ ะฒะพ ะฒัะพัะพะน ะฒ ัะตัะตะฑัะตย โ ะฝะฐัะธะพะฝะฐะปัะฝะพะต ะตะดะธะฝััะฒะพ; ัะธัะพะฒัะน ะฟะพะฑะตะณ ะธ ะฒะตัะพัะบะฐ ั ะปะพะฟะบะฐ ะฒ ััะตััะตะน, ัะฐะบะถะต ะฒ ัะตัะตะฑัะตย โ ะฒัะตะพะฑััั ัะพัะธะฐะปัะฝัั ัะฟัะฐะฒะตะดะปะธะฒะพััั, ัะตะฟั ะธะท ะบััะณะปัั ะธ ะฟััะผะพัะณะพะปัะฝัั ะทะฒะตะฝัะตะฒ ะฒ ัะตัะฒัััะพะน ะฒ ัะตัะฒะปะตะฝะธย โ ัะฟัะฐะฒะตะดะปะธะฒัะน ะธ ัะธะฒะธะปะธะทะพะฒะฐะฝะฝัะน ะณัะผะฐะฝะธะทะผ (ะฒัะต ัะธะณััั ะฝะฐัััะฐะปัะฝะพะณะพ ัะฒะตัะฐ). ะะตัั ะฝัั ะธ ะฝะธะถะฝัั ัะฐััะธ ัะธัะฐ ัะฐะทะดะตะปัะตั ัััะฝัะน ัะทะบะธะน ะฟะพัั, ัะธะผะฒะพะปะธะทะธััััะธะน ัะบะฒะฐัะพั, ะฟัะพั ะพะดััะธะน ัะตัะตะท ัะตััะธัะพัะธั ะะฝะดะพะฝะตะทะธะธ[91][121].
ะะตัะฑ ะฑัะป ัะฐะทัะฐะฑะพัะฐะฝ ััะปัะฐะฝะพะผ ะะพะฝัะธะฐะฝะฐะบะฐ ะฅะฐะผะธะดะพะผ II ะฒะพ ะฒัะตะผั ะตะณะพ ัะฐะฑะพัั ะฒ ะฟัะฐะฒะธัะตะปัััะฒะต ะกะพะตะดะธะฝัะฝะฝัั ะจัะฐัะพะฒ ะะฝะดะพะฝะตะทะธะธ ะธ ะฟัะธะฝัั ะฒ ะบะฐัะตััะฒะต ะฝะฐัะธะพะฝะฐะปัะฝะพะณะพ ะณะตัะฑะฐ ะ ะตัะฟัะฑะปะธะบะธ ะะฝะดะพะฝะตะทะธะธ 11 ัะตะฒัะฐะปั 1950ย ะณะพะดะฐ[123].
ะะธะผะฝ ะ ะตัะฟัะฑะปะธะบะธ ะะฝะดะพะฝะตะทะธะธ ยซะะตะปะธะบะฐั ะะฝะดะพะฝะตะทะธัยป (ะธะฝะดะพะฝ. Indonesia Raya) ะฝะฐะฟะธัะฐะฝ ะบะพะผะฟะพะทะธัะพัะพะผ ะะฐะณะต ะ ัะดะพะปััะพะผ ะกัะฟัะฐัะผะฐะฝะพะผ ะฒ 1924ย ะณะพะดั ะธ ะฒะฟะตัะฒัะต ะฟัะฑะปะธัะฝะพ ะธัะฟะพะปะฝะตะฝ ะฒ ั ะพะดะต ะบะพะฝะณัะตััะฐ ะผะพะปะพะดัะถะฝัั ะพัะณะฐะฝะธะทะฐัะธะน 28 ะพะบััะฑัั 1928ย ะณะพะดะฐ. ะ ะบะฐัะตััะฒะต ะณะพััะดะฐัััะฒะตะฝะฝะพะณะพ ะณะธะผะฝะฐ ะฟัะธะฝัั ะฒ ะดะตะฝั ะฟัะพะฒะพะทะณะปะฐัะตะฝะธั ะฝะตะทะฐะฒะธัะธะผะพััะธ ัััะฐะฝั 17 ะฐะฒะณัััะฐ 1945ย ะณะพะดะฐ[91][124].
ะะฝะตัะฝัั ะฟะพะปะธัะธะบะฐ
ะฟัะฐะฒะธัั
ะก ะฟะตัะฒัั ะปะตั ะณะพััะดะฐัััะฒะตะฝะฝะพััะธ ะฒ ะบะฐัะตััะฒะต ะพัะฝะพะฒะฝัั ะฟัะธะฝัะธะฟะพะฒ ะฒะฝะตัะฝะตะน ะฟะพะปะธัะธะบะธ ะะฝะดะพะฝะตะทะธะธ ะดะตะบะปะฐัะธัััััั ะฝะตะทะฐะฒะธัะธะผะพััั ะธ ะฐะบัะธะฒะฝะพััั, ะฐ ัะฐะบะถะต ัะฐะฒะฝะพัะดะฐะปัะฝะฝะพััั ะพั ะบะพะฝััะพะฝัะฐัะธะพะฝะฝัั ะฑะปะพะบะพะฒ. ะ 1950-ะต ะณะพะดั ะะถะฐะบะฐััะฐ ะฑัะปะฐ ะฒ ัะธัะปะต ะพัะฝะพะฒะฝัั ะธะฝะธัะธะฐัะพัะพะฒ ัะพะทะดะฐะฝะธั ะะฒะธะถะตะฝะธั ะฝะตะฟัะธัะพะตะดะธะฝะตะฝะธั ะธ ะดะพ ะฝะฐััะพััะตะณะพ ะฒัะตะผะตะฝะธ ะพััะฐัััั ะพะดะฝะธะผ ะธะท ะฝะฐะธะฑะพะปะตะต ะฐะบัะธะฒะฝัั ะตะณะพ ััะฐััะฝะธะบะพะฒ (ะฒ 1991โ1995ย ะณะพะดะฐั ะฟัะตะดัะตะดะฐัะตะปัััะฒะพะฒะฐะปะฐ ะฒ ะะฒะธะถะตะฝะธะธ)[16][125][126]. ะะดะฝะฐะบะพ ะตัะปะธ ะดะปั ะฟะตัะธะพะดะฐ ะฟัะตะทะธะดะตะฝัััะฒะฐ ะกัะบะฐัะฝะพ ะฑัะปะพ ั ะฐัะฐะบัะตัะฝะพ ัะฑะปะธะถะตะฝะธะต ัััะฐะฝั ั ะกะกะกะ ะธ ะดััะณะธะผะธ ัััะฐะฝะฐะผะธ ัะพัะธะฐะปะธััะธัะตัะบะพะณะพ ะฑะปะพะบะฐ, ัะพ ะฟะพัะปะต 1965ย ะณะพะดะฐ ะฑัะป ะฒะทัั ะบััั ะฝะฐ ะฟะปะพัะฝะพะต ะฟะพะปะธัะธัะตัะบะพะต ะธ ัะบะพะฝะพะผะธัะตัะบะพะต ะฟะฐััะฝััััะฒะพ ั ะะฐะฟะฐะดะพะผ. ะัะธ ััะพะผ ั ะกะกะกะ ะธ ะฟะพัะปะต 1965ย ะณะพะดะฐ ัะพั ัะฐะฝัะปะธัั ะฟะพะปะฝะพัะตะฝะฝัะต ะดะธะฟะปะพะผะฐัะธัะตัะบะธะต ะพัะฝะพัะตะฝะธั ะธ ะพัััะตััะฒะปัะปะธัั ัะธััะตะผะฐัะธัะตัะบะธะต ะบะพะฝัะฐะบัั ะฒ ัะฐะทะปะธัะฝัั ััะตัะฐั , ะฟัััั ะธ ะฝะฐ ะผะตะฝะตะต ะธะฝัะตะฝัะธะฒะฝะพะผ ััะพะฒะฝะต, ัะตะผ ะดะพ ัะพะณะพ, ัะพะณะดะฐ ะบะฐะบ ัะฒัะทะธ ั ะะธัะฐะตะผ ะฑัะปะธ ะฟะพะปะฝะพัััั ะทะฐะผะพัะพะถะตะฝั: ะพะฑะฒะธะฝะธะฒ ะะะ ะฒ ะฟะพัะพะฑะฝะธัะตััะฒะต ะฟะพะฟััะบะต ะณะพััะดะฐัััะฒะตะฝะฝะพะณะพ ะฟะตัะตะฒะพัะพัะฐ 30 ัะตะฝััะฑัั 1965ย ะณะพะดะฐ, ะฟัะฐะฒะธัะตะปัััะฒะพ ะกัั ะฐััะพ ัะฐะทะพัะฒะฐะปะพ ั ะฝะตะน ะดะธะฟะปะพะผะฐัะธัะตัะบะธะต ะพัะฝะพัะตะฝะธั (ะฒะพัััะฐะฝะพะฒะปะตะฝั ะฒ 1990ย ะณะพะดั) ะธ ะฟัะตัะฒะฐะปะพ ะบะพะฝัะฐะบัั ะฒ ะฟะพะปะธัะธัะตัะบะพะน, ัะบะพะฝะพะผะธัะตัะบะพะน ะธ ะบัะปััััะฝะพะน ะพะฑะปะฐัััั [126].
ะะพะผะธะผะพ ััะพะณะพ, ั ัะตัะตะดะธะฝั 1960-ั ะณะพะดะพะฒ ะฒะฐะถะฝะตะนัะตะต ะผะตััะพ ะฒ ัะบะฐะปะต ะฒะฝะตัะฝะตะฟะพะปะธัะธัะตัะบะธั ะฟัะธะพัะธัะตัะพะฒ ะะฝะดะพะฝะตะทะธะธ ะทะฐะฝะธะผะฐะตั ัะตะณะธะพะฝะฐะปัะฝะพะต ัะพัััะดะฝะธัะตััะฒะพ. ะ 1967ย ะณะพะดั ะฟัะธ ะธะฝะธัะธะฐัะธะฒะฝะพะน ัะพะปะธ ะะฝะดะพะฝะตะทะธะธ ะฑัะปะฐ ัะพะทะดะฐะฝะฐ ะััะพัะธะฐัะธั ะณะพััะดะฐัััะฒ ะฎะณะพ-ะะพััะพัะฝะพะน ะะทะธะธ (ะะกะะะ)ย โ ั ัะตั ะฟะพั ะพะฝะฐ ะฝะตะธะทะผะตะฝะฝะพ ะพััะฐัััั ะฒะตััะผะฐ ะฐะบัะธะฒะฝัะผ ะธ ะทะฝะฐัะธะผัะผ ัะปะตะฝะพะผ ััะพะน ะพัะณะฐะฝะธะทะฐัะธะธ (ะฒ ะะถะฐะบะฐััะต ัะฐัะฟะพะปะพะถะตะฝะฐ ะตั ััะฐะฑ-ะบะฒะฐััะธัะฐ), ะฒััััะฟะฐั ะทะฐ ะฐะบัะธะฒะธะทะฐัะธั ะธะฝัะตะณัะฐัะธะพะฝะฝัั ะฟัะพัะตััะพะฒ, ัะฐะทะฒะธัะธะต ะฝะพะฒัั ัะพัะผ ะฒะฝัััะธะฐัะตะฐะฝะพะฒัะบะพะณะพ ัะพัััะดะฝะธัะตััะฒะฐ ะธ ะฒะทะฐะธะผะพะดะตะนััะฒะธั ะััะพัะธะฐัะธะธ ั ะฟะฐััะฝััะฐะผะธ ะทะฐ ะฟัะตะดะตะปะฐะผะธ ะฎะณะพ-ะะพััะพัะฝะพะน ะะทะธะธย โ ะฒ ัะฐััะฝะพััะธ, ะฒ ัะฐะผะบะฐั ะ ะตะณะธะพะฝะฐะปัะฝะพะณะพ ัะพััะผะฐ ะะกะะะ ะธ ัะฐะทะปะธัะฝัั ะดะธะฐะปะพะณะพะฒัั ะผะตั ะฐะฝะธะทะผะพะฒ[65][126][127]. ะขะฐะบะถะต ะทะฐะผะตัะฝะฐ ัะพะปั ะะถะฐะบะฐััั ะฒ ะดััะณะธั ะผะฝะพะณะพััะพัะพะฝะฝะธั ััััะบัััะฐั ะะทะธะฐััะบะพ-ะขะธั ะพะพะบะตะฐะฝัะบะพะณะพ ัะตะณะธะพะฝะฐ, ะฒ ัะพะผ ัะธัะปะต ะะขะญะก, ะกะะะะ, ะะธะฐะปะพะณะต ะฟะพ ัะพัััะดะฝะธัะตััะฒั ะฒ ะะทะธะธ[ะฐะฝะณะป.][16][128][129].

ะัะฝะพะฒะฝะพะน ัะตะปัั ะผะตะถะดัะฝะฐัะพะดะฝะพะน ะดะตััะตะปัะฝะพััะธ ะะถะฐะบะฐััั ะฒ ะฝะฐััะพััะตะต ะฒัะตะผั ัะฒะปััััั ัะพะทะดะฐะฝะธะต ะฑะปะฐะณะพะฟัะธััะฝัั ะฒะฝะตัะฝะธั ััะปะพะฒะธะน ะดะปั ัะพัะธะฐะปัะฝะพ-ัะบะพะฝะพะผะธัะตัะบะพะณะพ ัะฐะทะฒะธัะธั ะะฝะดะพะฝะตะทะธะธ, ะตั ััะฐะฝะพะฒะปะตะฝะธั ะบะฐะบ ะดะตะผะพะบัะฐัะธัะตัะบะพะน ัะผะตัะตะฝะฝะพ-ะผัััะปัะผะฐะฝัะบะพะน ัััะฐะฝั, ะฐ ัะฐะบะถะต ัะพะดะตะนััะฒะธะต ะฟะพัััะพะตะฝะธั ะผะฝะพะณะพะฟะพะปััะฝะพะณะพ ะผะธัะพััััะพะนััะฒะฐ. ะขัะฐะดะธัะธะพะฝะฝะพ ะฐะบัะธะฒะฝะพะน ัะฒะปัะตััั ะตั ะฟะพะทะธัะธั ะฒ ะฟะพะปัะทั ัะดะตัะฝะพะณะพ ัะฐะทะพััะถะตะฝะธั ะธ ะผะธัะฝะพะณะพ ััะตะณัะปะธัะพะฒะฐะฝะธั ัะตะณะธะพะฝะฐะปัะฝัั ะบะพะฝัะปะธะบัะพะฒ: ะะถะฐะบะฐััะฐ, ะฒ ัะฐััะฝะพััะธ, ะพะบะฐะทัะฒะฐะปะฐ ะฐะบัะธะฒะฝัะต ะฟะพััะตะดะฝะธัะตัะบะธะต ััะปัะณะธ ะฒ ะฟัะพัะตััะต ะฒะฝัััะธะบะฐะผะฑะพะดะถะธะนัะบะพะณะพ ััะตะณัะปะธัะพะฒะฐะฝะธั (1989โ1991ย ะณะพะดั)[130], ะฒััััะฟะฐะปะฐ ั ะผะธัะพัะฒะพััะตัะบะธะผะธ ะธะฝะธัะธะฐัะธะฒะฐะผะธ ะฒ ะบะพะฝัะตะบััะต ััะตะณัะปะธัะพะฒะฐะฝะธั ะฟะพะณัะฐะฝะธัะฝะพะณะพ ัะฟะพัะฐ ะผะตะถะดั ะะฐะผะฑะพะดะถะตะน ะธ ะขะฐะธะปะฐะฝะดะพะผ (2011ย ะณะพะด)[131], ั 1960-ั ะณะพะดะพะฒ ะฐะบัะธะฒะฝะพ ััะฐััะฒัะตั ะฒ ะผะธัะพัะฒะพััะตัะบะพะน ะดะตััะตะปัะฝะพััะธ ะะะ. ะก ะบะพะฝัะฐ XXย ะฒะตะบะฐ ะพัะพะฑัั ะฐะบััะฐะปัะฝะพััั ะดะปั ะธะฝะดะพะฝะตะทะธะนัะตะฒ ะฟัะธะพะฑัะตะปะธ ะทะฐะดะฐัะธ ะฟัะพัะธะฒะพะดะตะนััะฒะธั ะธะทะผะตะฝะตะฝะธั ะบะปะธะผะฐัะฐ ะธ ะฑะพััะฑั ั ัะตััะพัะธะทะผะพะผ[16][125].
ะกะปะตะดัั ััะธะผ ัััะฐะฝะพะฒะบะฐะผ, ะะฝะดะพะฝะตะทะธั ะฐะบัะธะฒะฝะพ ััะฐััะฒัะตั ะฒ ัะฐะฑะพัะต ะัะณะฐะฝะธะทะฐัะธะธ ะะฑัะตะดะธะฝัะฝะฝัั ะะฐัะธะน, ะฟะตัะธะพะดะธัะตัะบะธ ััะฐะฒั ะฒะพะฟัะพั ะพ ะฟัะตะดะพััะฐะฒะปะตะฝะธะธ ะตะน ััะฐัััะฐ ะฟะพััะพัะฝะฝะพะณะพ ัะปะตะฝะฐ ะกะพะฒะตัะฐ ะะตะทะพะฟะฐัะฝะพััะธ, ะฐ ัะฐะบะถะต ยซะััะฟะฟั ะดะฒะฐะดัะฐัะธยป, ะัะณะฐะฝะธะทะฐัะธะธ ะธัะปะฐะผัะบะฐั ะบะพะฝัะตัะตะฝัะธั, ะดััะณะธั ะผะตะถะดัะฝะฐัะพะดะฝัั ะพัะณะฐะฝะธะทะฐัะธะน ะธ ัะพััะผะพะฒ. ะะปััะตะฒัะผะธ ะทะฐััะฑะตะถะฝัะผะธ ะฟะฐััะฝััะฐะผะธ ะะฝะดะพะฝะตะทะธะธ ัะถะต ะฝะตัะบะพะปัะบะพ ะดะตัััะธะปะตัะธะน ัะฒะปััััั ะกะจะ, ะฏะฟะพะฝะธั, ัััะฐะฝั ะะกะะะ ะธ ะะฒัะพัะพัะทะฐ[16][125][128]. ะะผะตััะต ั ัะตะผ, ั ะบะพะฝัะฐ 1990-ั ะณะพะดะพะฒ ะฒะทัั ะบััั ะฝะฐ ะดะธะฒะตััะธัะธะบะฐัะธั ะฒะฝะตัะฝะธั ัะฒัะทะตะน[128]. ะ ัะฐััะฝะพััะธ, ะฟัะตะดะฟัะธะฝะธะผะฐัััั ัะตัััะทะฝัะต ััะธะปะธั ะฟะพ ัะบัะตะฟะปะตะฝะธั ะพัะฝะพัะตะฝะธะน ั ะ ะพััะธะตะนย โ ะฒ 2003ย ะณะพะดั ั ะฒะธะทะธัะพะผ ะฒ ะะพัะบะฒะต ะฟะพะฑัะฒะฐะปะฐ ะะตะณะฐะฒะฐัะธ ะกัะบะฐัะฝะพะฟัััะธ, ะฒ 2006ย ะณะพะดัย โ ะฎะดะพะนะพะฝะพ, ะฒ 2007ย ะณะพะดั ะ.ย ะ.ย ะััะธะฝ ะฟะพัะตัะธะป ะะถะฐะบะฐััั[132][133][134]. ะ 2013ย ะณะพะดั ะฒ ั ะพะดะต ัะฐะผะผะธัะฐ ะะขะญะก, ะฟัะพั ะพะดะธะฒัะตะณะพ ะฝะฐ ะะฐะปะธ, ัะพััะพัะปะธัั ะตัั ะพะดะฝะธ ะฟะตัะตะณะพะฒะพัั ะ.ย ะ.ย ะััะธะฝะฐ ะธ ะฎะดะพะนะพะฝะพ[135]. ะ 2018ย ะณะพะดั ะฒ ะะพัะบะฒะต ั ะพัะธัะธะฐะปัะฝัะผ ะฒะธะทะธัะพะผ ะฟะพะฑัะฒะฐะป ะฟัะตะทะธะดะตะฝั ะะถะพะบะพ ะะธะดะพะดะพ[136], ะฐ 31 ะธัะปั 2024ย ะณะพะดะฐ ัะฐะผ ะถะต ัะพััะพัะปะฐัั ะฒัััะตัะฐ ะธะทะฑัะฐะฝะฝะพะณะพ ะฟัะตะทะธะดะตะฝัะฐ ะะฝะดะพะฝะตะทะธะธ, ะผะธะฝะธัััะฐ ะพะฑะพัะพะฝั ะัะฐะฑะพะฒะพ ะกัะฑะธะฐะฝัะพ ั ะฟัะตะทะธะดะตะฝัะพะผ ะ ะพััะธะธ ะ.ย ะ.ย ะััะธะฝัะผ[137].
ะก ะฝะฐัะฐะปะฐ 2020-ั ะณะพะดะพะฒ ะะถะฐะบะฐััะฐ ะทะฐัะฒะปัะปะฐ ะพ ะทะฐะธะฝัะตัะตัะพะฒะฐะฝะฝะพััะธ ะฒะพ ะฒะทะฐะธะผะพะดะตะนััะฒะธะธ ั ะะ ะะะก. ะ ัะฝะฒะฐัะต 2025ย ะณะพะดะฐ ะะฝะดะพะฝะตะทะธั ะฒัััะฟะธะปะฐ ะฒ ััะพ ะผะตะถะดัะฝะฐัะพะดะฝะพะต ะพะฑัะตะดะธะฝะตะฝะธะต, ััะฐะฒ ะตะณะพ ะดะตััััะผ ะฟะพะปะฝะพะฟัะฐะฒะฝัะผ ัะปะตะฝะพะผ[138].
ะัะพะฑะปะตะผั ะฒะฝัััะตะฝะฝะตะน ะฑะตะทะพะฟะฐัะฝะพััะธ
ะฟัะฐะฒะธััะะตะถะพะฑัะธะฝะฝัะต ะฟัะพัะธะฒะพัะตัะธั, ัะบัััะตะผะธะทะผ ะธ ัะตััะพัะธะทะผ
ะฟัะฐะฒะธััะะพ ะพัะตะฝะบะฐะผ ะฟัะฐะฒะธัะตะปัััะฒะฐ ะธ ััะบะพะฒะพะดััะฒะฐ ัะธะปะพะฒัั ััััะบััั ัััะฐะฝั, ะพัะฝะพะฒะฝัะต ัะณัะพะทั ะตั ะฝะฐัะธะพะฝะฐะปัะฝะพะน ะฑะตะทะพะฟะฐัะฝะพััะธ ะฝะพััั ะฒะฝัััะตะฝะฝะธะน ั ะฐัะฐะบัะตั. ะะฐะถะฝะตะนัะธะผะธ ะธะท ะฝะธั ัะฒะปััััั ะผะตะถััะฝะธัะตัะบะธะต ะธ ะผะตะถัะตะปะธะณะธะพะทะฝัะต ะบะพะฝัะปะธะบัั ะธ ัะฒัะทะฐะฝะฝัะต ั ะฝะธะผะธ ะฟัะพัะฒะปะตะฝะธั ัะตััะพัะธะทะผะฐ ะธ ัะบัััะตะผะธะทะผะฐ[80][139][140][141].

ะะตะถะพะฑัะธะฝะฝัะต ะฟัะพัะธะฒะพัะตัะธั, ัะดะตัะถะธะฒะฐะฒัะธะตัั ะฒ ััะปะพะฒะธัั ะถัััะบะพะน ะณะพััะดะฐัััะฒะตะฝะฝะพะน ะฒะปะฐััะธ ะธ ัััะพะนัะธะฒะพะณะพ ัะพัะธะฐะปัะฝะพ-ัะบะพะฝะพะผะธัะตัะบะพะณะพ ัะพััะฐ 1970-ั ย โ 1990-ั ะณะพะดะพะฒ, ัะตะทะบะพ ะพะฑะพัััะธะปะธัั ะฝะฐ ัะพะฝะต ััะถัะปะพะณะพ ัะบะพะฝะพะผะธัะตัะบะพะณะพ ะบัะธะทะธัะฐ ะธ ะฟะพะปะธัะธัะตัะบะพะน ะฝะตััะฐะฑะธะปัะฝะพััะธ, ัะพะฟัะพะฒะพะถะดะฐะฒัะตะน ะบัะฐั ัะตะถะธะผะฐ ะกัั ะฐััะพ. ะะดะฝะธะผ ะธะท ะฟะตัะฒัั ะผะฐัััะฐะฑะฝัั ะธั ะฟัะพัะฒะปะตะฝะธะน ััะฐะปะธ ะบัะพะฒะพะฟัะพะปะธัะฝัะต ะฟะพะณัะพะผั ััะฝะธัะตัะบะธั ะบะธัะฐะนัะตะฒ ะฒ ะะถะฐะบะฐััะต ะฒ ะผะฐะต 1998ย ะณะพะดะฐ. ะ ะฟะพัะปะตะดัััะตะผ ะฝะฐะธะฑะพะปะตะต ะบะพะฝัะปะธะบัะฝะพะน ัะธััะฐัะธั ะฑัะปะฐ ะฒ ัะฐะนะพะฝะฐั ัะผะตัะฐะฝะฝะพะณะพ ะฟัะพะถะธะฒะฐะฝะธั ะบััะฟะฝัั ะผัััะปัะผะฐะฝัะบะธั ะธ ั ัะธััะธะฐะฝัะบะธั ะพะฑัะธะฝ, ะฒ ัะฐััะฝะพััะธ, ะฝะฐ ัะตะฒะตัะต ะกัะผะฐััั, ะฝะฐ ะกัะปะฐะฒะตัะธ ะธ ะะพะปัะบะบะฐั : ะฒ ัะตัะตะฝะธะต ะฝะตัะบะพะปัะบะธั ะปะตั ัะฐะผ ะฟัะพะธัั ะพะดะธะปะธ ััะพะปะบะฝะพะฒะตะฝะธั ะฝะฐ ัะตะปะธะณะธะพะทะฝะพะน ะฟะพัะฒะต, ัะฑะธะนััะฒะฐ ะธ ัะตััะพัะธััะธัะตัะบะธะต ะฐะบัั, ะฟัะธะฒะพะดะธะฒัะธะต ะบ ะผะฝะพะณะพัะธัะปะตะฝะฝัะผ ะถะตััะฒะฐะผ[141][142][143][144].
ะะฐ ะบะพัะพัะบะธะน ะฟะตัะธะพะด ะฟัะพะธะทะพััะป ัะตะทะบะธะน ัะพัั ัะตะปะธะณะธะพะทะฝะพะณะพ, ะฟัะตะถะดะต ะฒัะตะณะพ ะธัะปะฐะผัะบะพะณะพ ัะบัััะตะผะธะทะผะฐ ะธ ัะตััะพัะธะทะผะฐ: ััะพัะผะธัะพะฒะฐะปะธัั ะธะปะธ ะฒััะปะธ ะธะท ะณะปัะฑะพะบะพะณะพ ะฟะพะดะฟะพะปัั ะฝะตัะบะพะปัะบะพ ัะพะพัะฒะตัััะฒัััะธั ะพัะณะฐะฝะธะทะฐัะธะน, ะฝะฐะปะฐะดะธะฒัะธั ัะฒัะทะธ ัะพ ััััะบัััะฐะผะธ ะผะตะถะดัะฝะฐัะพะดะฝะพะณะพ ัะตััะพัะธะทะผะฐ. ะะฐะธะฑะพะปะตะต ะบััะฟะฝะพะน ะธ ะฒะปะธััะตะปัะฝะพะน ะธะท ะฝะธั ััะฐะปะฐ ะะถะตะผะฐะฐ ะัะปะฐะผะธั, ัััะฐะฝะพะฒะธะฒัะฐั ะฒะทะฐะธะผะพะดะตะนััะฒะธะต ั ะะปั-ะะฐะธะดะพะน ะธ ัะพะทะดะฐะฒัะฐั ัะฒะพะธ ััะตะนะบะธ ะฝะต ัะพะปัะบะพ ะฒ ัะฐะทะปะธัะฝัั ัะตะณะธะพะฝะฐั ะะฝะดะพะฝะตะทะธะธ, ะฝะพ ะธ ะฒ ะดััะณะธั ัััะฐะฝะฐั ะฎะณะพ-ะะพััะพัะฝะพะน ะะทะธะธ[80]. ะ ัะธัะปั ะฝะฐะธะฑะพะปะตะต ะผะฐัััะฐะฑะฝัั ะธ ัะตะทะพะฝะฐะฝัะฝัั ัะตัะฐะบัะพะฒ, ัะพะฒะตัััะฝะฝัั ะะถะตะผะฐะฐ ะัะปะฐะผะธั ะธ ะดััะณะธะผะธ ัะบัััะตะผะธัััะบะธะผะธ ะณััะฟะฟะธัะพะฒะบะฐะผะธ, ะพัะฝะพััััั ะฒะทััะฒั ะฝะฐ ะพัััะพะฒะต ะะฐะปะธ ะฒ ะพะบััะฑัะต 2002ย ะณะพะดะฐ (202 ัะฑะธััั )[145] ะธ ะฒ ะพะบััะฑัะต 2005ย ะณะพะดะฐ (ะฝะต ะผะตะฝะตะต 19 ัะฑะธััั )[146], ะฒะทััะฒั ั ะณะพััะธะฝะธัั ะะฐััะธะพั ะฒ ะฐะฒะณัััะต 2003ย ะณะพะดะฐ (12 ัะฑะธััั )[147] ะธ ั ะฐะฒัััะฐะปะธะนัะบะพะณะพ ะฟะพัะพะปัััะฒะฐ ะฒ ัะตะฝััะฑัะต 2004ย ะณะพะดะฐ (ะฝะต ะผะตะฝะตะต 9 ัะฑะธััั )[148] ะฒ ะะถะฐะบะฐััะต[80].
ะ ัะตัะตะดะธะฝะต 2000-ั ะณะพะดะพะฒ ะฒะปะฐัััะผ ัะดะฐะปะพัั ะฝะฐะฝะตััะธ ัะตัััะทะฝัะต ัะดะฐัั ะฟะพ ะธัะปะฐะผะธัััะบะพะผั ะฟะพะดะฟะพะปัั ะทะฐ ัััั ะปะธะบะฒะธะดะฐัะธะธ ะธะปะธ ะฐัะตััะฐ ััะดะฐ ะตะณะพ ััะบะพะฒะพะดะธัะตะปะตะน ะธ ะฐะบัะธะฒะธััะพะฒ (ะฟัะตะถะดะต ะฒัะตะณะพ ะธะท ัะพััะฐะฒะฐ ะะถะตะผะฐะฐ ะัะปะฐะผะธั), ะฐ ัะฐะบะถะต ะผะธะฝะธะผะธะทะธัะพะฒะฐัั ะฟัะพัะฒะปะตะฝะธั ะผะตะถะพะฑัะธะฝะฝะพะณะพ ะฝะฐัะธะปะธั. ะขะตะผ ะฝะต ะผะตะฝะตะต, ัะตััะพัะธััะธัะตัะบะฐั ัะณัะพะทะฐ ะพััะฐัััั ะฝะฐ ะฒััะพะบะพะผ ััะพะฒะฝะต, ะพะฑััะฐะฝะพะฒะบะฐ ะฒ ััะดะต ัะตะณะธะพะฝะพะฒ ั ะฝะฐัะตะปะตะฝะธะตะผ, ัะฐะทะฝะพัะพะดะฝัะผ ะฟะพ ััะฝะพะบะพะฝัะตััะธะพะฝะฐะปัะฝะพะผั ัะพััะฐะฒั, ะพััะฐัััั ะดะพััะฐัะพัะฝะพ ะฝะฐะฟััะถัะฝะฝะพะน[141][144][145].
ะัะตัััะฟะฝะพััั
ะฟัะฐะฒะธััะัะธะผะธะฝะฐะปัะฝะฐั ะพะฑััะฐะฝะพะฒะบะฐ ะฒ ะะฝะดะพะฝะตะทะธะธ ัะฐะบะถะต ัััะตััะฒะตะฝะฝะพ ะพะฑะพัััะธะปะฐัั ะฟะพัะปะต ัะบะพะฝะพะผะธัะตัะบะพะณะพ ะบัะธะทะธัะฐ ะธ ะฟะตัะธะพะดะฐ ะฟะพะปะธัะธัะตัะบะพะน ะฝะตััะฐะฑะธะปัะฝะพััะธ ะบะพะฝัะฐ 1990-ั ย โ ะฝะฐัะฐะปะฐ 2000-ั ะณะพะดะพะฒ. ะะผะตััะต ั ัะตะผ, ัะพัั ะฟัะพะธะทะพััะป ะฒ ะพัะฝะพะฒะฝะพะผ ะทะฐ ัััั ะฟัะตัััะฟะปะตะฝะธะน, ะพัะฝะพัััะธั ัั ะบ ะบะฐัะตะณะพัะธะธ ะฝะตะฝะฐัะธะปัััะฒะตะฝะฝัั (ะฒะพัะพะฒััะฒะพ, ะผะพัะตะฝะฝะธัะตััะฒะพ ะธ ะดั.), ะฒ ัะพ ะฒัะตะผั ะบะฐะบ ะบะพะปะธัะตััะฒะพ ะฟัะตัััะฟะปะตะฝะธะน ะฟัะพัะธะฒ ะถะธะทะฝะธ ะธ ะดะพััะพะธะฝััะฒะฐ ัะตะปะพะฒะตะบะฐ ะพััะฐัััั ะฒ ะบะพะฝัะตะบััะต ัะพะพัะฒะตัััะฒัััะตะน ะผะตะถะดัะฝะฐัะพะดะฝะพะน ััะฐัะธััะธะบะธ ะพัะฝะพัะธัะตะปัะฝะพ ะฝะตะฑะพะปััะธะผ. ะขะฐะบ, ะบะพะปะธัะตััะฒะพ ะตะถะตะณะพะดะฝัั ัะฑะธะนััะฒ ะฝะฐ 100ย ััั. ัะตะปะพะฒะตะบ ะฝะฐัะตะปะตะฝะธั, ะฟะพ ะดะฐะฝะฝัะผ ะะฝัะตัะฟะพะปะฐ, ัะพั ัะฐะฝัะตััั ะฝะฐ ะฟัะพััะถะตะฝะธะธ 2000-ั ะณะพะดะพะฒ ะฝะตะฒััะพะบะธะผ ะธ ะดะพััะฐัะพัะฝะพ ััะฐะฑะธะปัะฝัะผย โ 0,6โ0,7 ัะปััะฐะตะฒ ะฒ ะณะพะด. ะะพะดะพะฑะฝะฐั ัะธััะฐัะธั ะฒ ะทะฝะฐัะธัะตะปัะฝะพะน ััะตะฟะตะฝะธ ัะบะปะฐะดัะฒะฐะตััั ะฑะปะฐะณะพะดะฐัั ัะพั ัะฐะฝะตะฝะธั ะถัััะบะพะณะพ ะบะพะฝััะพะปั ะฝะฐะด ะพะณะฝะตัััะตะปัะฝัะผ ะพััะถะธะตะผ, ะพะฑะตัะฟะตัะธะฒะฐััะตะณะพ ะตะณะพ ะฟัะฐะบัะธัะตัะบะธ ะฟะพะปะฝะพะต ะพััััััะฒะธะต ั ะณัะฐะถะดะฐะฝัะบะพะณะพ ะฝะฐัะตะปะตะฝะธั. ะะผะตััะต ั ัะตะผ, ัะฒะพั ัะพะปั ะฒ ะฟะพะดะพะฑะฝะพะน ััะฐัะธััะธัะตัะบะพะน ะบะฐััะธะฝะต ะผะพะถะตั ะธะณัะฐัั ะธ ัะฐะบัะพั ะฝะตะทะฐัะตะณะธัััะธัะพะฒะฐะฝะฝัั ะฟัะตัััะฟะปะตะฝะธะน[149][150][151].
ะ ัะธัะปั ะฝะฐัะธะปัััะฒะตะฝะฝัั ะฟัะตัััะฟะปะตะฝะธะน, ะดะธะฝะฐะผะธะบะฐ ะบะพัะพััั ัะฐัััั, ะพัะฝะพัะธััั ะฟะธัะฐัััะฒะพ. ะ 2010ย ะณะพะดั ะฒ ะธะฝะดะพะฝะตะทะธะนัะบะธั ัะตััะธัะพัะธะฐะปัะฝัั ะฒะพะดะฐั ะฑัะปะพ ะฐัะฐะบะพะฒะฐะฝะพ 40 ััะดะพะฒ. ะะฐะธะฑะพะปะตะต ะพะฟะฐัะฝัะผ ัะฐะนะพะฝะพะผ ัะฒะปััััั ะะฐะปะฐะบะบัะบะธะน ะฟัะพะปะธะฒ ะธ ะฟัะธะปะตะณะฐััะธะต ะบ ะฝะตะผั ะฐะบะฒะฐัะพัะธะธ[152].
ะะพ ัะพััะพัะฝะธั ะฝะฐ 2013ย ะณะพะด ะฒ ัััะฐะฝะต ะธะผะตะปะพัั ะฑะพะปะตะต 114ย 332 ะทะฐะบะปัััะฝะฝัั ย โ 59 ะทะฐะบะปัััะฝะฝัั ะฝะฐ 100ย 000 ะถะธัะตะปะตะน. ะะฐะฟะพะปะฝัะตะผะพััั ัััะตะผ ัะพััะฐะฒะธะปะฐ 148,3ย %[153]. ะ ัััะฐะฝะต ัััะตััะฒัะตั ัะผะตััะฝะฐั ะบะฐะทะฝั ัะตัะตะท ัะฐััััะตะป, ะฟัะธะผะตะฝัะตะผะฐั ะบะฐะบ ะฒัััะฐั ะผะตัะฐ ะฝะฐะบะฐะทะฐะฝะธั ะฟะพ ััะดั ัะณะพะปะพะฒะฝัั ััะฐัะตะน (ะฒ ัะพะผ ัะธัะปะต ะพะฑ ัะฑะธะนััะฒะต, ัะตััะพัะธะทะผะต, ัะพัะณะพะฒะปะต ะฝะฐัะบะพัะธะบะฐะผะธ)[154]. ะ 2010ย ะณะพะดั ะฑัะปะพ ะฟัะธะฒะตะดะตะฝะพ ะฒ ะธัะฟะพะปะฝะตะฝะธะต 7 ัะผะตััะฝัั ะฟัะธะณะพะฒะพัะพะฒ[155].
ะะพะพััะถัะฝะฝัะต ัะธะปั
ะฟัะฐะฒะธััะััะพัะธั ะธ ัะพะปั ะฒ ะถะธะทะฝะธ ัััะฐะฝั
ะฟัะฐะฒะธััะะพะพััะถัะฝะฝัะต ัะธะปั, ะพัะธัะธะฐะปัะฝะพ ัะพะทะดะฐะฝะฝัะต 5 ะพะบััะฑัั 1945ย ะณะพะดะฐ, ััะฐะดะธัะธะพะฝะฝะพ ะธะณัะฐัั ะธัะบะปััะธัะตะปัะฝะพ ะฑะพะปัััั ัะพะปั ะฒ ะถะธะทะฝะธ ะะฝะดะพะฝะตะทะธะธ. ะะตะพะฑั ะพะดะธะผะพััั ะพัััะฐะธะฒะฐัั ะฝะตะทะฐะฒะธัะธะผะพััั ะฒ ะดะปะธัะตะปัะฝะพะน ะฒะพะนะฝะต ั ะะธะดะตัะปะฐะฝะดะฐะผะธ ะธะทะฝะฐัะฐะปัะฝะพ ะฟัะตะดะพะฟัะตะดะตะปะธะปะฐ ะพัะพะฑะพะต ะผะตััะพ ะฐัะผะธะธ ะฒ ัะบะฐะปะต ะฟัะธะพัะธัะตัะพะฒ ะฝะฐัะธะพะฝะฐะปัะฝะพะณะพ ัะฐะทะฒะธัะธั. ะะพัะปะต ะถะต ัะพะฑััะธะน 1965ย ะณะพะดะฐ ะฒ ััะบะฐั ะฒะพะตะฝะฝัั ะฝะต ัะพะปัะบะพ ัะฐะบัะธัะตัะบะธ, ะฝะพ ะธ ะฒะฟะพะปะฝะต ะพัะธัะธะฐะปัะฝะพ ะพะบะฐะทะฐะปะฐัั ะฒัั ะณะพััะดะฐัััะฒะตะฝะฝะฐั ะฒะปะฐััั: ะทะฐะฝัะฒัะธะน ะฟัะตะทะธะดะตะฝััะบะธะน ะฟะพัั ะณะตะฝะตัะฐะป ะกัั ะฐััะพ ะทะฐะบะพะฝะพะดะฐัะตะปัะฝะพ ะทะฐะบัะตะฟะธะป ะทะฐ ะฝะธะผะธ ัะฐะบ ะฝะฐะทัะฒะฐะตะผัั ะดะฒะพะนะฝัั ััะฝะบัะธั (ะธะฝะดะพะฝ. Dwifungsi), ะฟะพะดัะฐะทัะผะตะฒะฐะฒััั ะพัะฒะตัััะฒะตะฝะฝะพััั ะฝะต ัะพะปัะบะพ ะทะฐ ะพะฑะพัะพะฝั, ะฝะพ ะธ ะทะฐ ัะพัะธะฐะปัะฝะพ-ะฟะพะปะธัะธัะตัะบะพะต ัะฐะทะฒะธัะธะต ัััะฐะฝั. ะะพะปะตะต ัะพะณะพ, ะฝะฐ ะปะตะณะฐะปัะฝะพะน ะพัะฝะพะฒะต ะฒะพะตะฝะฝัะผะธ ะฑัะปะฐ ะฝะฐะปะฐะถะตะฝะฐ ะบะพะผะผะตััะตัะบะฐั ะดะตััะตะปัะฝะพััั ะบะฐะบ ะฝะฐ ัะฐััะฝะพะน, ัะฐะบ ะธ ะฝะฐ ะธะฝััะธัััะธะพะฝะฐะปัะฝะพะน ะพัะฝะพะฒะต[17][69].
ะะพัะปะต ะพัััะฐะฒะบะธ ะกัั ะฐััะพ ะฒ 1998ย ะณะพะดั ะฒะฐะถะฝะตะนัะธะผ ะฝะฐะฟัะฐะฒะปะตะฝะธะตะผ ัะฐะทะฒััะฝัััั ะฒ ะะฝะดะพะฝะตะทะธะธ ะปะธะฑะตัะฐะปัะฝัั ะฟัะตะพะฑัะฐะทะพะฒะฐะฝะธะน ััะฐะป ะฟะปะฐะฝะพะผะตัะฝัะน ัั ะพะด ะฒะพะตะฝะฝัั ะธะท ะฟะพะปะธัะธะบะธ. ะัะธ ััะพะผ, ัััะฐัะธะฒ ัััะฐะณะธ ะฟััะผะพะณะพ ะฒะปะธัะฝะธั ะฝะฐ ะฟัะธะฝััะธะต ะณะพััะดะฐัััะฒะตะฝะฝัั ัะตัะตะฝะธะน, ะฐัะผะธั ะพััะฐัััั ะฒะปะธััะตะปัะฝะพะน ะธ ะฐะฒัะพัะธัะตัะฝะพะน ัะธะปะพะน ะฒ ะพะฑัะตััะฒะตะฝะฝะพ-ะฟะพะปะธัะธัะตัะบะพะน ะธ ัะบะพะฝะพะผะธัะตัะบะพะน ะถะธะทะฝะธ ัััะฐะฝั[17][69].
ะกัััะบัััะฐ, ัะธัะปะตะฝะฝะพััั, ะพัะฝะฐัะตะฝะธะต ะธ ัะธะฝะฐะฝัะธัะพะฒะฐะฝะธะต
ะฟัะฐะฒะธััะะพะพััะถัะฝะฝัะต ัะธะปั ะ ะตัะฟัะฑะปะธะบะธ ะะฝะดะพะฝะตะทะธะธ ะฝะพััั ะพัะธัะธะฐะปัะฝะพะต ะฝะฐะทะฒะฐะฝะธะต ยซะะฐัะธะพะฝะฐะปัะฝะฐั ะฐัะผะธั ะะฝะดะพะฝะตะทะธะธยป. ะะพะดัะฐะทะดะตะปััััั ะฝะฐ ััั ะพะฟััะฝัะต ะฒะพะนัะบะฐ, ะะพะตะฝะฝะพ-ะผะพััะบะธะต ัะธะปั, ะธ ะะพะตะฝะฝะพ-ะฒะพะทะดััะฝัะต ัะธะปั. ะะพ 1999ย ะณะพะดะฐ ะฒ ะธั ัะพััะฐะฒ ะฒ ะบะฐัะตััะฒะต ะพัะดะตะปัะฝะพะณะพ ะฒะธะดะฐ ะฒะพะพััะถัะฝะฝัั ัะธะป ะฒั ะพะดะธะปะฐ ัะฐะบะถะต ะฟะพะปะธัะธั, ะฟัะธ ััะพะผ ะะก ะพัะธัะธะฐะปัะฝะพ ะธะผะตะฝะพะฒะฐะปะธัั ยซะะพะพััะถัะฝะฝัะต ัะธะปั ะ ะตัะฟัะฑะปะธะบะธ ะะฝะดะพะฝะตะทะธะธยป (ะธะฝะดะพะฝ. Angkatan Bersenjata Republik Indonesia)[69][156].
ะะตัั ะพะฒะฝัะผ ะณะปะฐะฒะฝะพะบะพะผะฐะฝะดัััะธะผ ะฒะพะพััะถัะฝะฝัะผะธ ัะธะปะฐะผะธ ัะฒะปัะตััั ะฟัะตะทะธะดะตะฝั, ะบะพัะพััะน ะพัััะตััะฒะปัะตั ััะบะพะฒะพะดััะฒะพ ะธะผะธ ัะตัะตะท ะผะธะฝะธัััะฐ ะพะฑะพัะพะฝั (ะฝะฐ ะผะฐัั 2018ย ะณะพะดะฐย โ ะ ัะผะธะทะฐัะด ะ ัะบัะดั) ะธ ะณะปะฐะฒะฝะพะบะพะผะฐะฝะดัััะตะณะพ ะฒะพะพััะถัะฝะฝัะผะธ ัะธะปะฐะผะธ (ะฝะฐ ะผะฐัั 2018ย ะณะพะดะฐย โ ะณะตะฝะตัะฐะป ะะฐัะพั ะััะผะฐะฝััะพ). ะะฑัะฐั ัะธัะปะตะฝะฝะพััั ะะก ะฝะฐ 2011ย ะณะพะด ัะพััะฐะฒะปัะตั ะพะบะพะปะพ 428 ััััั ัะตะปะพะฒะตะบ. ะะพะผะธะผะพ ััะพะณะพ, ะพะบะพะปะพ 400 ััััั ัะตะปะพะฒะตะบ ัะธัะปัััั ะฒ ัะตะทะตัะฒะต ะฟะตัะฒะพะน ะพัะตัะตะดะธ[157].
ะงะธัะปะตะฝะฝะพััั ััั ะพะฟััะฝัั ะฒะพะนัะบ ะฝะฐ 2011ย ะณะพะดย โ 326 ััััั ัะตะปะพะฒะตะบ. ะ ะธั ัะพััะฐะฒะต, ะฟะพะผะธะผะพ ัะตะณัะปััะฝัั ัะฐััะตะน ะธ ัะพะตะดะธะฝะตะฝะธะน, ัะธะปั ัััะฐัะตะณะธัะตัะบะพะณะพ ัะตะทะตัะฒะฐ (ะธะฝะดะพะฝ. Komando Cadangan Strategis Angkatan Darat, KOSTRAD)ย โ ะฑะพะปะตะต 26 ััััั ัะตะปะพะฒะตะบ, ะฐ ัะฐะบะถะต ะฒะพะนัะบะฐ ัะฟะตัะธะฐะปัะฝะพะณะพ ะฝะฐะทะฝะฐัะตะฝะธั (ะธะฝะดะพะฝ. Komando Pasukan Khusus, KOPASSUS)ย โ ะฑะพะปะตะต 6 ััััั ัะตะปะพะฒะตะบ. ะะพะผะฐะฝะดัััะธะผ ะกะ ะฝะฐ ะผะฐัั 2018ย ะณะพะดะฐ ัะฒะปัะตััั ะณะตะฝะตัะฐะป ะัะปัะพะฝะพ. ะะฐ ะฒะพะพััะถะตะฝะธะธ ัะพััะพะธั 315 ัะฐะฝะบะพะฒ, 691 ะะขะ ะธ ะะะ, 565 ะพััะดะธะน ะฟะพะปะตะฒะพะน ะฐััะธะปะปะตัะธะธ, 730 ะผะธะฝะพะผััะพะฒ, 12 ะ ะกะะ, 160 ะฟัะพัะธะฒะพัะฐะฝะบะพะฒัั ะธ 370 ะทะตะฝะธัะฝัั ััะตะดััะฒ, 17 ัะฐะผะพะปััะพะฒ ะธ 64 ะฒะตััะพะปััะฐ ะฐัะผะตะนัะบะพะน ะฐะฒะธะฐัะธะธ[157][158].
ะะธัะฝัะน ัะพััะฐะฒ ะฒะพะตะฝะฝะพ-ะผะพััะบะธั ัะธะป ะฝะฐ 2011ย ะณะพะดย โ 67 ััััั ัะตะปะพะฒะตะบ, ะฒ ะธั ัะธัะปะต ะะพัะฟัั ะผะพััะบะพะน ะฟะตั ะพัั (ะธะฝะดะพะฝ. Korps Marinir)ย โ ะพะบะพะปะพ 20 ััััั ัะตะปะพะฒะตะบ. ะะพะผะฐะฝะดัััะธะน ะะะก, ะฝะฐ ะผะฐัั 2018ย ะณะพะดะฐย โ ะฐะดะผะธัะฐะป ะะดะต ะกัะฟะฐะฝะดะธ[ะฐะฝะณะป.]. ะ ะฑะพะตะฒะพะผ ัะพััะฐะฒะต ัะปะพัะฐ 136 ะฒัะผะฟะตะปะพะฒ, ะฒ ัะพะผ ัะธัะปะต 6 ััะตะณะฐัะพะฒ, 2 ะฟะพะดะฒะพะดะฝัะต ะปะพะดะบะธ, 1 ะบะพัะฒะตั, 4 ัะฐะบะตัะฝัั ะบะฐัะตัะฐ, 12 ะฟะฐัััะปัะฝัั ะบะพัะฐะฑะปะตะน. ะะผะตะตััั 48 ัะฐะผะพะปััะพะฒ ะธ 45 ะฒะตััะพะปััะพะฒ ะผะพััะบะพะน ะฐะฒะธะฐัะธะธ[157][158].
ะะธัะฝัะน ัะพััะฐะฒ ะฒะพะตะฝะฝะพ-ะฒะพะทะดััะฝัั ัะธะป ะฝะฐ 2011ย ะณะพะดย โ 34 ัััััะธ ัะตะปะพะฒะตะบ. ะะพะผะฐะฝะดัััะธะน ะะะก, ะฝะฐ ะผะฐัั 2018ย ะณะพะดะฐย โ ะผะฐััะฐะป ะะณัั ะกัะฟัะธััะฝะฐ[ะฐะฝะณะป.]. ะะฐ ะฒะพะพััะถะตะฝะธะธ ะะะก ัะพััะพะธั 88 ัะฐะผะพะปััะพะฒ ะฑะพะตะฒะพะน ะธ 136 ัะฐะผะพะปััะพะฒ ะฒัะฟะพะผะพะณะฐัะตะปัะฝะพะน ะฐะฒะธะฐัะธะธ, 44 ะฒะตััะพะปััะฐ ะฒัะฟะพะผะพะณะฐัะตะปัะฝะพะน ะฐะฒะธะฐัะธะธ[157][158].
ะะพะพััะถัะฝะฝัะต ัะธะปั ะบะพะผะฟะปะตะบัััััั ะฟะพ ัะผะตัะฐะฝะฝะพะผั ะบะพะฝััะฐะบัะฝะพ-ะฟัะธะทัะฒะฝะพะผั ะฟัะธะฝัะธะฟั. ะะพะตะฝะฝัะต ะฐััะธะณะฝะพะฒะฐะฝะธั ะทะฐ 2010ย ะณะพะด ัะพััะฐะฒะธะปะธ ะฟะพััะดะบะฐ 4,7ย ะผะปัะด ะดะพะปะป. ะกะจะ (ะพะบะพะปะพ 4,5ย % ะะะ)[157][158]. ะัะพะผะต ัะพะณะพ, ัะฐััั ะฝัะถะด ะฒะพะพััะถัะฝะฝัั ัะธะป ะฟะพะบััะฒะฐะตััั ะทะฐ ัััั ะดะพั ะพะดะพะฒ ะพั ะฟัะตะดะฟัะธะฝะธะผะฐัะตะปััะบะพะน ะดะตััะตะปัะฝะพััะธ ะฒะพะตะฝะฝัั [69].
ะฃัะฐััะธะต ะฒ ะฑะพะตะฒัั ะดะตะนััะฒะธัั ะธ ะผะธัะพัะฒะพััะตัะบะธั ะพะฟะตัะฐัะธัั
ะฟัะฐะฒะธัั
ะะพะพััะถัะฝะฝัะต ัะธะปั ะะฝะดะพะฝะตะทะธะธ ะฝะฐัะฐะปะธ ัะฒะพั ะธััะพัะธั ั ะฟัะพัะธะฒะพััะพัะฝะธั ะฐะณัะตััะธะธ ะะธะดะตัะปะฐะฝะดะพะฒ, ะฟััะฐะฒัะธั ัั ะฒะพัััะฐะฝะพะฒะธัั ะบะพะฝััะพะปั ะฝะฐะด ะฑัะฒัะตะน ะบะพะปะพะฝะธะตะน ะฒ 1945โ49ย ะณะพะดะฐั . ะ 1950-ะต ะณะพะดั ะพะฝะธ ะฒะตะปะธ ะฑะพะตะฒัะต ะดะตะนััะฒะธั ะฟัะพัะธะฒ ัะฐะทะปะธัะฝัั ัะตะฟะฐัะฐัะธัััะบะธั ะธ ะฐะฝัะธะฟัะฐะฒะธัะตะปัััะฒะตะฝะฝัั ัะพัะผะธัะพะฒะฐะฝะธะน, ะฒ 1960-ะตย โ ะฟัะธะฝะธะผะฐะปะธ ััะฐััะธะต ะฒ ะฒะพะตะฝะฝะพะน ะบะพะฝััะพะฝัะฐัะธะธ ั ะะธะดะตัะปะฐะฝะดะฐะผะธ ะธ ะะฐะปะฐะนะทะธะตะน[17][69][159].
ะะฐะธะฑะพะปะตะต ะบััะฟะฝัะผ ะฒะพะตะฝะฝัะผ ะบะพะฝัะปะธะบัะพะผ ััะฐะป ะทะฐั ะฒะฐั ะฒ 1975ย ะณะพะดั ะะพััะพัะฝะพะณะพ ะขะธะผะพัะฐ ะธ ะฟัะพัะธะฒะพะดะตะนััะฒะธะต ะฟะฐััะธะทะฐะฝัะบะพะน ะดะตััะตะปัะฝะพััะธ ะฝะฐ ััะพะน ัะตััะธัะพัะธะธ, ะฟัะพะดะพะปะถะฐะฒัะตะนัั ะฒะฟะปะพัั ะดะพ ะฒะพัััะฐะฝะพะฒะปะตะฝะธั ะตั ะฝะตะทะฐะฒะธัะธะผะพััะธ. ะัะผะธั ะฑัะปะฐ ัะฐะบะถะต ะทะฐะดะตะนััะฒะพะฒะฐะฝะฐ ะฒ ะฑะพััะฑะต ั ัะตะฟะฐัะฐัะธัััะบะธะผะธ ะดะฒะธะถะตะฝะธัะผะธ ะฒ ะัะตั ะต ะธ ะฝะฐ ะะฐะฟะฐะดะฝะพะผ ะัะธะฐะฝะต ะฒ 1970-ั ย โ 1990-ั ะณะพะดะฐั ะธ ะฟะพะดะฐะฒะปะตะฝะธะธ ัะตัััะทะฝัั ะฑะตัะฟะพััะดะบะพะฒ ะฝะฐ ััะฝะพะบะพะฝัะตััะธะพะฝะฐะปัะฝะพะน ะฟะพัะฒะต, ะธะผะตะฒัะธั ะผะตััะพ ะฒ 1990-ะตย โ 2000-ะต ะณะพะดั[17][69].
ะะฝะดะพะฝะตะทะธั ะฟัะธะฝะธะผะฐะตั ะฐะบัะธะฒะฝะพะต ััะฐััะธะต ะฒ ะผะธัะพัะฒะพััะตัะบะพะน ะดะตััะตะปัะฝะพััะธ ะะะ: ะฝะฐัะธะฝะฐั ั 1950-ั ะณะพะดะพะฒ ะตั ะบะพะฝัะธะฝะณะตะฝัั ะพะฑัะตะน ัะธัะปะตะฝะฝะพัััั ะฑะพะปะตะต ัะตะผ 15ย 800 ัะตะปะพะฒะตะบ ะฟัะธะฝะธะผะฐะปะธ ััะฐััะธะต ะฒ ะพะพะฝะพะฒัะบะธั ะผะธััะธัั ะฟะพ ัััะฐะฝะพะฒะปะตะฝะธั ะธะปะธ ะฟะพะดะดะตัะถะฐะฝะธั ะผะธัะฐ ะฒ 18 ัััะฐะฝะฐั . ะะพ ัะพััะพัะฝะธั ะฝะฐ 2011ย ะณะพะด ะธะฝะดะพะฝะตะทะธะนัะบะธะต ยซะณะพะปัะฑัะต ะบะฐัะบะธยป ะดะธัะปะพัะธัะพะฒะฐะฝั ะฒ ะกัะตััะฐ-ะะตะพะฝะต, ะะตะผะพะบัะฐัะธัะตัะบะพะน ะ ะตัะฟัะฑะปะธะบะต ะะพะฝะณะพ ะธ ะัะฒะตะนัะต[139].
ะะดะผะธะฝะธัััะฐัะธะฒะฝะพะต ะดะตะปะตะฝะธะต
ะฟัะฐะฒะธัั
ะะดะผะธะฝะธัััะฐัะธะฒะฝะพะต ะดะตะปะตะฝะธะต ะะฝะดะพะฝะตะทะธะธ ัะตะณะปะฐะผะตะฝัะธััะตััั ะบะพะฝััะธัััะธะตะน ะธ ะดะตะนััะฒัััะธะผ ะทะฐะบะพะฝะพะดะฐัะตะปัััะฒะพะผ. ะัะฝะพะฒะฝัะผ ะฟัะฐะฒะพะฒัะผ ะฐะบัะพะผ ะฒ ััะพะน ะพะฑะปะฐััะธ ัะฒะปัะตััั ะะฐะบะพะฝ โย 32 2004ย ะณะพะดะฐ ะพ ะผะตััะฝะพะผ ัะฐะผะพัะฟัะฐะฒะปะตะฝะธะธ. ะัะพะผะต ัะพะณะพ, ััะฐััั ะบะฐะถะดะพะณะพ ะธะท ะพัะพะฑัั ะพะบััะณะพะฒ ะธ ะฟัะพะฒะธะฝัะธะน, ะธะผะตััะธั ะพัะพะฑะพะต ะฟะพะปะพะถะตะฝะธะต, ัะตะณัะปะธััะตััั ะพัะดะตะปัะฝัะผะธ ะทะฐะบะพะฝะฐะผะธ[91][160].
ะะฝะดะพะฝะตะทะธั ะฟะพะดัะฐะทะดะตะปัะตััั ะฝะฐ 38 ะฐะดะผะธะฝะธัััะฐัะธะฒะฝะพ-ัะตััะธัะพัะธะฐะปัะฝัั ะตะดะธะฝะธั ะฟะตัะฒะพะณะพ ััะพะฒะฝั, ะฒ ัะธัะปะต ะบะพัะพััั 36 ะฟัะพะฒะธะฝัะธะน ะธ ะดะฒะต ะพัะพะฑัะต ะฐะดะผะธะฝะธัััะฐัะธะฒะฝัะต ะตะดะธะฝะธัั, ะฟัะธัะฐะฒะฝะธะฒะฐะตะผัะต ะฟะพ ััะฐัััั ะบ ะฟัะพะฒะธะฝัะธะธ,ย โ ะพัะพะฑัะน ััะพะปะธัะฝัะน ะพะบััะณ ะะถะฐะบะฐััะฐ ะธ ะพัะพะฑัะน ะพะบััะณ ะะถะพะบััะบะฐััะฐ. ะะพ ะณะปะฐะฒะต ะบะฐะถะดะพะน ะฟัะพะฒะธะฝัะธะธ ะธ ะบะฐะถะดะพะณะพ ะพัะพะฑะพะณะพ ะพะบััะณะฐ ััะพะธั ะณัะฑะตัะฝะฐัะพั (ะธะฝะดะพะฝ. gubernur), ะธะทะฑะธัะฐะตะผัะน ะฝะฐัะตะปะตะฝะธะตะผ ััะพะบะพะผ ะฝะฐ 5 ะปะตั (ะดะพ 2005ย ะณะพะดะฐ ะธะทะฑะธัะฐะปัั ะผะตััะฝัะผ ะพัะณะฐะฝะพะผ ะทะฐะบะพะฝะพะดะฐัะตะปัะฝะพะน ะฒะปะฐััะธ). ะัััะธะผะธ ะพัะณะฐะฝะฐะผะธ ะทะฐะบะพะฝะพะดะฐัะตะปัะฝะพะน ะฒะปะฐััะธ ะฒ ะฟัะพะฒะธะฝัะธัั ะธ ะพัะพะฑัั ะพะบััะณะฐั ัะฒะปััััั ะผะตััะฝัะต ัะพะฒะตัั ะฝะฐัะพะดะฝัั ะฟัะตะดััะฐะฒะธัะตะปะตะน, ะธะทะฑะธัะฐะตะผัะต ะฝะฐัะตะปะตะฝะธะตะผ ัะฐะบะถะต ััะพะบะพะผ ะฝะฐ ะฟััั ะปะตั[160].
ะัะพะฒะธะฝัะธะตะน ะะฝะดะพะฝะตะทะธะธ ะฒ 1969ย ะณะพะดั ะฑัะปะฐ ะพะฑััะฒะปะตะฝะฐ ะทะฐะฟะฐะดะฝะฐั ัะฐััั ะพัััะพะฒะฐ ะะพะฒะฐั ะะฒะธะฝะตั, ะทะฐะฝััะฐั ะฟะพ ะธัะพะณะฐะผ ะบะพะฝัะปะธะบัะฐ ั ะะธะดะตัะปะฐะฝะดะฐะผะธ 1961โ1962ย ะณะพะดะพะฒ (ะฝะฐะทะฒะฐะฝะธัย โ ยซะะฐะฟะฐะดะฝัะน ะัะธะฐะฝยป ะฒ 1969โ1973ย ะณะพะดะฐั , ยซะัะธะฐะฝ ะะถะฐัยป ะฒ 1973โ2002ย ะณะพะดะฐั ). ะกัะฐััั ะฟัะพะฒะธะฝัะธะธ ะธะผะตะป ัะฐะบะถะต ะพะบะบัะฟะธัะพะฒะฐะฝะฝัะน ะะฝะดะพะฝะตะทะธะตะน ะฒ 1975ย ะณะพะดั ะะพััะพัะฝัะน ะขะธะผะพัย โ ะดะพ ะพัะดะตะปะตะฝะธั ััะพะน ัะตััะธัะพัะธะธ ะพั ะะฝะดะพะฝะตะทะธะธ ะฒ 1999ย ะณะพะดั[69].
ะ ะตะทะบะพะต ะพะฑะพัััะตะฝะธะต ััะฝะพะบะพะฝัะตััะธะพะฝะฐะปัะฝัั ะฟัะพัะธะฒะพัะตัะธะน ะธ ัะพัั ัะตะฟะฐัะฐัะธัััะบะธั ะฝะฐัััะพะตะฝะธะน ะฒ ััะดะต ัะตะณะธะพะฝะพะฒ ะฒ ะบะพะฝัะตะบััะต ะฟะพะปะธัะธัะตัะบะพะณะพ ะธ ัะพัะธะฐะปัะฝะพ-ัะบะพะฝะพะผะธัะตัะบะพะณะพ ะบัะธะทะธัะฐ ะบะพะฝัะฐ 1990-ั ะณะพะดะพะฒ ะฟะพะดะฒะธะณะปะธ ะฒะปะฐััะธ ะะฝะดะพะฝะตะทะธะธ ะบ ะฟัะธะฝััะธั ะบะพะผะฟะปะตะบัะฐ ะผะตั ะฟะพ ะดะตัะตะฝััะฐะปะธะทะฐัะธะธ ะณะพััะดะฐัััะฒะตะฝะฝะพะน ะฒะปะฐััะธ ะธ ัะฐะทัะบััะฟะฝะตะฝะธั ะฐะดะผะธะฝะธัััะฐัะธะฒะฝะพ-ัะตััะธัะพัะธะฐะปัะฝะพะณะพ ะดะตะปะตะฝะธั ัััะฐะฝั. ะ ะฟะตัะธะพะด ั 1999 ะฟะพ 2007ย ะณะพะด ะฑัะปะพ ัะพะทะดะฐะฝะพ ะฟััั ะฝะพะฒัั ะฟัะพะฒะธะฝัะธะนย โ ะะฐะฟัะฐ, ะะฐะฟะฐะดะฝะพะต ะะฐะฟัะฐ, ะะฐะฝัะตะฝ, ะัั ะธะฟะตะปะฐะณ ะ ะธะฐั, ะะพัะพะฝัะฐะปะพ. ะัะพะผะต ัะพะณะพ, ััะฐััั ะฟัะพะฒะธะฝัะธะธ ะฑัะป ะฟัะตะดะพััะฐะฒะปะตะฝ ะัะตั ั, ัะฒะปัะฒัะตะผััั ะดะพ ััะพะณะพ ะพัะพะฑัะผ ะพะบััะณะพะผ. ะ 2012ย ะณะพะดั ะฑัะปะฐ ัะพะทะดะฐะฝะฐ ะฟัะพะฒะธะฝัะธั ะกะตะฒะตัะฝัะน ะะฐะปะธะผะฐะฝัะฐะฝ[160]. ะ 2022ย ะณะพะดั ะฑัะป ะฟัะตะดะฟัะธะฝัั ะพัะตัะตะดะฝะพะน ัะฐะณ ะฟะพ ัะฐะทัะบััะฟะฝะตะฝะธั ะฐะดะผะธะฝะธัััะฐัะธะฒะฝัั ะตะดะธะฝะธั ะธะฝะดะพะฝะตะทะธะนัะบะพะน ัะฐััะธ ะะพะฒะพะน ะะฒะธะฝะตะธ: ะทะฐ ัััั ัะตััะธัะพัะธะน ะดะฒัั ัััะตััะฒะพะฒะฐะฒัะธั ัะฐะผ ะฟัะพะฒะธะฝัะธะน ะฑัะปะธ ัะพะทะดะฐะฝั ะตัั ัะตัััะต: ะฆะตะฝััะฐะปัะฝะพะต ะะฐะฟัะฐ, ะะฐะฟัะฐ ะะตะณัะฝัะฝะณะฐะฝ, ะฎะถะฝะพะต ะะฐะฟัะฐ ะธ ะฎะณะพ-ะะฐะฟะฐะดะฝะพะต ะะฐะฟัะฐ[161][162].
ะัะต ัะตััั ะฟัะพะฒะธะฝัะธะน, ัะฐัะฟะพะปะพะถะตะฝะฝัั ะฝะฐ ัะตััะธัะพัะธะธ ะะพะฒะพะน ะะฒะธะฝะตะธ, ะฐ ัะฐะบะถะต ะัะตั , ะทะฐะฝะธะผะฐััะธะน ัะตะฒะตัะพ-ะทะฐะฟะฐะดะฝัั ะพะบะพะฝะตัะฝะพััั ะกัะผะฐััั, ะธะผะตัั ะพัะพะฑัะน ััะฐััั, ะบะพัะพััะน ะฟะพะดัะฐะทัะผะตะฒะฐะตั ะฝะฐะดะตะปะตะฝะธะต ะฒะปะฐััะตะน ััะธั ัะตะณะธะพะฝะพะฒ ะฝะตะบะพัะพััะผะธ ะดะพะฟะพะปะฝะธัะตะปัะฝัะผะธ ะฟะพะปะฝะพะผะพัะธัะผะธ ะฒ ัะพัะธะฐะปัะฝะพะน, ะบัะปััััะฝะพะน, ะดัั ะพะฒะฝะพะน ะธ ะดััะณะธั ััะตัะฐั . ะ ะัะตั ะต, ะฒ ัะฐััะฝะพััะธ, ะฝะฐััะดั ั ะฝะฐัะธะพะฝะฐะปัะฝัะผ ะทะฐะบะพะฝะพะดะฐัะตะปัััะฒะพะผ ะะฝะดะพะฝะตะทะธะธ ะดะตะนััะฒััั (ั ะพะณัะฐะฝะธัะตะฝะธัะผะธ) ะทะฐะบะพะฝั ัะฐัะธะฐัะฐ[160][163].
ะัะพะฒะธะฝัะธะธ ะธ ะพัะพะฑัะต ะพะบััะณะฐ ะดะตะปัััั ะฝะฐ ะพะบััะณะฐ (ะบะฐะฑัะฟะฐฬัะตะฝั, ะธะฝะดะพะฝ. kabupaten) ะธ ะฟัะธัะฐะฒะฝะตะฝะฝัะต ะบ ะพะบััะณะฐะผ ะผัะฝะธัะธะฟะฐะปะธัะตัั (ะบะพฬัั, ะธะฝะดะพะฝ. kota), ะฒ ะบะพัะพััะต ะฒัะดะตะปััััั ะบััะฟะฝัะต ะณะพัะพะดะฐ. ะะพ ัะพััะพัะฝะธั ะฝะฐ ะฝะฐัะฐะปะพ 2020ย ะณะพะดะฐ ะฒ ัััะฐะฝะต ะฝะฐััะธััะฒะฐะปะพัั 416 ะพะบััะณะพะฒ ะธ 98 ะผัะฝะธัะธะฟะฐะปะธัะตัะพะฒ[164]. ะะบััะณะฐ ัะฟัะฐะฒะปััััั ัะตะณะตะฝัะฐะผะธ (ะฑัะฟะฐฬัะธ, ะธะฝะดะพะฝ. bupati), ะผัะฝะธัะธะฟะฐะปะธัะตััย โ ะผััะฐะผะธ (ะฒะฐะปะธะบะพฬัะฐ, ะธะฝะดะพะฝ. walikota). ะะพะปะฝะพะผะพัะธั ัะตะณะตะฝัะพะฒ ะธ ะผััะพะฒ ะธะดะตะฝัะธัะฝั, ะธ ัะต, ะธ ะดััะณะธะต ะธะทะฑะธัะฐัััั ะฝะฐัะตะปะตะฝะธะตะผ ะฝะฐ ะฟััั ะปะตั. ะัััะธะผะธ ะพัะณะฐะฝะฐะผะธ ะทะฐะบะพะฝะพะดะฐัะตะปัะฝะพะน ะฒะปะฐััะธ ะพะบััะณะพะฒ ะธ ะผัะฝะธัะธะฟะฐะปะธัะตัะพะฒ ัะฒะปััััั ะผะตััะฝัะต ัะพะฒะตัั ะฝะฐัะพะดะฝัั ะฟัะตะดััะฐะฒะธัะตะปะตะน, ัะฐะบะถะต ะธะทะฑะธัะฐะตะผัะต ะฝะฐัะตะปะตะฝะธะตะผ ะฝะฐ ะฟััั ะปะตั[160]. ะกัะพะปะธัะฝัะน ะพะบััะณ ะะถะฐะบะฐััะฐ ะธะผะตะตั ะพัะพะฑะพะต ะฐะดะผะธะฝะธัััะฐัะธะฒะฝะพะต ััััะพะนััะฒะพ: ะพะฝ ะฟะพะดัะฐะทะดะตะปัะตััั ะฝะฐ ะฟััั ะณะพัะพะดัะบะธั ะฐะดะผะธะฝะธัััะฐัะธะฒะฝัั ะพะบััะณะพะฒ (ะธะฝะดะพะฝ. kota administrasi) ะธ ะพะดะธะฝ ะฐะดะผะธะฝะธัััะฐัะธะฒะฝัะน ะพะบััะณ (ะธะฝะดะพะฝ. kabupaten administrasi). ะญัะธ ะฐะดะผะธะฝะธัััะฐัะธะฒะฝัะต ะตะดะธะฝะธัั ะธะผะตัั ะฝะตัะบะพะปัะบะพ ะผะตะฝัััั ััะตะฟะตะฝั ัะฐะผะพัะฟัะฐะฒะปะตะฝะธั, ัะตะผ ะพะฑััะฝัะต ะณะพัะพะดัะบะธะต ะผัะฝะธัะธะฟะฐะปะธัะตัั ะธ ะพะบััะณะฐ, ะธั ะผััั ะธ, ัะพะพัะฒะตัััะฒะตะฝะฝะพ, ัะตะณะตะฝั ะฝะฐะทะฝะฐัะฐัััั ะณัะฑะตัะฝะฐัะพัะพะผ ะะถะฐะบะฐััั[160].
ะะบััะณะฐ ะธ ะผัะฝะธัะธะฟะฐะปะธัะตัั ะฟะพะดัะฐะทะดะตะปััััั ะฝะฐ ัะฐะนะพะฝั (ะบะตัะฐะผะฐัะฐะฝั, ะธะฝะดะพะฝ. kecamatan), ัะฟัะฐะฒะปัะตะผัะต ััะบะพะฒะพะดะธัะตะปัะผะธ (ัะฐะผะฐฬัะฐะผะธ, ะธะฝะดะพะฝ. camat), ะฝะฐะทะฝะฐัะฐะตะผัะผะธ ัะตะณะตะฝัะพะผ ะธะปะธ ะผััะพะผ. ะ ะพะบััะณะฐั ัะฐะบะถะต ะธะผะตัััั ะพัะณะฐะฝั ะทะฐะบะพะฝะพะดะฐัะตะปัะฝะพะน ะฒะปะฐััะธย โ ัะพะฒะตัั ะฝะฐัะพะดะฝัั ะฟัะตะดััะฐะฒะธัะตะปะตะน[160]. ะ ะฟัะพะฒะธะฝัะธัั ะะฐะฟัะฐ ะธ ะะฐะฟะฐะดะฝะพะต ะะฐะฟัะฐ ะพะบััะณ ะธะผะตะตั ะฝะฐะทะฒะฐะฝะธะต ะดะธฬัััะธะบ (ะธะฝะดะพะฝ. distrik), ะตะณะพ ััะบะพะฒะพะดะธัะตะปัย โ ะณะปะฐะฒะฐ ะดะธัััะธะบะฐ (ะบะตะฟะฐฬะปะฐ ะดะธัััะธะบ, ะธะฝะดะพะฝ. kepala distrik)[160].
ะ ะฐะนะพะฝั ะฟะพะดัะฐะทะดะตะปััััั ะฝะฐ ัะฐะผัะต ะฝะธะทะพะฒัะต ะฐะดะผะธะฝะธัััะฐัะธะฒะฝะพ-ัะตััะธัะพัะธะฐะปัะฝัะต ะตะดะธะฝะธัั ะดะฒัั ัะธะฟะพะฒ: ะดะตัะตะฒะฝะธ (ะฝะฐ ะฑะพะปััะตะน ัะฐััะธ ัะตััะธัะพัะธะธ ะธะผะตัั ะฝะฐะทะฒะฐะฝะธะต ะดะตฬัะฐ (ะธะฝะดะพะฝ. desa), ะฒ ะฝะตะบะพัะพััั ัะตะณะธะพะฝะฐั ะทะฐะบะพะฝะพะดะฐัะตะปัะฝะพ ะทะฐะบัะตะฟะปะตะฝั ะผะตััะฝัะต ะฝะฐะทะฒะฐะฝะธั) ะธ ะฟะพัะตะปะตะฝะธัย โ ะบะตะปััะฐฬั ะฐะฝั (ะธะฝะดะพะฝ. kelurahan). ะะตัะตะฒะฝะธ ะฟะพะปัะทััััั ะฑะพะปััะธะผ ัะฐะผะพัะฟัะฐะฒะปะตะฝะธะตะผ, ัะตะผ ะฟะพัะตะปะตะฝะธั, ะธั ะณะปะฐะฒั, ะฒ ะฑะพะปััะธะฝััะฒะต ะผะตัั ะฝะฐะทัะฒะฐะตะผัะต ะบะตะฟะฐฬะปะฐ ะดะตัะฐ (ะธะฝะดะพะฝ. kepala desa), ะธะทะฑะธัะฐัััั ะผะตััะฝัะผ ะฝะฐัะตะปะตะฝะธะตะผ ะฒ ะพัะปะธัะธะต ะพั ััะบะพะฒะพะดะธัะตะปะตะน ะฟะพัะตะปะตะฝะธะนย โ ะปัฬัะฐั ะพะฒ (ะธะฝะดะพะฝ. lurah), ะฝะฐะทะฝะฐัะฐะตะผัั ะณะปะฐะฒะฐะผะธ ัะฐะนะพะฝะพะฒ[160].
ะะฐัะตะปะตะฝะธะต
ะฟัะฐะฒะธััะงะธัะปะตะฝะฝะพััั, ัะฐััะตะปะตะฝะธะต
ะฟัะฐะฒะธัั

ะะพ ะธัะพะณะฐะผ ะพะฑัะตะฝะฐัะธะพะฝะฐะปัะฝะพะน ะฟะตัะตะฟะธัะธ, ะฟัะพะฒะตะดัะฝะฝะพะน ะฒ 2020ย ะณะพะดั, ะฝะฐัะตะปะตะฝะธะต ะะฝะดะพะฝะตะทะธะธ ัะพััะฐะฒะธะปะพ 270ย 203ย 917 ัะตะปะพะฒะตะบ. ะะฝะดะพะฝะตะทะธั, ัะฐะบะธะผ ะพะฑัะฐะทะพะผ, ัะฒะปัะตััั ะฝะฐะธะฑะพะปะตะต ะฝะฐัะตะปัะฝะฝะพะน ัััะฐะฝะพะน ะฎะณะพ-ะะพััะพัะฝะพะน ะะทะธะธ ะธ ะทะฐะฝะธะผะฐะตั ัะตัะฒัััะพะต ะผะตััะพ ะฒ ะผะธัะต ะฟะพ ะบะพะปะธัะตััะฒั ะถะธัะตะปะตะน[165][152].
ะกัะตะดะฝัั ะฟะปะพัะฝะพััั ะฝะฐัะตะปะตะฝะธั ะฝะฐ 2020ย ะณะพะด ัะพััะฐะฒะปัะตั ะพะบะพะปะพ 141 ัะตะปะพะฒะตะบะฐ ะฝะฐ ะบะผยฒ, ะฟัะธ ััะพะผ ะฝะฐัะตะปะตะฝะธะต ัะฐัะฟัะตะดะตะปะตะฝะพ ะบัะฐะนะฝะต ะฝะตัะฐะฒะฝะพะผะตัะฝะพ: 56,1ย % ะธะฝะดะพะฝะตะทะธะนัะตะฒ ะฟัะพะถะธะฒะฐะตั ะฝะฐ ะฏะฒะต, ะบะพัะพัะฐั ัะพััะฐะฒะปัะตั ะผะตะฝะตะต 7ย % ัะตััะธัะพัะธะธ, ะฒ ัะตะทัะปััะฐัะต ัะตะณะพ ััะพั ะพัััะพะฒ ัะฒะปัะตััั ะพะดะฝะธะผ ะธะท ัะฐะผัั ะณัััะพะฝะฐัะตะปัะฝะฝัั ะผะตัั ะฟะปะฐะฝะตัั (ะฑะพะปะตะต 1000 ัะตะปะพะฒะตะบ ะฝะฐ ะบะผยฒ)[166]. ะกัะตะดะธ ะฐะดะผะธะฝะธัััะฐัะธะฒะฝะพ-ัะตััะธัะพัะธะฐะปัะฝัั ะตะดะธะฝะธั ะฝะฐะธะฑะพะปััะฐั ะฟะปะพัะฝะพััั ะฝะฐัะตะปะตะฝะธั ะทะฐัะตะณะธัััะธัะพะฒะฐะฝะฐ ะฒ ะัะพะฑะพะผ ััะพะปะธัะฝะพะผ ะพะบััะณะตย โ 15ย 947 ัะตะปะพะฒะตะบ ะฝะฐ ะบะผยฒ, ะฝะฐะธะผะตะฝััะฐัย โ ะฒ ะฟัะพะฒะธะฝัะธะธ ะกะตะฒะตัะฝัะน ะะฐะปะธะผะฐะฝัะฐะฝย โ ะผะตะฝะตะต 8 ัะตะปะพะฒะตะบ ะฝะฐ ะบะผยฒ[165][166].
ะะปั ะพะฑะตัะฟะตัะตะฝะธั ะฑะพะปะตะต ัะฐะฒะฝะพะผะตัะฝะพะณะพ ัะฐัะฟัะตะดะตะปะตะฝะธั ะฝะฐัะตะปะตะฝะธั ะฟะพ ัะตััะธัะพัะธะธ ัััะฐะฝั ะฒะปะฐััะธ ะะฝะดะพะฝะตะทะธะธ ั 1950-ั ะพัััะตััะฒะปััั ะผะฐัััะฐะฑะฝัั ะฟัะพะณัะฐะผะผั ััะฐะฝัะผะธะณัะฐัะธะนย โ ะฟะตัะตัะตะปะตะฝะธั ะถะธัะตะปะตะน ะณัััะพะฝะฐัะตะปัะฝะฝัั ัะฐะนะพะฝะพะฒ (ะฏะฒั, ะะฐะดััั, ะะฐะปะธ) ะฝะฐ ะผะฐะปะพะฝะฐัะตะปัะฝะฝัะต ะพัััะพะฒะฐ (ะะฐะปะธะผะฐะฝัะฐะฝ, ะะพะฒะฐั ะะฒะธะฝะตั, ะะพะปัะบะบะธ). ะ ัะฐะผะบะฐั ะดะฐะฝะฝะพะน ะฟัะพะณัะฐะผะผั ะบ ะฝะฐัะฐะปั 2000-ั ะณะพะดะพะฒ ะฑัะปะพ ะฟะตัะตัะตะปะตะฝะพ ะฝะต ะผะตะฝะตะต 5,5 ะผะธะปะปะธะพะฝะฐ ัะตะปะพะฒะตะบ, ะธะท ะบะพัะพััั ะฟะพััะธ ะฟะพะปะพะฒะธะฝะฐย โ ะฒ 1970-ะตย โ 1980-ะต ะณะพะดั[167].
ะะพะปั ะณะพัะพะดัะบะพะณะพ ะฝะฐัะตะปะตะฝะธั ัะพััะฐะฒะปัะตั 44ย %[152]. ะะพ ัะพััะพัะฝะธั ะฝะฐ 2010ย ะณะพะด 11 ะณะพัะพะดะพะฒ ะธะผะตัั ะฝะฐัะตะปะตะฝะธะต ัะธัะปะตะฝะฝะพัััั ะฑะพะปะตะต 1 ะผะธะปะปะธะพะฝะฐ ัะตะปะพะฒะตะบ, ะบััะฟะฝะตะนัะธะน ะธะท ะฝะธั ย โ ััะพะปะธัะฐ ัััะฐะฝั ะะถะฐะบะฐััะฐ ั ะฝะฐัะตะปะตะฝะธะตะผ 9ย 607ย 787 ัะตะปะพะฒะตะบ[168].
ะขะตะผะฟั ัะพััะฐ, ะฒะพะทัะฐััะฝะฐั ะธ ะฟะพะปะพะฒะฐั ััััะบัััะฐ
ะฟัะฐะฒะธััะะฐ ะฒะตัั ะฟะตัะธะพะด ะฝะตะทะฐะฒะธัะธะผะพะณะพ ัะฐะทะฒะธัะธั ะะฝะดะพะฝะตะทะธะธ ะดะปั ะฝะตั ะฑัะป ั ะฐัะฐะบัะตัะตะฝ ะดะพััะฐัะพัะฝะพ ะฒััะพะบะธะน ะฟัะธัะพัั ะฝะฐัะตะปะตะฝะธั, ะฝะตัะบะพะปัะบะพ ัะฝะธะถะฐััะธะนัั ั 1980-ั ะณะพะดะพะฒ ะฒ ัะตะทัะปััะฐัะต ัะตะฐะปะธะทะฐัะธะธ ะณะพััะดะฐัััะฒะตะฝะฝะพะน ะฟัะพะณัะฐะผะผั ะฟะปะฐะฝะธัะพะฒะฐะฝะธั ัะตะผัะธ[169]. ะกัะตะดะฝะธะน ะณะพะดะพะฒะพะน ัะตะผะฟ ะฟัะธัะพััะฐ ะฝะฐัะตะปะตะฝะธั ะทะฐ ะดะตัััะธะปะตัะธะต ั 2010 ะฟะพ 2020ย ะณะพะด ัะพััะฐะฒะธะป 1,25ย %. ะะพ ะฟัะพะณะฝะพะทะฐะผ ะฟัะพัะธะปัะฝัั ัะบัะฟะตััะพะฒ ะะะ, ะฒ ะฑะปะธะถะฐะนัะธะต ะดะตัััะธะปะตัะธั ัะตะผะฟั ัะพััะฐ ะฝะฐัะตะปะตะฝะธั ะฒ ะะฝะดะพะฝะตะทะธะธ ะฑัะดัั ะฟะพััะตะฟะตะฝะฝะพ ัะฝะธะถะฐัััั ะธ, ะดะพััะธะณะฝัะฒ ัะฒะพะตะณะพ ะผะฐะบัะธะผัะผะฐ ะฒ 2055ย ะณะพะดั (295 ะผะธะปะปะธะพะฝะพะฒ ัะตะปะพะฒะตะบ), ะฝะฐัะตะปะตะฝะธะต ะะฝะดะพะฝะตะทะธะธ ะฝะฐัะฝัั ัะผะตะฝััะฐัััั[169].
ะะธะฝะฐะผะธะบะฐ ัะพััะฐ ะฝะฐัะตะปะตะฝะธั ะะฝะดะพะฝะตะทะธะธ[166][169][170][171]
| ะะพะด | 1961 | 1971 | 1980 | 1990 | 2000 | 2010 | 2020 | 2055 (ะฟัะพะณะฝะพะท) |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| ะงะธัะปะตะฝะฝะพััั (ะผะปะฝ ัะตะป.) | 97,1 | 119,2 | 146,9 | 178,6 | 205,1 | 237,6 | 270,2 | 295 |
ะะพะทัะฐััะฝะฐั ััััะบัััะฐ ะฝะฐัะตะปะตะฝะธั ัะธะฟะธัะฝะฐ ะดะปั ัะฐะทะฒะธะฒะฐััะธั ัั ัััะฐะฝ: ะณะปะฐะฒะฝะพะน ะพัะพะฑะตะฝะฝะพัััั ัะฒะปัะตััั ะฒััะพะบะฐั ะดะพะปั ะผะพะปะพะดัะถะธย โ ััะตะดะฝะธะน ะฒะพะทัะฐัั ะถะธัะตะปั ะะฝะดะพะฝะตะทะธะธ ัะพััะฐะฒะปัะตั 31ย ะณะพะด. 23,3ย % ะธะฝะดะพะฝะตะทะธะนัะตะฒ ะผะพะปะพะถะต 15 ะปะตั, 70,7ย %ย โ ะฒ ะฒะพะทัะฐััะต 15โ65 ะปะตั ะธ 6ย %ย โ ััะฐััะต 65 ะปะตั[166][152].
ะะตะฝะดะตัะฝัะน ัะพััะฐะฒ ะฝะฐัะตะปะตะฝะธั ะดะพััะฐัะพัะฝะพ ัะฐะฒะฝะพะผะตัะตะฝ, ะฟะพะบะฐะทะฐัะตะปั ัะพะพัะฝะพัะตะฝะธั ะฟะพะปะพะฒย โ 1,02 ะฒ ะฟะพะปัะทั ะผัะถัะธะฝ. ะะทะผะตะฝะตะฝะธั ััะพะณะพ ะฟะพะบะฐะทะฐัะตะปั ะฒ ัะฐะทะปะธัะฝัั ะฒะพะทัะฐััะฝัั ะณััะฟะฟะฐั ะฒ ัะตะปะพะผ ัะพะพัะฒะตัััะฒัะตั ะพะฑัะตะผะธัะพะฒะพะน ัะตะฝะดะตะฝัะธะธ: 1,07 ะฟัะธ ัะพะถะดะตะฝะธะธ, 1,06 ะดะปั ะปะธั ะผะปะฐะดัะต 25 ะปะตั, 1,02ย โ ะพั 25 ะดะพ 39 ะปะตั, 1,00ย โ ะพั 40 ะดะพ 54 ะปะตั, 0,98ย โ ะพั 55 ะดะพ 64 ะปะตั, 1,03ย โ ะพั 65 ะดะพ 69 ะปะตั, 0,88ย โ ะพั 70 ะดะพ 74 ะปะตั ะธ 0,79ย โ ััะฐััะต 75 ะปะตั. ะัะธ ััะพะผ ะฒะตััะผะฐ ะทะฐะผะตัะฝั ะตะณะพ ะบะพะปะตะฑะฐะฝะธั ะฟะพ ัะฐะทะปะธัะฝัะผ ัะตะณะธะพะฝะฐะผ ัััะฐะฝั: ะตัะปะธ ะฒ ะฟัะพะฒะธะฝัะธะธ ะะฐะฟัะฐ ะธ ะะฐะฟะฐะดะฝะพะต ะะฐะฟัะฐ ะพะฝ ัะพััะฐะฒะปัะตั 1,14, ัะพ ะฒ ะพัะพะฑะพะผ ะพะบััะณะต ะะถะพะบััะบะฐััะฐย โ 0,98[165].
ะะฐัะธะพะฝะฐะปัะฝัะน ัะพััะฐะฒ
ะฟัะฐะฒะธัั
ะ ะะฝะดะพะฝะตะทะธะธ ะฟัะพะถะธะฒะฐะตั ะพะบะพะปะพ 300 ะฝะฐัะพะดะพะฒ, ะฑะพะปััะฐั ัะฐััั ะบะพัะพััั ะพัะฝะพัะธััั ะบ ะฐะฒัััะพะฝะตะทะธะนัะบะพะน ะณััะฟะฟะต. ะะฒัััะพะฝะตะทะธะนัะบะธะผะธ, ะฒ ัะฐััะฝะพััะธ, ัะฒะปััััั ะฝะฐะธะฑะพะปะตะต ะผะฝะพะณะพัะธัะปะตะฝะฝัะต ะฝะฐัะพะดั ัััะฐะฝัย โ ัะฒะฐะฝัั (ะฟะพ ัะพััะพัะฝะธั ะฝะฐ ะฝะฐัะฐะปะพ XXIย ะฒะตะบะฐ ัะพััะฐะฒะปััั ะฑะพะปะตะต 40ย % ะฝะฐัะตะปะตะฝะธั), ััะฝะดะฐะฝัั (ะพะบะพะปะพ 15ย %), ะผะฐะดัััั (ะพะบะพะปะพ 4ย %), ะผะธะฝะฐะฝะณะบะฐะฑะฐั (ะพะบะพะปะพ 3ย %), ะฑัะณะธัั (ะพะบะพะปะพ 2,5ย %)[152]. ะะฐััะดั ั ััะธะผ ะฒ ะฒะพััะพัะฝัั ัะฐะนะพะฝะฐั , ะฒ ัะฐััะฝะพััะธ, ะฝะฐ ะะพะฒะพะน ะะฒะธะฝะตะต ะธ ะฟัะธะปะตะณะฐััะธั ะบ ะฝะตะน ะพัััะพะฒะฐั , ะฟัะพะถะธะฒะฐัั ะฝะฐัะพะดะฝะพััะธ, ะฟัะธะฝะฐะดะปะตะถะฐัะธะต ะบ ะผะตะปะฐะฝะตะทะธะนัะบะพะน ะณััะฟะฟะต, ะฑะพะปััะฐั ัะฐััั ะธะท ะบะพัะพััั ะพัะฝะพัะธััั ะบ ะฟะฐะฟัะฐัะฐะผ[172]. ะะพฬะปััะฐั ัะฐััั ะบะพัะตะฝะฝัั ะฝะฐัะพะดะพะฒ ะะฝะดะพะฝะตะทะธะธ ะฟัะพะถะธะฒะฐะตั ะฒ ัะฐะนะพะฝะฐั ะธั ะธััะพัะธัะตัะบะพะณะพ ัะฐััะตะปะตะฝะธั, ะพะดะฝะฐะบะพ ะฟะพ ะผะตัะต ะฒะพะทัะฐััะฐะฝะธั ะผะธะณัะฐัะธะพะฝะฝะพะน ะดะธะฝะฐะผะธะบะธ ัะฒะตะปะธัะธะฒะฐะตััั ะดะพะปั ะฟัะพะถะธะฒะฐััะธั ะฒ ะฝะตััะฐะดะธัะธะพะฝะฝัั ัะฐะนะพะฝะฐั . ะะฐะธะฑะพะปะตะต ะทะฐะผะตัะตะฝ ััะพั ะฟัะพัะตัั ะฒ ะพัะฝะพัะตะฝะธะธ ัะฒะฐะฝัะตะฒ: ะทะฐะฝะธะผะฐั, ะฒ ัะธะปั ัะฒะพะตะน ะผะฝะพะณะพัะธัะปะตะฝะฝะพััะธ, ะปะธะดะธััััะธะต ะฟะพะทะธัะธะธ ะฒ ะฑะพะปััะธะฝััะฒะต ััะตั ะถะธะทะฝะธ ัััะฐะฝั ะธ ะฝะฐะธะฑะพะปะตะต ะฐะบัะธะฒะฝะพ ััะฐััะฒัั ะฒ ะฟัะพะณัะฐะผะผะต ััะฐะฝัะผะธะณัะฐัะธะน (ะฟะพะดัะพะฑะฝะตะต ัะผ. ะฟะพะดัะฐะทะดะตะป ยซะงะธัะปะตะฝะฝะพััั, ัะฐััะตะปะตะฝะธะตยป), ะพะฝะธ ะฒ ะทะฝะฐัะธัะตะปัะฝะพะผ ะบะพะปะธัะตััะฒะต ะฟัะพะถะธะฒะฐัั ะฒะพ ะฒัะตั ัะตะณะธะพะฝะฐั ัััะฐะฝั[167][173].
ะกัะตะดะธ ะฝะตะบะพัะตะฝะฝัั ะฝะฐัะพะดะพะฒ ะะฝะดะพะฝะตะทะธะธ ะฝะฐะธะฑะพะปะตะต ะผะฝะพะณะพัะธัะปะตะฝะฝัะผะธ ัะฒะปััััั ะบะธัะฐะนัั, ะฟัะพะถะธะฒะฐััะธะต ะฟัะฐะบัะธัะตัะบะธ ะฒะพ ะฒัะตั ัะตะณะธะพะฝะฐั ัััะฐะฝั, ะฟัะตะธะผััะตััะฒะตะฝะฝะพ ะฒ ะบััะฟะฝัั ะณะพัะพะดะฐั : ะธั ัะธัะปะตะฝะฝะพััั, ะฟะพ ัะฐะทะปะธัะฝัะผ ะพัะตะฝะบะฐะผ, ะบะพะปะตะฑะปะตััั ะพั 2,5 ะดะพ 7 ะผะธะปะปะธะพะฝะพะฒ ัะตะปะพะฒะตะบ. ะขะพัะฝะพะต ะพะฟัะตะดะตะปะตะฝะธะต ะบะพะปะธัะตััะฒะฐ ะธะฝะดะพะฝะตะทะธะนัะบะธั ะบะธัะฐะนัะตะฒ ะฟัะตะดััะฐะฒะปัะตััั ะฟัะพะฑะปะตะผะฐัะธัะฝัะผ ะฒ ัะธะปั ะพัะพะฑะพะณะพ ะฟะพะปะพะถะตะฝะธั, ะบะพัะพัะพะต ะพะฝะธ ะดะปะธัะตะปัะฝะพะต ะฒัะตะผั ะทะฐะฝะธะผะฐะปะธ ะฒ ะถะธะทะฝะธ ัััะฐะฝั: ะฝะฐัะฐะฒ ะฐะบัะธะฒะฝะพ ัะฐััะตะปััััั ะฒ ะะฝะดะพะฝะตะทะธะธ ั XVIย ะฒะตะบะฐ, ะพะฝะธ ััะฐะดะธัะธะพะฝะฝะพ ะบะพะฝััะพะปะธัะพะฒะฐะปะธ ะทะฝะฐัะธัะตะปัะฝัั ัะฐััั ัะบะพะฝะพะผะธะบะธ, ััะพ ัะบะฐะทัะฒะฐะปะพัั ะฝะฐ ะพัะฝะพัะตะฝะธัั ั ะบะพัะตะฝะฝัะผ ะฝะฐัะตะปะตะฝะธะตะผ. ะกะพัะธะพะบัะปััััะฝัะต ะฟัะพัะธะฒะพัะตัะธั ั ะผะตััะฝัะผะธ ะถะธัะตะปัะผะธ ะฒ ัะพัะตัะฐะฝะธะธ ั ะถัััะบะพะน ะดะธัะบัะธะผะธะฝะฐัะธะตะน, ะบะพัะพัะพะน ะฟะพะดะฒะตัะณะฐะปะธัั ะบะธัะฐะนัั ะฒ ะฟะตัะธะพะด ะฟัะตะทะธะดะตะฝัััะฒะฐ ะกัั ะฐััะพ (ะฒะบะปััะฐั ะฟะพะปะฝัะน ะทะฐะฟัะตั ะฝะฐ ะธัะฟะพะปัะทะพะฒะฐะฝะธะต ัะพะดะฝะพะณะพ ัะทัะบะฐ), ะฟัะธะฒะตะปะธ ะบ ะพัะบะฐะทั ะผะฝะพะณะธั ะธะท ะฝะธั ะพั ะธะทะฝะฐัะฐะปัะฝะพะน ััะฝะธัะตัะบะพะน ัะฐะผะพะธะดะตะฝัะธัะธะบะฐัะธะธ, ะฟะพ ะบัะฐะนะฝะตะน ะผะตัะต, ะฝะฐ ะฟัะฑะปะธัะฝะพะผ ััะพะฒะฝะต[174][175].
ะ ัะฐะทะปะธัะฝัั ัะตะณะธะพะฝะฐั ัััะฐะฝั, ะฒ ะพัะฝะพะฒะฝะพะผ ะฒ ะบััะฟะฝัั ะณะพัะพะดะฐั ัะฐะบะถะต ะฟัะพะถะธะฒะฐัั ะทะฝะฐัะธัะตะปัะฝัะต ะพะฑัะธะฝั ะฒัั ะพะดัะตะฒ ะธะท ะะฝะดะธะธ ะธ ะฐัะฐะฑัะบะธั ัััะฐะฝ, ะฐ ัะฐะบะถะต ะฝะตะทะฝะฐัะธัะตะปัะฝะพะต ะบะพะปะธัะตััะฒะพ ะปัะดะตะน ะตะฒัะพะฟะตะนัะบะพะณะพ ะธ ัะผะตัะฐะฝะฝะพะณะพ ะตะฒัะพะฟะตะนัะบะพ-ะธะฝะดะพะฝะตะทะธะนัะบะพะณะพ ะฟัะพะธัั ะพะถะดะตะฝะธั[176].
ะฏะทัะบะธ
ะฟัะฐะฒะธัั
ะะพััะดะฐัััะฒะตะฝะฝัะผ ัะทัะบะพะผ ะะฝะดะพะฝะตะทะธะธ ัะฒะปัะตััั ะธะฝะดะพะฝะตะทะธะนัะบะธะน ัะทัะบ, ะพัะฝะพัััะธะนัั ะบ ะธะฝะดะพะฝะตะทะธะนัะบะพะน ะฒะตัะฒะธ ะฐะฒัััะพะฝะตะทะธะนัะบะพะน ัะทัะบะพะฒะพะน ัะตะผัะธ[177]. ะะณะพ ััะฐััั ัะตะณะปะฐะผะตะฝัะธััะตััั ะบะพะฝััะธัััะธะตะน ะธ ะดะตะนััะฒัััะธะผ ะทะฐะบะพะฝะพะดะฐัะตะปัััะฒะพะผ[91][109]. ะะธััะผะตะฝะฝะพัััย โ ะฝะฐ ะพัะฝะพะฒะต ะปะฐัะธะฝัะบะพะณะพ ะฐะปัะฐะฒะธัะฐ[178][179][180].
ะะฝะดะพะฝะตะทะธะนัะบะธะน ะพะฑัะทะฐัะตะปะตะฝ ะดะปั ะธะทััะตะฝะธั ะฒะพ ะฒัะตั ััะตะดะฝะตะพะฑัะฐะทะพะฒะฐัะตะปัะฝัั ัััะตะถะดะตะฝะธัั ัััะฐะฝั. ะ ัะพะน ะธะปะธ ะธะฝะพะน ะผะตัะต ะธะผ ะฒะปะฐะดะตะตั ะฑะพฬะปััะฐั ัะฐััั ะฒะทัะพัะปะพะณะพ ะฝะฐัะตะปะตะฝะธั ะะฝะดะพะฝะตะทะธะธ; ัะธัะปะพ ะฐะบัะธะฒะฝัั ะฝะพัะธัะตะปะตะน, ะฟะพ ัะพััะพัะฝะธั ะฝะฐ 2009ย ะณะพะด. ัะพััะฐะฒะปัะตั ะฝะต ะผะตะฝะตะต 144 ะผะธะปะปะธะพะฝะพะฒ ัะตะปะพะฒะตะบย โ ะพะบะพะปะพ 60ย % ะถะธัะตะปะตะน ัััะฐะฝั[181]. ะะผะตััะต ั ัะตะผ, ะฒ ะฑััั ะณะพััะดะฐัััะฒะตะฝะฝัะผ ัะทัะบะพะผ ะฟะพะปัะทัะตััั ะฝะตะฑะพะปััะฐั ัะฐััั ะฝะฐัะตะปะตะฝะธั (ะฟะพ ัะฐะทะปะธัะฝัะผ ะพัะตะฝะบะฐะผ, ะพั 12ย % ะดะพ 20ย %)ย โ ะฒ ัะตะผะตะนะฝะพะผ ะบััะณั ะฑะพะปััะธะฝััะฒะพ ะธะฝะดะพะฝะตะทะธะนัะตะฒ ะพะฑัะฐะตััั ะฝะฐ ัะพะดะฝัั ะผะตััะฝัั ัะทัะบะฐั . ะะฝะฐัะธัะตะปัะฝะฐั ัะฐััั ะถะธัะตะปะตะน ะดะฒััะทััะฝะฐย โ ะพะดะธะฝะฐะบะพะฒะพ ัะฒะพะฑะพะดะฝะพ ะฒะปะฐะดะตะตั ัะพะดะฝัะผ ะธ ะณะพััะดะฐัััะฒะตะฝะฝัะผ ัะทัะบะพะผ, ะผะฝะพะณะธะต ััะธัะฐัั ัะพะดะฝัะผะธ ะพะฑะฐ ัะทัะบะฐ[179][180][182].
ะะฝะดะพะฝะตะทะธะนัะบะธะน ัะทัะบ ัะฐะทะฒะธะปัั ะบ ะฝะฐัะฐะปั XXย ะฒะตะบะฐ ะฝะฐ ะพัะฝะพะฒะต ะฝะฐะดะดะธะฐะปะตะบัะฝะพะน ัะพัะผั ะผะฐะปะฐะนัะบะพะณะพ ัะทัะบะฐ, ะธััะพัะธัะตัะบะธ ะธัะฟะพะปัะทะพะฒะฐะฒัะตะณะพัั ะฒ ะบะฐัะตััะฒะต ะปะธะฝะณะฒะฐ ััะฐะฝะบะฐ ะฝะฐ ะพัััะพะฒะฐั ะะฐะปะฐะนัะบะพะณะพ ะฐัั ะธะฟะตะปะฐะณะฐ. ะะณะพ ะฟะพะฟัะปััะธะทะฐัะธะธ ัััะตััะฒะตะฝะฝะพ ัะฟะพัะพะฑััะฒะพะฒะฐะปะพ ะพััััััะฒะธะต ะฐะปััะตัะฝะฐัะธะฒะฝะพะณะพ ััะตะดััะฒะฐ ะผะตะถะฝะฐัะธะพะฝะฐะปัะฝะพะณะพ ะพะฑัะตะฝะธั,ย ะธะฑะพ ัะทัะบ ะผะตััะพะฟะพะปะธะธย โ ะฝะธะดะตัะปะฐะฝะดัะบะธะนย โ ะฝะต ะฟะพะปััะธะป ะทะฐ ะฒัะตะผั ะบะพะปะพะฝะธะทะฐัะธะธ ัะธัะพะบะพะณะพ ัะฐัะฟัะพัััะฐะฝะตะฝะธั ััะตะดะธ ะผะตััะฝะพะณะพ ะฝะฐัะตะปะตะฝะธั. ะะทะฝะฐัะฐะปัะฝะพ ัะทัะบ ะฟัะพะดะพะปะถะฐะป ะฝะฐะทัะฒะฐัััั ยซะผะฐะปะฐะนัะบะธะผยป, ะฐ ะฟะพะฝััะธะต ยซะธะฝะดะพะฝะตะทะธะนัะบะธะน ัะทัะบยป ััะฐะปะพ ะฒั ะพะดะธัั ะฒ ัะธัะพะบะธะน ะพะฑะธั ะพะด ะฟะพัะปะต ะบะพะฝะณัะตััะฐ ะผะพะปะพะดัะถะฝัั ะพัะณะฐะฝะธะทะฐัะธะน 27โ28 ะพะบััะฑัั 1928ย ะณะพะดะฐ (ัะผ. ัะฐะทะดะตะป ยซะญัะธะผะพะปะพะณะธัยป)[179][180].
ะะฐะบ ะธ ะฑะพะปััะธะฝััะฒะพ ะดััะณะธั ะบะพะฝัะฐะบัะฝัั ัะทัะบะพะฒ, ะธะฝะดะพะฝะตะทะธะนัะบะธะน ะธะผะตะตั ัะฟัะพััะฝะฝัั ะผะพััะพะปะพะณะธั ะธ ัะพะฝะตัะธะบั. ะะพ ะพะฑัะตัะตะฝะธั ัััะฐะฝะพะน ะฝะตะทะฐะฒะธัะธะผะพััะธ ะฒ ะธะฝะดะพะฝะตะทะธะนัะบะพะผ ัะทัะบะต ะธัะฟะพะปัะทะพะฒะฐะปะฐัั ะฟัะตะธะผััะตััะฒะตะฝะฝะพ ะฐัะฐะฑัะบะฐั ะฟะธััะผะตะฝะฝะพััั ะธ, ะบะฐะบ ะฒะฐัะธะฐะฝั,ย โ ะปะฐัะธะฝัะบะฐั, ะพะดะฝะฐะบะพ ะฒ 1945ย ะณะพะดั ะปะฐัะธะฝะธัะฐ ะฑัะปะฐ ะทะฐะบะพะฝะพะดะฐัะตะปัะฝะพ ะทะฐะบัะตะฟะปะตะฝะฐ ะฒ ะบะฐัะตััะฒะต ะตะดะธะฝััะฒะตะฝะฝะพะน ะฟะธััะผะตะฝะฝะพััะธ[179][180].
ะะพ ัะพััะพัะฝะธั ะฝะฐ 2018ย ะณะพะด, ะฒ ะะฝะดะพะฝะตะทะธะธ ะฝะฐััะธััะฒะฐะปะพัั 707 ะถะธะฒัั ัะทัะบะพะฒ[183]. ะะฒะตะฝะฐะดัะฐัั ัะทัะบะพะฒ ัะตะณะพะดะฝั ััะธัะฐัััั ะฒัะผะตััะธะผะธ, ะฟะพัะบะพะปัะบั ะธั ะฝะพัะธัะตะปะธ ะฟะพัะปะตะดะฝะธะน ัะฐะท ะฑัะปะธ ะทะฐะผะตัะตะฝั ะฒ XXย ะฒะตะบะต[183]. ะะฐะธะฑะพะปะตะต ัะฐัะฟัะพัััะฐะฝัะฝะฝัะผะธ ะผะตััะฝัะผะธ ัะทัะบะฐะผะธ ัะฒะปััััั ัะฒะฐะฝัะบะธะน, ััะฝะดะฐะฝัะบะธะน, ะผะฐะดัััะบะธะนย โ ัะพะพัะฒะตัััะฒะตะฝะฝะพ, ะฑะพะปะตะต 80 ะผะธะปะปะธะพะฝะพะฒ, 30 ะผะธะปะปะธะพะฝะพะฒ ะธ 13 ะผะธะปะปะธะพะฝะพะฒ ะฝะพัะธัะตะปะตะน[184]. ะะฐะธะฑะพะปััะธะผ ะปะธะฝะณะฒะธััะธัะตัะบะธะผ ัะฐะทะฝะพะพะฑัะฐะทะธะตะผ ะพัะปะธัะฐะตััั ะทะฐะฟะฐะดะฝะฐั ัะฐััั ะพัััะพะฒะฐ ะัะธะฐะฝ ะธ ะฑะปะธะทะปะตะถะฐัะธะต ะฝะตะฑะพะปััะธะต ะพัััะพะฒะฐย โ ะผะตััะฝัะต ะถะธัะตะปะธ ัะฐะทะณะพะฒะฐัะธะฒะฐัั ะฝะต ะผะตะฝะตะต ัะตะผ ะฝะฐ 270 ะฟะฐะฟัะฐััะบะธั ัะทัะบะฐั [185].
ะ ะตะปะธะณะธะพะทะฝัะน ัะพััะฐะฒ
ะฟัะฐะฒะธััะะฝะดะพะฝะตะทะธั ัะฒะปัะตััั ัะฒะตััะบะธะผ ะณะพััะดะฐัััะฒะพะผ, ะบะพะฝััะธัััะธั ัััะฐะฝั ะณะฐัะฐะฝัะธััะตั ัะฒะพะฑะพะดั ะฒะตัะพะธัะฟะพะฒะตะดะฐะฝะธั[91]. ะัะธ ััะพะผ, ัะพะณะปะฐัะฝะพ ะทะฐะบะพะฝะพะดะฐัะตะปัััะฒั, ะฟัะธะฝััะพะผั ะฒ 1965ย ะณะพะดั, ะพัะพะฑัะน ััะฐััั, ะฟัะตะดััะผะฐััะธะฒะฐััะธะน ะฟะพะดะดะตัะถะบั ะธ ะทะฐัะธัั ะณะพััะดะฐัััะฒะพะผ, ะฟัะตะดะพััะฐะฒะปะตะฝ ะพัะฝะพะฒะฝัะผ ัะตะปะธะณะธัะผ ัััะฐะฝัย โ ะธัะปะฐะผั, ะฟัะพัะตััะฐะฝัะธะทะผั, ะบะฐัะพะปะธัะธะทะผั, ะธะฝะดัะธะทะผั, ะฑัะดะดะธะทะผั ะธ ะบะพะฝัััะธะฐะฝััะฒัย โ ั ะพะณะพะฒะพัะบะพะน ะพ ะดะพะฟัััะธะผะพััะธ ัััะตััะฒะพะฒะฐะฝะธั ะดััะณะธั ะฒะตัะพะธัะฟะพะฒะตะดะฐะฝะธะน[186]. ะ ัะพ ะถะต ะฒัะตะผั, ั 1967 ะฟะพ 2000ย ะณะพะด ะฒ ัััะฐะฝะต ะดะตะนััะฒะพะฒะฐะป ะพัะธัะธะฐะปัะฝัะน ะทะฐะฟัะตั ะฝะฐ ะฟัะฑะปะธัะฝะพะต ะพัะฟัะฐะฒะปะตะฝะธะต ะบะพะฝัััะธะฐะฝัะบะธั ัะปัะถะตะฝะธะน[187][188]ย โ ะฒ ััะพั ะฟะตัะธะพะด ะพัะธัะธะฐะปัะฝะฐั ะธะฝะดะพะฝะตะทะธะนัะบะฐั ััะฐัะธััะธะบะฐ ะพะฟะตัะธัะพะฒะฐะปะฐ ะดะฐะฝะฝัะผะธ ะพ ะฟััะธ ัะตะปะธะณะธัั : ะธัะปะฐะผะต, ะฟัะพัะตััะฐะฝัะธะทะผะต, ะบะฐัะพะปะธัะธะทะผะต, ะธะฝะดัะธะทะผะต ะธ ะฑัะดะดะธะทะผะต, ะฒ ัะพ ะฒัะตะผั, ะบะฐะบ ะบะพะฝัััะธะฐะฝััะฒะพ, ะฝะฐััะดั ั ะดััะณะธะผะธ ะบะพะฝัะตััะธัะผะธ ัะธะณััะธัะพะฒะฐะปะพ ะฒ ะฟะตัะตะฟะธััั ะฝะฐัะตะปะตะฝะธั ะธ ะดััะณะธั ะพัะธัะธะฐะปัะฝัั ััะฐัะธััะธัะตัะบะธั ะธััะปะตะดะพะฒะฐะฝะธัั ะฒ ััะดั ยซะฟัะพัะธั ะฒะตัะพะฒะฐะฝะธะนยป[189].
ะะฑัะพะปััะฝะพะต ะฑะพะปััะธะฝััะฒะพ ะฝะฐัะตะปะตะฝะธัย โ ะฑะพะปะตะต 88ย %ย โ ะธัะฟะพะฒะตะดััั ะธัะปะฐะผ, ัะฐัะฟัะพัััะฐะฝะธะฒัะธะนัั ะทะดะตัั ะฒ ะพัะฝะพะฒะฝะพะผ ะฒ XIIIโXVIย ะฒะตะบะฐั , ััะพ ะดะตะปะฐะตั ะะฝะดะพะฝะตะทะธั ะณะพััะดะฐัััะฒะพะผ ั ะบััะฟะฝะตะนัะธะผ ะผัััะปัะผะฐะฝัะบะธะผ ะฝะฐัะตะปะตะฝะธะตะผ ะฒ ะผะธัะต[152]. ะัะฐะบัะธัะตัะบะธ ะฒัะต ะธะฝะดะพะฝะตะทะธะนัะบะธะต ะผัััะปัะผะฐะฝะต ัะฒะปััััั ััะฝะฝะธัะฐะผะธ, ะฝะตะทะฝะฐัะธัะตะปัะฝะพะต ะบะพะปะธัะตััะฒะพ ัะธะธัะพะฒ (ะพะบะพะปะพ 1 ะผะธะปะปะธะพะฝะฐ ัะตะปะพะฒะตะบ) ะฟัะพะถะธะฒะฐะตั ัะฐะทัะพะทะฝะตะฝะฝะพ, ะฒ ะพัะฝะพะฒะฝะพะผ ะฝะฐ ะฏะฒะต[190]. ะัะตะดััะฐะฒะธัะตะปะธ ัะธะธััะบะพะณะพ ะผะตะฝััะธะฝััะฒะฐ, ะบะฐะบ ะฟัะฐะฒะธะปะพ, ะฑะตัะบะพะฝัะปะธะบัะฝะพ ัะพัััะตััะฒััั ั ะพะบััะถะฐััะธะผะธ ััะฝะฝะธัะฐะผะธ. ะะปั ัะบัะตะฟะปะตะฝะธั ะฒะทะฐะธะผะพะฟะพะฝะธะผะฐะฝะธั ะธ ัะพัะผะฐะปะธะทะฐัะธะธ ะดะธะฐะปะพะณะฐ ะผะตะถะดั ะฟะพัะปะตะดะพะฒะฐัะตะปัะผะธ ะดะฒัั ะฒะตัะฒะตะน ะธัะปะฐะผะฐ ะฒ ะผะฐะต 2011ย ะณะพะดะฐ ะฒ ะะถะฐะบะฐััะต ะฟัะธ ะฟะพะดะดะตัะถะบะต ะธะฝะดะพะฝะตะทะธะนัะบะพะณะพ ะฟัะฐะฒะธัะตะปัััะฒะฐ ะฑัะป ัััะตะถะดัะฝ ะกัะฝะฝะธััะบะพ-ัะธะธััะบะธะน ะฑะพะณะพัะปะพะฒัะบะธะน ัะพะฒะตั[191].
ะฅัะธััะธะฐะฝััะฒะพ ัะฐัะฟัะพัััะฐะฝะธะปะพัั ะฒ ัััะฐะฝะต ะฒ ะบะพะปะพะฝะธะฐะปัะฝัะน ะฟะตัะธะพะด ะฒ ัะตะทัะปััะฐัะต ะดะตััะตะปัะฝะพััะธ ะตะฒัะพะฟะตะนัะบะธั , ะณะปะฐะฒะฝัะผ ะพะฑัะฐะทะพะผ ะณะพะปะปะฐะฝะดัะบะธั ะธ ะฟะพัััะณะฐะปััะบะธั ะผะธััะธะพะฝะตัะพะฒ. ะะพ ัะพััะพัะฝะธั ะฝะฐ ะฝะฐัะฐะปะพ XXIย ะฒะตะบะฐ, ะตะณะพ ะธัะฟะพะฒะตะดัะตั 8,7ย % ะธะฝะดะพะฝะตะทะธะนัะตะฒ, 5,7ย % ะธะท ะบะพัะพััั ัะฒะปััััั ะฟัะพัะตััะฐะฝัะฐะผะธ ะธ 3ย %ย โ ะบะฐัะพะปะธะบะฐะผะธ. ะัะฐะฒะธัะตะปัััะฒะตะฝะฝัะต ะดะฐะฝะฝัะต ะพ ัะธัะปะตะฝะฝะพััะธ ั ัะธััะธะฐะฝ ะธ ะดะฐะฝะฝัะต ัะฐะผะธั ั ัะธััะธะฐะฝัะบะธั ัะตัะบะฒะตะน ัะฐะทะฝัััั. ะขะฐะบ, ะฟะพ ะดะฐะฝะฝัะผ ัะฝัะธะบะปะพะฟะตะดะธะธ ยซะ ะตะปะธะณะธะธ ะผะธัะฐยป ะะถ. ะ. ะะตะปัะพะฝะฐ, ั ัะธััะธะฐะฝะต ัะพััะฐะฒะปััั 12,1ย % ะฝะฐัะตะปะตะฝะธั ัััะฐะฝั[192]. ะกะฐะผัะต ะบััะฟะฝัะต ะบะพะฝัะตััะธะธ ะพะฑัะฐะทััั ะฟััะธะดะตัััะฝะธะบะธ (9,45 ะผะปะฝ)[193], ัะตัะพัะผะฐัั (6,8 ะผะปะฝ), ะบะฐัะพะปะธะบะธ (6,65 ะผะปะฝ)[192] ะธ ะปััะตัะฐะฝะต (5,8 ะผะปะฝ)[194]. ะฅัะธััะธะฐะฝะต ะฟัะพะถะธะฒะฐัั ะฒ ะฑะพะปััะธะฝััะฒะต ัะฐะนะพะฝะพะฒ ัััะฐะฝั, ะฝะฐะธะฑะพะปะตะต ะทะฝะฐัะธัะตะปัะฝัะต ะพะฑัะธะฝัย โ ะฒ ะะถะฐะบะฐััะต, ะฝะฐ ะกัะปะฐะฒะตัะธ, ะะพะปัะบะบะฐั , ะกะตะฒะตัะฝะพะน ะกัะผะฐััะต, ะะฐะฟะฐะดะฝะพะผ ะขะธะผะพัะต ะธ ะะพะฒะพะน ะะฒะธะฝะตะต[195][196].
ะะบะพะปะพ 2ย % ะฝะฐัะตะปะตะฝะธัย โ ะธะฝะดัะธััั, ะฑะพะปััะธะฝััะฒะพ ะบะพัะพััั ัะพััะฐะฒะปััั ะฑะฐะปะธะนัั, ะฝะต ะฟัะธะฝัะฒัะธะต ะฒ ัะฒะพั ะฒัะตะผั, ะฒ ะพัะปะธัะธะต ะพั ัะพัะตะดะฝะธั ะฝะฐัะพะดะฝะพััะตะน, ะธัะปะฐะผ[197]. ะัะธะผะตัะฝะพ ะฟะพ 1ย % ะฟัะธั ะพะดะธััั ะฝะฐ ะฑัะดะดะธััะพะฒ ะธ ะบะพะฝัััะธะฐะฝัะตะฒย โ ะบ ััะธะผ ะบะพะฝัะตััะธัะผ ะฟัะธะฝะฐะดะปะตะถะฐั ะฒ ะพัะฝะพะฒะฝะพะผ ััะฝะธัะตัะบะธะต ะบะธัะฐะนัั[198]. ะะตะบะพัะพัะฐั ัะฐััั ะบะพัะตะฝะฝะพะณะพ ะฝะฐัะตะปะตะฝะธั ะฝะฐะธะผะตะฝะตะต ะทะฐััะพะฝัััั ัะพะฒัะตะผะตะฝะฝะพะน ัะธะฒะธะปะธะทะฐัะธะตะน ัะตััะธัะพัะธะนย โ ะฟัะตะถะดะต ะฒัะตะณะพ ะฝะฐ ะะฐะปะธะผะฐะฝัะฐะฝะต, ะะพะฒะพะน ะะฒะธะฝะตะต, ะกัะปะฐะฒะตัะธ, ะะพะปัะบะบะฐั ย โ ะธัะฟะพะฒะตะดัะตั ะฐะฝะธะผะธะทะผ ะธ ะธะฝัะต ัะพัะผั ัะทััะตััะฒะฐ. ะขัะฐะดะธัะธะพะฝะฝัะต ะผะตััะฝัะต ะฒะตัะพะฒะฐะฝะธั ะฒ ัะฐะทะปะธัะฝะพะน ััะตะฟะตะฝะธ ัะพั ัะฐะฝััััั ะธ ะฒ ะดััะณะธั ัะฐะนะพะฝะฐั ัััะฐะฝั[199].
ะญะบะพะฝะพะผะธะบะฐ ะธ ัะธะฝะฐะฝัั
ะฟัะฐะฒะธััะะฑัะตะต ัะพััะพัะฝะธะต, ะพัะฝะพะฒะฝัะต ะฟะพะบะฐะทะฐัะตะปะธ
ะฟัะฐะฒะธััะะฝะดะพะฝะตะทะธั ะพัะฝะพัะธััั ะบ ะบะฐัะตะณะพัะธะธ ะฐะณัะฐัะฝะพ-ะธะฝะดััััะธะฐะปัะฝัั ัััะฐะฝ. ะะพ ััะพะฒะฝั ะฝะฐัะธะพะฝะฐะปัะฝะพะน ะบะพะฝะบััะตะฝัะพัะฟะพัะพะฑะฝะพััะธ ะฒ 2024ย ะณะพะดั ะทะฐะฝะธะผะฐะปะฐ 27 ะผะตััะพ ะฒ ะผะธัะต[200]. ะัะฝะพัะธััั ะบ ะบะฐัะตะณะพัะธะธ ะฝะฐะธะฑะพะปะตะต ะฟะตััะฟะตะบัะธะฒะฝัั ะฒ ัะบะพะฝะพะผะธัะตัะบะพะผ ะฟะปะฐะฝะต ัะฐะทะฒะธะฒะฐััะธั ัั ัััะฐะฝย โ ัะฐะบ ะฝะฐะทัะฒะฐะตะผะพะน ะณััะฟะฟะต ะพะดะธะฝะฝะฐะดัะฐัะธ[201].
ะะฑััะผ ะะะ ะฟะพ ะะะก ะทะฐ 2023ย ะณะพะด ัะพััะฐะฒะธะป 4,335 ััะธะปะปะธะพะฝะฐ ะดะพะปะป. ะกะจะย โ 8 ะผะตััะพ ะฒ ะผะธัะต ะธ ะฟะตัะฒะพะตย โ ะฒ ะฎะณะพ-ะะพััะพัะฝะพะน ะะทะธะธ (ะพะบะพะปะพ 15ย 550 ะดะพะปะป. ะกะจะ ะฝะฐ ะดััั ะฝะฐัะตะปะตะฝะธัย โ 102 ะผะตััะพ ะฒ ะผะธัะต)[202]. ะขะตะผะฟั ัะบะพะฝะพะผะธัะตัะบะพะณะพ ัะพััะฐ, ะทะฐัะธะบัะธัะพะฒะฐะฝะฝัะต ะฒ 2023ย ะณะพะดั,ย โ ะพะบะพะปะพ 5ย %[203]. ะะพั ะพะดะฝะฐั ัะฐััั ะณะพััะดะฐัััะฒะตะฝะฝะพะณะพ ะฑัะดะถะตัะฐ ะทะฐ 2017ย ะณะพะดย โ 130,6ย ะผะปัะด ะดะพะปะป. ะกะจะ, ัะฐัั ะพะดะฝะฐัย โ 154,8ย ะผะปัะด ะดะพะปะป. ะกะจะ, ะดะตัะธัะธั ะฑัะดะถะตัะฐย โ 2,4ย % ะพั ะะะ.

ะะตะฝะตะถะฝะฐั ะตะดะธะฝะธัะฐย โ ะธะฝะดะพะฝะตะทะธะนัะบะฐั ััะฟะธั, ัััะตะดะฝัะฝะฝัะน ะบััั ะทะฐ 2016ย ะณะพะดย โ 13ย 240 ััะฟะธะน ะทะฐ 1 ะดะพะปะปะฐั ะกะจะ. ะ ะฐะทะผะตะฝะฝะฐั ะตะดะธะฝะธัะฐย โ ัะตะฝ (ะธะฝะดะพะฝ. sen), ะพะดะฝะฐ ัะพัะฐั ััะฟะธะธ (ะฒััะตะป ะธะท ะพะฑัะฐัะตะฝะธั ะฒ 1960-ะต ะณะพะดั, ะพะดะฝะฐะบะพ ะพัะธัะธะฐะปัะฝะพ ะฝะต ัะฟัะฐะทะดะฝัะฝ). ะญะผะธััะธั ะดะตะฝะตะณ ะพัััะตััะฒะปัะตั ัะตะฝััะฐะปัะฝัะน ะฑะฐะฝะบ ัััะฐะฝัย โ ะะฐะฝะบ ะะฝะดะพะฝะตะทะธะธ[204].
ะขะตะผะฟั ะธะฝัะปััะธะธ ะฟะพ ะธัะพะณะฐะผ 2017ย ะณะพะดะฐย โ 4ย % (156 ะผะตััะพ ะฒ ะผะธัะต)[152]. ะะฑััะผ ะฝะฐัะธะพะฝะฐะปัะฝัั ะทะพะปะพัะพะฒะฐะปััะฝัั ัะตะทะตัะฒะพะฒ ะฝะฐ ะดะตะบะฐะฑัั 2015ย ะณะพะดะฐ ัะพััะฐะฒะธะป 103,4ย ะผะปัะด ะดะพะปะป[152].

ะะปั ัะบะพะฝะพะผะธะบะธ, ะฟัะธ ะตั ััะฝะพัะฝะพะผ ั ะฐัะฐะบัะตัะต, ั ะฐัะฐะบัะตัะฝะฐ ะฐะบัะธะฒะฝะฐั ัะพะปั ะณะพััะดะฐัััะฒะฐ: ะพะฝะพ ะฒะปะฐะดะตะตั ะฟัะธะผะตัะฝะพ 140 ะบััะฟะฝัะผะธ ะฟัะตะดะฟัะธััะธัะผะธ ะฒ ัะฐะทะปะธัะฝัั ัะตะบัะพัะฐั ะฝะฐัะธะพะฝะฐะปัะฝะพะณะพ ั ะพะทัะนััะฒะฐ, ะฐ ัะฐะบะถะต ะบะพะฝััะพะปะธััะตั ัะตะฝั ะฝะฐ ััะด ัะพะฒะฐัะพะฒ, ะฒะบะปััะฐั ะฑะฐะทะพะฒัะต ะฟัะพะดัะบัั ะฟะธัะฐะฝะธั ะธ ะณะพัััะต-ัะผะฐะทะพัะฝัะต ะผะฐัะตัะธะฐะปั. ะ ะพะฑััะผะต ะะะ ะดะพะปั ะฟัะพะผััะปะตะฝะฝะพะณะพ ะฟัะพะธะทะฒะพะดััะฒะฐ ะฝะฐ 2015ย ะณะพะด ัะพััะฐะฒะปัะตั 42,8ย %, ััะตัั ััะปัะณย โ 43,6ย %, ัะตะปััะบะพะณะพ ั ะพะทัะนััะฒะฐย โ 13,6ย %. ะัะธ ััะพะผ ะฒ ะฟัะพะผััะปะตะฝะฝะพััะธ ะทะฐะฝััะพ 13,2ย %, ะฒ ัะตะปััะบะพะผ ั ะพะทัะนััะฒะตย โ 38,9ย % ะธ ะฒ ััะตัะต ััะปัะณย โ 47,9ย % ัะฐะฑะพัะฐััะตะณะพ ะฝะฐัะตะปะตะฝะธั. ะะฑัะฐั ัะธัะปะตะฝะฝะพััั ัััะดะพัะฟะพัะพะฑะฝะพะณะพ ะฝะฐัะตะปะตะฝะธัย โ 122,4 ะผะธะปะปะธะพะฝะฐ ัะตะปะพะฒะตะบ (4 ะผะตััะพ ะฒ ะผะธัะต), ััะพะฒะตะฝั ะฑะตะทัะฐะฑะพัะธััย โ 5,5ย % (60 ะผะตััะพ ะฒ ะผะธัะต)[152].
ะะปั ะฝะฐัะตะปะตะฝะธั ั ะฐัะฐะบัะตัะฝะพ ะทะฝะฐัะธัะตะปัะฝะพะต ัะพัะธะฐะปัะฝะพ-ัะบะพะฝะพะผะธัะตัะบะพะต ัะฐััะปะพะตะฝะธะต, ะดะพั ะพะดั ะฝะฐะธะฑะพะปะตะต ะธะผััะธั 10ย % ะฟะพััะธ ะฒ 11 ัะฐะท ะฟัะตะฒััะฐัั ะดะพั ะพะดั ะฑะตะดะฝะตะนัะธั 10ย % ะธะฝะดะพะฝะตะทะธะนัะตะฒ. ะะพะปะตะต 13ย % ะฟัะพะถะธะฒะฐะตั ะฝะธะถะต ััะพะฒะฝั ะฑะตะดะฝะพััะธ[152].
ะกะตัััะทะฝะพะน ะฟัะพะฑะปะตะผะพะน ัะบะพะฝะพะผะธะบะธ ัะฒะปัะตััั ะบะพัััะฟัะธัย โ ะฒ ัะตะนัะธะฝะณะฐั , ัะพััะฐะฒะปัะตะผัั ะพัะณะฐะฝะธะทะฐัะธะตะน ยซTransparency Internationalยป, ะะฝะดะพะฝะตะทะธั ะดะปะธัะตะปัะฝะพะต ะฒัะตะผั ะทะฐะฝะธะผะฐะตั ะผะตััะฐ ะฒ ะฝะฐัะฐะปะต ะฒัะพัะพะน ัะพัะฝะธ[205][206].
ะะธัะพะฒะพะน ัะธะฝะฐะฝัะพะฒะพ-ัะบะพะฝะพะผะธัะตัะบะธะน ะบัะธะทะธั 2008โ2009ย ะณะพะดะพะฒ ะะฝะดะพะฝะตะทะธั ะฟะตัะตะถะธะปะฐ ะฒ ัะตะปะพะผ ะฒะฟะพะปะฝะต ะฑะปะฐะณะพะฟะพะปััะฝะพ, ะตั ะพัะฝะพะฒะฝัะต ะผะฐะบัะพัะบะพะฝะพะผะธัะตัะบะธะต ะฟะพะบะฐะทะฐัะตะปะธ ัะฝะธะทะธะปะธัั ะฒะตััะผะฐ ะฝะตะทะฝะฐัะธัะตะปัะฝะพ ะธ ะฑััััะพ ะฒะตัะฝัะปะธัั ะบ ะดะพะบัะธะทะธัะฝะพะผั ััะพะฒะฝั, ะฟะพัะปะต ัะตะณะพ ะฒะพัััะฐะฝะพะฒะธะปะฐัั ะฟะพะทะธัะธะฒะฝะฐั ะดะธะฝะฐะผะธะบะฐ[207][208][209]. ะ ะดะตะบะฐะฑัะต 2011ย ะณะพะดะฐ ะผะตะถะดัะฝะฐัะพะดะฝะพะต ัะตะนัะธะฝะณะพะฒะพะต ะฐะณะตะฝัััะฒะพ Fitch ะฟะพะฒััะธะปะพ ะบัะตะดะธัะฝัะน ัะตะนัะธะฝะณ ะะฝะดะพะฝะตะทะธะธ ัะพ ยซััะฐะฑะธะปัะฝะพะณะพยป ะดะพ ยซะธะฝะฒะตััะธัะธะพะฝะฝะพะณะพยป ััะพะฒะฝั, ะฒ ัะฝะฒะฐัะต 2012ย ะณะพะดะฐ ะฐะฝะฐะปะพะณะธัะฝะพะต ะฟะพะฒััะตะฝะธะต ัะตะนัะธะฝะณะฐ ัััะฐะฝั ะฟัะพะธะทะฒะตะปะพ ะฐะณะตะฝัััะฒะพ Moodyโs[210][211].
ะ ะะฝะดะพะฝะตะทะธะธ ะฝะตั ะตะดะธะฝะพะน ะดะปั ะฒัะตะน ัััะฐะฝั ะผะธะฝะธะผะฐะปัะฝะพะน ะทะฐัะฐะฑะพัะฝะพะน ะฟะปะฐัั, ะตั ัะฐัััั ะพัะฝะพัะธััั ะบ ะบะพะผะฟะตัะตะฝัะธะธ ะฒะปะฐััะตะน ะฟัะพะฒะธะฝัะธะน ะธ ะฟัะธัะฐะฒะฝะธะฒะฐะตะผัั ะบ ะฝะธะผ ะพัะพะฑัั ะพะบััะณะพะฒ. ะะพ ัะพััะพัะฝะธั ะฝะฐ ะฝะฐัะฐะปะพ 2021ย ะณะพะด ะฝะฐะธะฑะพะปะตะต ะฒััะพะบะธะน ัะพะพัะฒะตัััะฒัััะธะน ะฟะพะบะฐะทะฐัะตะปั ะฑัะป ัััะฐะฝะพะฒะปะตะฝ ะฒ ััะพะปะธัะต ัััะฐะฝั ะะถะฐะบะฐััะตย โ 4416186 ััะฟะธะน ($313,84), ัะฐะผัะน ะฝะธะทะบะธะน ะฒ ะะถะพะบััะบะฐััะตย โ 1765000 ััะฟะธะน ($125,34) ะฒ ะผะตััั[212].
ะัะพะผััะปะตะฝะฝะพััั
ะฟัะฐะฒะธััะะฐ 2014ย ะณะพะด ะดะพะปั ะฟัะพะผััะปะตะฝะฝะพะณะพ ะฟัะพะธะทะฒะพะดััะฒะฐ ะฒ ััััะบัััะต ะะะ ัะพััะฐะฒะปัะปะฐ 45,5ย %, ะฑะพะปะตะต ะดะฒัั ััะตัะตะน ััะพะณะพ ะพะฑััะผะฐ ะฟัะธั ะพะดะธััั ะฝะฐ ะพะฑัะฐะฑะฐััะฒะฐััะธะต ะพััะฐัะปะธ. ะัะธ ััะพะผ ัะธัะปะพ ะทะฐะฝัััั ะฒ ะฟัะพะผััะปะตะฝะฝะพััะธ ะพัะฝะพัะธัะตะปัะฝะพ ะฝะตะฒะตะปะธะบะพย โ ะผะตะฝะตะต 13ย % ัััะดะพัะฟะพัะพะฑะฝะพะณะพ ะฝะฐัะตะปะตะฝะธั. ะขะตะผะฟั ัะพััะฐ ะทะฐะผะตัะฝะพ ะฝะธะถะต, ัะตะผ ะฟะพ ัะบะพะฝะพะผะธะบะต ะฒ ัะตะปะพะผย โ ะพะบะพะปะพ 4,9ย % ะฝะฐ 2014ย ะณะพะด[152].
ะ ะพะฑัะฐะฑะฐััะฒะฐััะตะน ััะตัะต ะฝะฐ 2009ย ะณะพะด ะฑัะปะพ ะทะฐัะตะณะธัััะธัะพะฒะฐะฝะพ ะฑะพะปะตะต 25 ััััั ะฟัะตะดะฟัะธััะธะน, ะธะผะตััะธั ััะฐััั ะบััะฟะฝัั ะปะธะฑะพ ััะตะดะฝะธั ะธ ะฑะพะปะตะต 3,2 ะผะธะปะปะธะพะฝะฐ ะผะฐะปัั ะฟัะตะดะฟัะธััะธะน ะธ ะฝะฐะดะพะผะฝัั ะฟัะพะธะทะฒะพะดะธัะตะปะตะน. ะะฐะธะฑะพะปะตะต ะทะฝะฐัะธะผัะผะธ ะพััะฐัะปัะผะธ ัะฒะปััััั ะฟะธัะตะฒะฐั ะฟัะพะผััะปะตะฝะฝะพััั (ะพะบะพะปะพ 19ย % ะฒัะตะณะพ ะฝะตััััะตะฒะพะณะพ ะฟัะพะธะทะฒะพะดััะฒะฐ, ะฟะพััะธ 6000 ะบััะฟะฝัั ะธ ััะตะดะฝะธั ะฟัะตะดะฟัะธััะธะน), ั ะธะผะธัะตัะบะฐั ะฟัะพะผััะปะตะฝะฝะพััั (16ย %, ะพะบะพะปะพ 900 ะฟัะตะดะฟัะธััะธะน), ัะตะบััะธะปัะฝะฐั ะฟัะพะผััะปะตะฝะฝะพััั (7ย %, ะพะบะพะปะพ 2000 ะฟัะตะดะฟัะธััะธะน), ัะฐะฑะฐัะฝะฐั ะฟัะพะผััะปะตะฝะฝะพััั (7ย %, ะฑะพะปะตะต 1600 ะฟัะตะดะฟัะธััะธะน), ะฟัะพะธะทะฒะพะดััะฒะพ ะผะฐัะธะฝ ะธ ะพะฑะพััะดะพะฒะฐะฝะธั (7ย %, ะพะบะพะปะพ 600 ะฟัะตะดะฟัะธััะธะน), ะฐะฒัะพะผะพะฑะธะปัะฝะฐั ะฟัะพะผััะปะตะฝะฝะพััั (6ย %, ะฑะพะปะตะต 270 ะฟัะตะดะฟัะธััะธะน), ัะตะปะปัะปะพะทะฝะพ-ะฑัะผะฐะถะฝะฐั ะฟัะพะผััะปะตะฝะฝะพััั (6ย %, ะฑะพะปะตะต 530 ะฟัะตะดะฟัะธััะธะน), ะฟัะพะธะทะฒะพะดััะฒะพ ะณะพัะพะฒะพะน ะพะดะตะถะดั (4ย %, ะฑะพะปะตะต 2000 ะฟัะตะดะฟัะธััะธะน)[213][214]. ะะพะปััะฐั ัะฐััั ะผะฐะปัั ะฟัะตะดะฟัะธััะธะน ะธ ะฝะฐะดะพะผะฝัั ะฟัะพะธะทะฒะพะดะธัะตะปะตะน ะดะตะนััะฒััั ะฒ ัะฐะทะปะธัะฝัั ะพััะฐัะปัั ะปัะณะบะพะน ะธ ะฟะธัะตะฒะพะน ะฟัะพะผััะปะตะฝะฝะพััะธ, ะฒะบะปััะฐั ััะฐะดะธัะธะพะฝะฝัะต ัะตะผััะปะฐ: ะฟัะพะธะทะฒะพะดััะฒะพ ะฑะฐัะธะบะฐ, ะบะตัะฐะผะธะบะธ, ะฟะปะตัะตะฝะธะต ัะธะฝะพะฒะพะบ, ะธะทะณะพัะพะฒะปะตะฝะธะต ัะตะทะฝัั ะธะทะดะตะปะธะน ะธะท ะดะตัะตะฒะฐ ะธ ะบะพััะธ, ะฟัะพัะตะน ะฒะพัััะตะฑะพะฒะฐะฝะฝะพะน ััะฒะตะฝะธัะฝะพะน ะฟัะพะดัะบัะธะธ[215].
ะ ะดะพะฑัะฒะฐััะตะน ะฟัะพะผััะปะตะฝะฝะพััะธ ะดะตะนััะฒััั ะฒ ะพัะฝะพะฒะฝะพะผ ะบััะฟะฝัะต ะฝะฐัะธะพะฝะฐะปัะฝัะต ะบะพะผะฟะฐะฝะธะธ, ะทะฝะฐัะธัะตะปัะฝะฐั ัะฐััั ะธะท ะบะพัะพััั ะฟัะธะฝะฐะดะปะตะถะธั ะณะพััะดะฐัััะฒั, ะฐ ัะฐะบะถะต ะทะฐะฟะฐะดะฝัะต ััััะตะฒัะต ะบะพัะฟะพัะฐัะธะธ. ะััะฟะฝะตะนัะตะน ะธะท ะฝะฐัะธะพะฝะฐะปัะฝัั ะบะพะผะฟะฐะฝะธะน ัะฒะปัะตััั ะณะพััะดะฐัััะฒะตะฝะฝะฐั ะผะพะฝะพะฟะพะปะธั ยซPertaminaยป, ะบะพะฝััะพะปะธััััะฐั ะดะพะฑััั ะธ ะฟะตัะตัะฐะฑะพัะบั ะฝะตััะธ[152].
ะขัะฐะดะธัะธะพะฝะฝะพ ะฒ ะฑะพะปััะธั ะผะฐัััะฐะฑะฐั ะดะพะฑัะฒะฐะตััั ัะณะปะตะฒะพะดะพัะพะดะฝะพะต ััััั: ะดะพะฑััะฐ ะฝะตััะธ ะฝะฐ 2009ย ะณะพะด ัะพััะฐะฒะปัะปะฐ ะฑะพะปะตะต 1,02 ะผะปะฝ ะฑะฐััะตะปะตะน ะฒ ะดะตะฝั (37 ะผะตััะพ ะฒ ะผะธัะต), ะฟัะธัะพะดะฝะพะณะพ ะณะฐะทะฐย โ 85,7ย ะผะปัะด ะบัะฑะพะผะตััะพะฒ ะทะฐ ะณะพะด (8 ะผะตััะพ ะฒ ะผะธัะต). ะขะฐะบะถะต ะฒะตััะผะฐ ะทะฝะฐัะธัะตะปัะฝะฐ ะดะพะฑััะฐ ะบะฐะผะตะฝะฝะพะณะพ ัะณะปั: ะฒ 2014ย ะณะพะดั ะตั ะพะฑััะผ ัะพััะฐะฒะธะป 458ย ะผะปะฝ ัะพะฝะฝ (5 ะผะตััะพ ะฒ ะผะธัะต), ะฐ ะฟะพ ัะบัะฟะพััั ััะพะณะพ ััััั ะะฝะดะพะฝะตะทะธั ะทะฐะฝัะปะฐ 2 ะผะตััะพ ะฒ ะผะธัะต. ะขะฐะบะถะต ะฒ ะฟัะพะผััะปะตะฝะฝัั ะผะฐัััะฐะฑะฐั ะดะพะฑัะฒะฐัััั ะฒัะต ะผะธะฝะตัะฐะปัะฝัะต ัะตััััั, ะฟะตัะตัะธัะปะตะฝะฝัะต ะฒ ัะฐะทะดะตะปะต ยซะ ะตะปัะตั, ะฒะฝัััะตะฝะฝะธะต ะฒะพะดั, ะฟะพะปะตะทะฝัะต ะธัะบะพะฟะฐะตะผัะต, ะฟะพัะฒัยป[152][216][217].
ะกะตะปััะบะพะต ั ะพะทัะนััะฒะพ
ะฟัะฐะฒะธัั

ะกะตะปััะบะพะต ั ะพะทัะนััะฒะพย โ ะธััะพัะธัะตัะบะธ ะพัะฝะพะฒะฝะฐั ะพััะฐัะปั ะผะตััะฝะพะน ัะบะพะฝะพะผะธะบะธ, ะดะฐะฒะฐั ะฝะต ะฑะพะปะตะต 14ย % ะฝะฐัะธะพะฝะฐะปัะฝะพะณะพ ะะะ, ะพะฑะตัะฟะตัะธะฒะฐะตั ะทะฐะฝััะพััั ะทะฝะฐัะธัะตะปัะฝะพะน ัะฐััะธ ะฝะฐัะตะปะตะฝะธัย โ ะพะบะพะปะพ 32ย %. ะัะธ ััะพะผ ะตะณะพ ะดะพะปั ะธ ะฒ ััััะบัััะต ะะะ, ะธ ั ัะพัะบะธ ะทัะตะฝะธั ะทะฐะฝััะพััะธ ะฟะพััะตะฟะตะฝะฝะพ ัะฝะธะถะฐะตััั[152].
ะัะฝะพะฒะฝะพะน ัะตะปััะบะพั ะพะทัะนััะฒะตะฝะฝะพะน ะพััะฐัะปัั ัะฒะปัะตััั ะทะตะผะปะตะดะตะปะธะต. ะะฑัะฐะฑะฐััะฒะฐะตะผัะต ะทะตะผะปะธ ัะพััะฐะฒะปััั ะพะบะพะปะพ 13ย % ัะตััะธัะพัะธะธ ัััะฐะฝั, ะฟะพ ะธั ะฟะปะพัะฐะดะธ ะะฝะดะพะฝะตะทะธั ะทะฐะฝะธะผะฐะตั 7-ะต ะผะตััะพ ะฒ ะผะธัะต. ะะบะพะปะพ 1/3 ะพะฑัะฐะฑะฐััะฒะฐะตะผัั ะทะตะผะตะปั ะพัะพัะฐะตะผัะต. ะะพ ะฟัะพะธะทะฒะพะดััะฒั ะผะฝะพะณะธั ัะตะปััะบะพั ะพะทัะนััะฒะตะฝะฝัั ะบัะปัััั ัััะฐะฝะฐ ะทะฐะฝะธะผะฐะตั ะปะธะดะธััััะธะต ะผะตััะฐ ะฒ ะผะธัะต[218].
ะัะฝะพะฒะฝัะต ะฟะธัะตะฒัะต ะบัะปััััั: ัะธั (ัะฑะพั ะฒ 2009ย ะณะพะดัย โ 64,4ย ะผะปะฝ ั, 3-ะต ะผะตััะพ ะฒ ะผะธัะต), ะบะฐััะฐะฒะฐ (22ย ะผะปะฝ ั, 1-ะต ะผะตััะพ ะฒ ะผะธัะต), ะบะพะบะพัั (21,5ย ะผะปะฝ ั, 1-ะต ะผะตััะพ ะฒ ะผะธัะต), ะบัะบัััะทะฐ (16,9ย ะผะปะฝ ั, 4-ะต ะผะตััะพ ะฒ ะผะธัะต), ะฑะฐะฝะฐะฝั (6,3ย ะผะปะฝ ั, 6-ะต ะผะตััะพ ะฒ ะผะธัะต), ะฑะฐัะฐั (2ย ะผะปะฝ ั, 4-ะต ะผะตััะพ ะฒ ะผะธัะต). ะ ะฑะพะปััะธั ะพะฑััะผะฐั ะฒััะฐัะธะฒะฐัััั ะผะฐัะปะธัะฝะฐั ะฟะฐะปัะผะฐ (22,5ย ะผะปะฝ ั ะฟะฐะปัะผะพะฒะพะณะพ ะผะฐัะปะฐ, 1-ะต ะผะตััะพ ะฒ ะผะธัะต), ัะฐะณะพะฒะฐั ะฟะฐะปัะผะฐ (5,2ย ะผะปะฝ ั ัะฐะณะพ, 1-ะต ะผะตััะพ ะฒ ะผะธัะต), ัะฐั ะฐัะฝัะน ััะพััะฝะธะบ (26,5ย ะผะปะฝ ั, 10-ะต ะผะตััะพ ะฒ ะผะธัะต), ะบะฐะบะฐะพ-ะฑะพะฑั (800ย ััั. ั, 2-ะต ะผะตััะพ ะฒ ะผะธัะต), ะบะพัะต (700ย ััั. ั ะฑะพะฑะพะฒ, 4-ะต ะผะตััะพ ะฒ ะผะธัะต), ัะฐะฑะฐะบ (181ย ััั. ั, 6-ะต ะผะตััะพ ะฒ ะผะธัะต), ัะฐะน (160ย ััั. ั, 7-ะต ะผะตััะพ ะฒ ะผะธัะต), ะณะฒะพะทะดะธะบะฐ (81ย ััั. ั, 1-ะต ะผะตััะพ ะฒ ะผะธัะต), ะฟะตัะตั (80ย ััั. ั, 2-ะต ะผะตััะพ ะฒ ะผะธัะต)[218]. ะะท ัะตั ะฝะธัะตัะบะธั ะบัะปัััั ะฝะฐะธะฑะพะปััะตะต ะทะฝะฐัะตะฝะธะต ะธะผะตัั ะบะฐัััะบะพะฝะพัั (2,8ย ะผะปะฝ ั ะฝะฐัััะฐะปัะฝะพะณะพ ะบะฐัััะบะฐ, 2-ะต ะผะตััะพ ะฒ ะผะธัะต)[218].
ะะธะฒะพัะฝะพะฒะพะดััะฒะพ ัะฐะทะฒะธัะพ ะฒ ะผะตะฝััะตะน ััะตะฟะตะฝะธ. ะะฑัะตะต ะฟะพะณะพะปะพะฒัะต ะบััะฟะฝะพะณะพ ัะพะณะฐัะพะณะพ ัะบะพัะฐ ะฝะฐ 2010ย ะณะพะด ัะพััะฐะฒะปัะตั 15,23ย ะผะปะฝ ะณะพะปะพะฒ, ะฒ ัะพะผ ัะธัะปะต 13,5 ะผะปะฝย โ ะผััะฝัะต ะบะพัะพะฒั, 0,53 ะผะปะฝย โ ะผะพะปะพัะฝัะต ะบะพัะพะฒั ะธ 1,2 ะผะปะฝย โ ะฑัะนะฒะพะปั, ะธัะฟะพะปัะทัะตะผัะต ะณะปะฐะฒะฝัะผ ะพะฑัะฐะทะพะผ ะบะฐะบ ััะณะปะพะฒัะน ัะบะพั[219]. ะะพ ะดะฐะฝะฝัะผ ะฝะฐ 2008ย ะณะพะด, ะฟะพะณะพะปะพะฒัะต ะบะพะท ัะพััะฐะฒะปัะปะพ 15,8ย ะผะปะฝ ะณะพะปะพะฒ, ะพะฒะตัย โ 10,3ย ะผะปะฝ ะณะพะปะพะฒ, ัะฒะธะฝะตะน (ะฒััะฐัะธะฒะฐัััั ะฟัะตะธะผััะตััะฒะตะฝะฝะพ ะฝะตะผัััะปัะผะฐะฝัะบะธะผ ะฝะฐัะตะปะตะฝะธะตะผ)ย โ 5,5ย ะผะปะฝ ะณะพะปะพะฒ[220][221]. ะัะฝะพะฒะฝะพะน ะดะพะผะฐัะฝะตะน ะฟัะธัะตะน ัะฒะปัะตััั ะบััะธัะฐ: ะฒ 2008ย ะณะพะดั ะธะผะตะปะพัั 68ย ะผะปะฝ ะบัั-ะฝะตัััะตะบ, ะฑัะปะพ ะฟัะพะธะทะฒะตะดะตะฝะพ ะฑะพะปะตะต 1,2 ะผะปัะด ะฑัะพะนะปะตัะฝัั ััะฟะปัั, ะฑะพะปะตะต 1ย ะผะปะฝ ั ัะธั[218][222].
ะะณัะพะผะฝะพะต ะทะฝะฐัะตะฝะธะต ะธััะพัะธัะตัะบะธ ะธะผะตะตั ััะฑะพะปะพะฒััะฒะพ: ะฟะพ ะพะฑััะผั ัะปะพะฒะฐ ััะฑั ะธ ะผะพัะตะฟัะพะดัะบัะพะฒ ะทะฐ 2009ย ะณะพะดย โ ะฑะพะปะตะต 5,1ย ะผะปะฝ ัย โ ะะฝะดะพะฝะตะทะธั ะทะฐะฝะธะผะฐะตั ััะตััะต ะผะตััะพ ะฒ ะผะธัะต[223], ะพัะฝะพะฒะฝัะต ะฟัะพะผััะปะพะฒัะต ะฒะธะดั: ััะฝะตั, ะผะฐะบัะตะปั, ัะฐัะดะธะฝะฐ, ะผะพััะบะพะน ะพะบัะฝั, ะณััะฟะตั, ะบัะตะฒะตัะบะธ[224]. ะัะธ ััะพะผ ะฟะพ ะพะฑััะผะฐะผ ะฟัะพะธะทะฒะพะดััะฒะฐ ั ะฝะธะผ ะฟัะฐะบัะธัะตัะบะธ ััะฐะฒะฝัะปะพัั ะธะฝัะตะฝัะธะฒะฝะพ ัะฐะทะฒะธะฒะฐััะตะตัั ััะฑะพะฒะพะดััะฒะพ: ะฟะพ ะฒัะปะพะฒั ะธัะบััััะฒะตะฝะฝะพ ัะฐะทะฒะตะดัะฝะฝะพะน ััะฑั ะธ ะผะพัะตะฟัะพะดัะบัะพะฒ ะทะฐ 2009ย ะณะพะดย โ ะฑะพะปะตะต 4,7ย ะผะปะฝ ัย โ ัััะฐะฝะฐ ะทะฐะฝะธะผะฐะตั ะฒัะพัะพะต ะผะตััะพ ะฒ ะผะธัะต. ะัะฝะพะฒะฝัะต ัะฐะทะฒะพะดะธะผัะต ะฒะธะดั: ัะธะปะฐะฟะธั, ะบะฐัะฟ, ะณััะฐะผะธ, ะบัะตะฒะตัะบะธ, ัะธัะพะบะพ ะฟัะฐะบัะธะบัะตััั ัะฐะทะฒะตะดะตะฝะธะต ะถะตะผััะณะฐ[225].
ะะฐะถะฝะตะนัะตะน ะพััะฐัะปัั ัะฒะปัะตััั ะปะตัะฝะพะต ั ะพะทัะนััะฒะพ: ะฒ 2009ย ะณะพะดั ะฒ ะะฝะดะพะฝะตะทะธะธ ะฑัะปะพ ะทะฐะณะพัะพะฒะปะตะฝะพ 98,7ย ะผะปะฝ ะผยณ ะดัะตะฒะตัะธะฝั (8-ะต ะผะตััะพ ะฒ ะผะธัะต), ะธะท ะบะพัะพััั 36,4ย ะผะปะฝ ะผยณย โ ะฑััะฒะฝะฐ ะฟัะพะผััะปะตะฝะฝะพะณะพ ะฝะฐะทะฝะฐัะตะฝะธั[226]. ะกะตัััะทะฝะพะน ะฟัะพะฑะปะตะผะพะน ะฒ ััะพะน ะพะฑะปะฐััะธ ัะฒะปััััั ะฝะตะทะฐะบะพะฝะฝะฐั ะฒัััะฑะบะฐ ะปะตัะฐ ะธ ะบะพะฝััะฐะฑะฐะฝะดะฝัะน ะฒัะฒะพะท ัะตะฝะฝัั ะฟะพัะพะด ะดัะตะฒะตัะธะฝั[227].
ะกัะตัะฐ ััะปัะณ
ะฟัะฐะฒะธััะกัะตัะฐ ััะปัะณ ััะฐะดะธัะธะพะฝะฝะพ ะทะฐะฝะธะผะฐะปะฐ ะดะพััะฐัะพัะฝะพ ะฒะฐะถะฝะพะต ะผะตััะพ ะฒ ะธะฝะดะพะฝะตะทะธะนัะบะพะน ัะบะพะฝะพะผะธะบะต (ะฒะบะปััะฐั ะบะพะปะพะฝะธะฐะปัะฝัะน ะฟะตัะธะพะด), ะพะดะฝะฐะบะพ ะฝะฐัะฐะปะพ ะตั ะธะฝัะตะฝัะธะฒะฝะพะณะพ ัะตะปะตะฝะฐะฟัะฐะฒะปะตะฝะฝะพะณะพ ัะฐะทะฒะธัะธั ะพัะฝะพัะธััั ะบ ะฟะตัะธะพะดั ัะบะพะฝะพะผะธัะตัะบะพะน ะผะพะดะตัะฝะธะทะฐัะธะธ 1970-ั ย โ 1980-ั ะณะพะดะพะฒ. ะ 2010ย ะณะพะดั ะดะพะปั ััะตัั ััะปัะณ ะฒ ะะะ ัะพััะฐะฒะธะปะฐ 37,6ย %, ะพะฝะฐ ะพะฑะตัะฟะตัะธะฒะฐะปะฐ ะทะฐะฝััะพััั ะฟัะฐะบัะธัะตัะบะธ ะฟะพะปะพะฒะธะฝั (48,9ย %) ัััะดะพัะฟะพัะพะฑะฝะพะณะพ ะฝะฐัะตะปะตะฝะธั. ะัะธ ััะพะผ ัััะตะบัะธะฒะฝะพััั ะธ ะบะพะฝะบััะตะฝัะพัะฟะพัะพะฑะฝะพััั ััะพะณะพ ัะตะบัะพัะฐ ะฒ ััะฐะฒะฝะตะฝะธะธ ั ะธะฝะดะพะฝะตะทะธะนัะบะพะน ัะบะพะฝะพะผะธะบะพะน ะฒ ัะตะปะพะผ ะพััะฐัััั ะฝะตะฒััะพะบะพะน, ะฒ ัะฐััะฝะพััะธ, ะฒ ัะธะปั ัะตั ะฝะพะปะพะณะธัะตัะบะพะน ะธ ะธะฝััะฐััััะบัััะฝะพะน ะพัััะฐะปะพััะธ, ะฝะตั ะฒะฐัะบะธ ะบะฒะฐะปะธัะธัะธัะพะฒะฐะฝะฝัั ะบะฐะดัะพะฒ[228].
ะ 2010ย ะณะพะดั ะฟัะฐะฒะธัะตะปัััะฒะพะผ ะฟัะธะฝััะฐ ะฟัะพะณัะฐะผะผะฐ ััะบะพัะตะฝะฝะพะณะพ ัะฐะทะฒะธัะธั ััะตัั ััะปัะณ. ะัะฝะพะฒะฝัะผะธ ะทะฐะดะฐัะฐะผะธ, ะฟะพััะฐะฒะปะตะฝะฝัะผะธ ะฒ ะตั ัะฐะผะบะฐั , ัะฒะปััััั ะฟะปะฐะฝะพะผะตัะฝะพะต ะฟะพะฒััะตะฝะธะต ะตั ะดะพะปะธ ะฒ ัะบะพะฝะพะผะธะบะต ะดะพ 55ย % ะะะ ะบ 2025ย ะณะพะดั, ะฐ ัะฐะบะถะต ะบะฐัะตััะฒะตะฝะฝะฐั ะผะพะดะตัะฝะธะทะฐัะธั ะตั ะพัะฝะพะฒะฝัั ัะตะบัะพัะพะฒ: ะทะดัะฐะฒะพะพั ัะฐะฝะตะฝะธั, ััะฐะฝัะฟะพััะฐ ะธ ัะฒัะทะธ, ะฑะฐะฝะบะพะฒัะบะพะณะพ, ัะพัะณะพะฒะพะณะพ, ัััะธััะธัะตัะบะพะณะพ ัะตะบัะพัะพะฒ, ัะฝะตัะณะตัะธะบะธ[228].
ะะฐะฝะบะพะฒัะบะธะน ัะตะบัะพั
ะฟัะฐะฒะธััะะพ ัะพััะพัะฝะธั ะฝะฐ ะผะฐัั 2011ย ะณะพะดะฐ ะฒ ะะฝะดะพะฝะตะทะธะธ ะฝะฐััะธััะฒะฐะตััั 122 ะบะพะผะผะตััะตัะบะธั ะฑะฐะฝะบะฐ, ะฒ ัะพะผ ัะธัะปะต 28, ะฟัะตะดััะฐะฒะปัััะธั ัะพะฑะพะน ัะพะฒะผะตััะฝัะต ะฑะฐะฝะบะพะฒัะบะธะต ะฟัะตะดะฟัะธััะธั ั ะทะฐััะฑะตะถะฝัะผะธ ะฟะฐััะฝััะฐะผะธ, ะธ 10, ะบะพะฝััะพะปัะฝัะน ะฟะฐะบะตั ะฒ ะบะพัะพััั ะฟัะธะฝะฐะดะปะตะถะธั ะทะฐััะฑะตะถะฝัะผ ัะพะฑััะฒะตะฝะฝะธะบะฐะผ. ะัะธะผะตัะฐัะตะปัะฝะพ, ััะพ 10 ะบััะฟะฝะตะนัะธั ะธะท ะฝะธั ะบะพะฝััะพะปะธัััั 63,4ย % ะฑะฐะฝะบะพะฒัะบะพะณะพ ัะตะบัะพัะฐ, ะพะฑัะธะน ะพะฑััะผ ััะตะดััะฒ ะบะพัะพัะพะณะพ ัะพััะฐะฒะปัะตั ะพะบะพะปะพ 353ย ะผะปัะด ะดะพะปะป. ะกะจะ, ะฒ ัะพ ะฒัะตะผั, ะบะฐะบ ะฒัะต ะฟัะพัะธะตย โ ะฝะต ะฑะพะปะตะต 1ย % (ะพััะฐะปัะฝัะต 35,6ย % ัะตะบัะพัะฐ ะฟัะธั ะพะดะธััั ะฝะฐ ะดะพะปั 4 ะณะพััะดะฐัััะฒะตะฝะฝัั ะฑะฐะฝะบะพะฒ, ะฒะบะปััะฐั ะะ). ะ ัะด ะฑะฐะฝะบะพะฒ, ะฝะฐั ะพะดััะธั ัั ะฒ ัะฐััะฝัั ััะบะฐั , ะพัััะตััะฒะปัะตั ะธัะปะฐะผัะบะธะน ะฑะฐะฝะบะธะฝะณ, ะพะฑัะธะน ะพะฑััะผ ะพะฟะตัะฐัะธะน ะฟะพ ะบะพัะพัะพะผั ัะพััะฐะฒะธะป ะฒ 2011ย ะณะพะดั ะฟะพััะดะบะฐ 3,3ย % ะพั ะพะฑัะตะณะพ ะพะฑััะผะฐ ะฑะฐะฝะบะพะฒัะบะธั ะพะฟะตัะฐัะธะน[17].
ะะฐ ะบะพะฝะตั 2015ย ะณะพะดะฐ ััะฐะฒะบะฐ ัะตัะธะฝะฐะฝัะธัะพะฒะฐะฝะธั ะะฐะฝะบะฐ ะะฝะดะพะฝะตะทะธะธ ัะพััะฐะฒะปัะปะฐ 6,37ย % (58 ะผะตััะพ ะฒ ะผะธัะต), ะฑะฐะทะพะฒะฐั ััะฐะฒะบะฐ ะบัะตะดะธัะพะฒะฐะฝะธั ะดะปั ะบะพะผะผะตััะตัะบะธั ะฑะฐะฝะบะพะฒย โ 12,8ย % (59 ะผะตััะพ ะฒ ะผะธัะต)[152].
ะขะพัะณะพะฒัะน ัะตะบัะพั
ะฟัะฐะฒะธััะะฑััะผ ะฒะฝัััะตะฝะฝะตะน ัะพัะณะพะฒะปะธ ะฟะพ ะดะฐะฝะฝัะผ ะฝะฐ 2010ย ะณะพะด ัะพััะฐะฒะปัะตั ะฑะพะปะตะต 50ย ะผะปัะด ะดะพะปะป. ะกะจะ (ะพะบะพะปะพ 5ย % ะะะ), ะบะพะปะธัะตััะฒะพ ัะพัะณะพะฒัั ัะพัะตะบ ะฟัะตะฒััะฐะตั 2,5 ะผะธะปะปะธะพะฝะฐ (ะฒัะพัะพะต ะผะตััะพ ะฒ ะผะธัะต ะฟะพัะปะต ะะฝะดะธะธ). ะะฝัะตะฝัะธะฒะฝะพััั ัะพัะณะพะฒะพะน ัะตัะธ ะฒ ัะฐะทะฝัั ัะตะณะธะพะฝะฐั ะะฝะดะพะฝะตะทะธะธ ะฒ ัะตะปะพะผ ะฟัะพะฟะพััะธะพะฝะฐะปัะฝะฐ ะฟะปะพัะฝะพััะธ ะฝะฐัะตะปะตะฝะธั. ะขะฐะบ, 57ย % ัะพัะณะพะฒัั ัะพัะตะบ ะฝะฐั ะพะดัััั ะฝะฐ ะฏะฒะต, 22ย %ย โ ะฝะฐ ะกัะผะฐััะต, 21ย %ย โ ะฝะฐ ะพััะฐะปัะฝะพะน ัะตััะธัะพัะธะธ ัััะฐะฝั[229][230].
ะัะธ ััะพะผ ะดะปั ัะพัะณะพะฒะพะณะพ ัะตะบัะพัะฐ ะฒ ะฒะตััะผะฐ ะทะฝะฐัะธัะตะปัะฝะพะน ััะตะฟะตะฝะธ ั ะฐัะฐะบัะตัะฝะฐ ะธะฝััะฐััััะบัััะฝะฐั ะฝะตะพะดะฝะพัะพะดะฝะพััั: ะตัะปะธ ะฒ ะบััะฟะฝัั ะณะพัะพะดะฐั ะธะผะตะตััั ะฑะพะปััะพะต ะบะพะปะธัะตััะฒะพ ะผะฐะณะฐะทะธะฝะพะฒ ัะพะฒัะตะผะตะฝะฝะพะณะพ ัะธะฟะฐ, ัะพ ะฒ ะฝะตะฑะพะปััะธั ะฝะฐัะตะปัะฝะฝัั ะฟัะฝะบัะฐั ัะพัะณะพะฒะปั ะพะฑะตัะฟะตัะธะฒะฐะตััั ะณะปะฐะฒะฝัะผ ะพะฑัะฐะทะพะผ ะทะฐ ัััั ะผะตะปะบะธั ะปะฐะฒะพะบ ะธ ััะฝะบะพะฒ ััะฐะดะธัะธะพะฝะฝะพะณะพ ัะธะฟะฐ. ะัะตะณะพ, ัะพะณะปะฐัะฝะพ ะฟัะธะฝััะพะน ะฒ ะะฝะดะพะฝะตะทะธะธ ะบะปะฐััะธัะธะบะฐัะธะธ, ะบ ัะพะฒัะตะผะตะฝะฝัะผ ะผะฐะณะฐะทะธะฝะฐะผ ะพัะฝะพัะธััั, ะฝะฐ 2010ย ะณะพะด, 18ย 152 ัะพัะณะพะฒัั ัะพัะบะธ, 154 ะธะท ะฝะธั ะบะฐัะตะณะพัะธะทะธัััััั ะบะฐะบ ะณะธะฟะตัะผะฐัะบะตัั, ะพะบะพะปะพ 2000ย โ ะบะฐะบ ัะฟะตัะธะฐะปะธะทะธัะพะฒะฐะฝะฝัะต ะผะฐะณะฐะทะธะฝั ะธะปะธ ััะฟะตัะผะฐัะบะตัั, ะพััะฐะปัะฝัะตย โ ะบะฐะบ ยซะผะธะฝะธ-ะผะฐัะบะตััยป. ะ 1990-ะตย โ 2000-ะต ะณะพะดั ะฟัะพะธัั ะพะดัั ัััะตััะฒะตะฝะฝัะน ัะพัั ัะธัะปะฐ ัะพะฒัะตะผะตะฝะฝัั ัะพัะณะพะฒัั ะฟัะตะดะฟัะธััะธะน ะธ, ะพะดะฝะพะฒัะตะผะตะฝะฝะพ, ัะพะบัะฐัะตะฝะธะต ะบะพะปะธัะตััะฒะฐ ััะฐะดะธัะธะพะฝะฝัั . ะขะฐะบ, ะตัะปะธ ะฒ 2010ย ะณะพะดั ะพะฑัะตะต ะบะพะปะธัะตััะฒะพ ัะพัะณะพะฒัั ัะพัะตะบ ะฟะพ ัััะฐะฝะต ัะพะบัะฐัะธะปะพัั ะฟะพ ััะฐะฒะฝะตะฝะธั ั 2009ย ะณะพะดะพะผ ะฝะฐ 1,3ย %, ัะพ ะบะพะปะธัะตััะฒะพ ะผะฐะณะฐะทะธะฝะพะฒ ัะพะฒัะตะผะตะฝะฝะพะณะพ ัะธะฟะฐ ะฒััะพัะปะพ ะทะฐ ััะพั ะถะต ะฟะตัะธะพะด ะฝะฐ 38ย %. ะะดะฝะฐะบะพ ะฒ ัะตะปะพะผ, ะฟะพ ะพัะตะฝะบะฐะผ ะฟัะพัะธะปัะฝัั ะธะฝะดะพะฝะตะทะธะนัะบะธั ะฒะปะฐััะตะน, ะธะฝััะฐััััะบัััะฝะพะต ะธ ัะตั ะฝะพะปะพะณะธัะตัะบะพะต ะพะฑะตัะฟะตัะตะฝะธะต ัะพัะณะพะฒะพะณะพ ัะตะบัะพัะฐ ะพััะฐัััั ะฝะตัะดะพะฒะปะตัะฒะพัะธัะตะปัะฝัะผ[229][230].
ะขััะธะทะผ
ะฟัะฐะฒะธััะะฝะดะพะฝะตะทะธะนัะบะธะต ะฒะปะฐััะธ ััะฐะดะธัะธะพะฝะฝะพ ะฟัะธะปะฐะณะฐัั ะฐะบัะธะฒะฝัะต ััะธะปะธั ะดะปั ัะฐะทะฒะธัะธั ะฒ ัััะฐะฝะต ะธะฝะดััััะธะธ ัััะธะทะผะฐ. ะกัะฐะฒะบะฐ ะฟัะธ ััะพะผ ะดะตะปะฐะตััั ะฟัะตะถะดะต ะฒัะตะณะพ ะฝะฐ ะผะฐะบัะธะผะธะทะฐัะธั ะฟัะธัะพะบะฐ ะทะฐััะฑะตะถะฝัั ะฒะธะทะธัััะพะฒ, ะฑะพะปะตะต ะฟะตััะฟะตะบัะธะฒะฝัั ั ัะบะพะฝะพะผะธัะตัะบะพะน ัะพัะบะธ ะทัะตะฝะธั. ะก 1980-ั ะณะพะดะพะฒ ะทะฝะฐัะธัะตะปัะฝัะต ััะตะดััะฒะฐ ะฒะบะปะฐะดัะฒะฐัััั ะฒ ะผะพะดะตัะฝะธะทะฐัะธั ะธ ัะฐััะธัะตะฝะธะต ะณะพััะธะฝะธัะฝะพะณะพ ัะพะฝะดะฐ ะธ ะฟัะพัะตะน ัะพะพัะฒะตัััะฒัััะตะน ะธะฝััะฐััััะบัััั, ะฐ ัะฐะบะถะต ะฒ ะฟะพะฟัะปััะธะทะฐัะธั ะฝะฐัะธะพะฝะฐะปัะฝัั ัััะธััะธัะตัะบะธั ะพะฑัะตะบัะพะฒ. ะะพะทะธัะธะฒะฝัั ัะพะปั ะฒ ััะพะผ ะฟะปะฐะฝะต ะธะณัะฐะตั ะฝะฐะปะธัะธะต ะทะฝะฐัะธัะตะปัะฝะพะณะพ ะบะพะปะธัะตััะฒะฐ ะบะฐะบ ะธััะพัะธะบะพ-ะบัะปััััะฝัั , ัะฐะบ ะธ ะฟัะธัะพะดะฝัั ะดะพััะพะฟัะธะผะตัะฐัะตะปัะฝะพััะตะน, ะฒ ัะพะผ ัะธัะปะต, ะธะผะตััะธั ะผะธัะพะฒะพะต ะทะฝะฐัะตะฝะธะต. ะ ัะฐััะฝะพััะธ, ะฝะฐ 2019ย ะณะพะด ะฒ ัััะฐะฝะต ะธะผะตะปะพัั 9 ะพะฑัะตะบัะพะฒ ะัะตะผะธัะฝะพะณะพ ะฝะฐัะปะตะดะธั ะฎะะะกะะ (ะฟะพ ะธั ะบะพะปะธัะตััะฒั ะะฝะดะพะฝะตะทะธั ะทะฐะฝะธะผะฐะตั ะฟะตัะฒะพะต ะผะตััะพ ััะตะดะธ ะณะพััะดะฐัััะฒ ะฎะณะพ-ะะพััะพัะฝะพะน ะะทะธะธ)[231][232][233].
ะะผะตััะต ั ัะตะผ, ัะพัะธะฐะปัะฝะพ-ัะบะพะฝะพะผะธัะตัะบะธะน ะบัะธะทะธั, ะฟะพะปะธัะธัะตัะบะธะต ะฟะพััััะตะฝะธั, ััะบะฐะปะฐัะธั ะฝะฐะฟััะถัะฝะฝะพััะธ ะฝะฐ ััะฝะพะบะพะฝัะตััะธะพะฝะฐะปัะฝะพะน ะฟะพัะฒะต ะธ ะฒัะฟะปะตัะบ ัะตััะพัะธะทะผะฐ, ะธะผะตะฒัะธะต ะผะตััะพ ะฒ ะบะพะฝัะต 1990-ั ย โ ะฝะฐัะฐะปะต 2000-ั ะณะพะดะพะฒ, ัััะตััะฒะตะฝะฝะพ ัะฝะธะทะธะปะธ ัััะตะบัะธะฒะฝะพััั ะฟัะตะดะฟัะธะฝะธะผะฐะตะผัั ะผะตั. ะกัะฐะฑะธะปัะฝัะน ัะพัั ะบะพะปะธัะตััะฒะฐ ะฟะพัะตัะฐััะธั ัััะฐะฝั ะธะฝะพัััะฐะฝะฝัั ัััะธััะพะฒ ะฝะฐัะฐะปัั ัะพะปัะบะพ ะฒ 2007ย ะณะพะดั, ััะพ ะพะฑะตัะฟะตัะธะปะพ ะฒะพัััะฐะฝะพะฒะปะตะฝะธะต ะทะฝะฐัะธัะตะปัะฝัั ะฟะพัััะฟะปะตะฝะธะน ะฒ ะฝะฐัะธะพะฝะฐะปัะฝัะน ะฑัะดะถะตั: ัะถะต ะฒ ะฝะฐัะฐะปะต 2010-ั ะณะพะดะพะฒ ะดะพะปั ะดะพั ะพะดะพะฒ ะพั ัััะธะทะผะฐ ะฒััะปะฐ ะฝะฐ ะฟัะตะดะบัะธะทะธัะฝัะน ััะพะฒะตะฝัย โ ะพะบะพะปะพ 8ย % ะะะ)[234][235].
ะ 2023ย ะณะพะดั ะะฝะดะพะฝะตะทะธั ะฟะพัะตัะธะปะธ 25,8ย ะผะปะฝ ะธะฝะพัััะฐะฝะฝัั ัััะธััะพะฒ. ะกัะตะดะธ ะฒะธะทะธัััะพะฒ ะฑะพะปัััั ัะฐััั ััะฐะดะธัะธะพะฝะฝะพ ัะพััะฐะฒะปััั ะณัะฐะถะดะฐะฝะต ัััะฐะฝย โ ัะพัะตะดะตะน ะะฝะดะพะฝะตะทะธะธ ะฟะพ ะะทะธะฐััะบะพ-ะขะธั ะพะพะบะตะฐะฝัะบะพะผั ัะตะณะธะพะฝั: ะกะธะฝะณะฐะฟััะฐ, ะะฐะปะฐะนะทะธะธ, ะะฒัััะฐะปะธะธ, ะะธัะฐั, ะฏะฟะพะฝะธะธ[236]. ะ ะพััะธัะฝะต ะฟะพ ัะพะพัะฒะตัััะฒัััะตะผั ะฟะพะบะฐะทะฐัะตะปั ะฝะฐั ะพะดัััั ะฒ ัะตัะตะดะธะฝะต ะฒัะพัะพะณะพ ะดะตัััะบะฐ (ะฟะพ ะธัะพะณะฐะผ ะฟะตัะฒัั ัััั ะผะตัััะตะฒ 2024ย ะณะพะดะฐ ะะฝะดะพะฝะตะทะธั ะฟัะธะฝัะปะฐ 50ย 934 ัััะธััะพะฒ ะธะท ะ ะพััะธะธ)[237].
ะญะฝะตัะณะตัะธะบะฐ
ะฟัะฐะฒะธััะญะปะตะบััะพัะฝะตัะณะธะตะน ะพะฑะตัะฟะตัะตะฝะพ ะพะบะพะปะพ 65ย % ะฝะฐัะตะปะตะฝะธั ัััะฐะฝั[238]. ะะฐัะธะพะฝะฐะปัะฝัะต ะฟะพััะตะฑะฝะพััะธ ะฒ ัะปะตะบััะธัะตััะฒะต ัะดะพะฒะปะตัะฒะพัััััั ะธัะบะปััะธัะตะปัะฝะพ ะทะฐ ัััั ัะพะฑััะฒะตะฝะฝัั ะผะพัะฝะพััะตะนย โ ะธะผะฟะพััะฐ ัะปะตะบััะพัะฝะตัะณะธะธ, ะบะฐะบ ะธ ะตั ัะบัะฟะพััะฐ, ะฝะต ะพัััะตััะฒะปัะตััั. ะ 2009ย ะณะพะดั ะพะฑััะผ ะฟัะพะธะทะฒะพะดััะฒะฐ ัะปะตะบััะพัะฝะตัะณะธะธ ัะพััะฐะฒะธะป ะฑะพะปะตะต 142,2 ะผะปัะด ะบะัยทั (24-ะต ะผะตััะพ ะฒ ะผะธัะต) ะฟัะธ ะฟะพััะตะฑะปะตะฝะธะธ ะฝะฐ ััะพะฒะฝะต 127,2ย ะผะปัะด ะบะัยทั (26-ะต ะผะตััะพ ะฒ ะผะธัะต)ย โ ัะฐะทะฝะธัั ะผะตะถะดั ััะธะผะธ ะฟะพะบะฐะทะฐัะตะปัะผะธ ัะพััะฐะฒะธะปะธ ะธัะบะปััะธัะตะปัะฝะพ ะฟะพัะตัะธ ะฟัะธ ััะฐะฝัะฟะพััะธัะพะฒะบะต ะธ ัะฐัะฟัะตะดะตะปะตะฝะธะธย โ ะฑะพะปะตะต 15ย ะผะปัะด ะบะัยทั[239]. ะะบะพะปะพ 40,5ย % ะฟะพััะตะฑะปะตะฝะธั ัะปะตะบััะพัะฝะตัะณะธะธ ะฟัะธั ะพะดะธััั ะฝะฐ ะฟัะพะผััะปะตะฝะฝะพััั ะธ ัััะพะธัะตะปัััะฒะพ, 39,3ย %ย โ ะฝะฐ ะฑััะพะฒัะต ะฝัะถะดั ะฝะฐัะตะปะตะฝะธั, ะพััะฐะปัะฝะพะตย โ ะฝะฐ ัะตะปััะบะพะต ั ะพะทัะนััะฒะพ ะธ ะดััะณะธะต ัะตะบัะพัะฐ ัะบะพะฝะพะผะธะบะธ[240]. ะะพะฝะพะฟะพะปะธั ะฝะฐ ัะปะตะบััะพัะฝะฐะฑะถะตะฝะธะต ะฟัะธะฝะฐะดะปะตะถะธั ะะพััะดะฐัััะฒะตะฝะฝะพะน ัะปะตะบััะพัะฝะตัะณะตัะธัะตัะบะพะน ะบะพะผะฟะฐะฝะธะธ[ะฐะฝะณะป.][239].
ะะพฬะปััะฐั ัะฐััั ัะปะตะบััะพัะฝะตัะณะธะธย โ 87,2ย %ย โ ะฒััะฐะฑะฐััะฒะฐะตััั ะฝะฐ ัะตะฟะปะพะฒัั ัะปะตะบััะพััะฐะฝัะธัั , ะฒ ัะพะผ ัะธัะปะต 44,9ย % ั ะธัะฟะพะปัะทะพะฒะฐะฝะธะตะผ ัะณะปั, 26,5ย %ย โ ะฝะตััะธ ะธ 15,8ย %ย โ ะฟัะธัะพะดะฝะพะณะพ ะณะฐะทะฐ. 7,9ย % ะฟัะพะธะทะฒะพะดััะฒะฐ ะฟัะธั ะพะดะธััั ะฝะฐ ะดะพะปั ะณะธะดัะพัะปะตะบััะพััะฐะฝัะธะน, 4,9ย %ย โ ะฝะฐ ะดะพะปั ััะฐะฝัะธะน, ะธัะฟะพะปัะทัััะธั ะฐะปััะตัะฝะฐัะธะฒะฝัะต ะธััะพัะฝะธะบะธ ัะฝะตัะณะธะธ (ะฒ ะฟะตัะฒัั ะพัะตัะตะดั ะณะตะพัะตัะผะฐะปัะฝัั , ัะฐะบะถะต ะธะผะตัััั ััะฐะฝัะธะธ ะฝะฐ ะฑะธะพัะพะฟะปะธะฒะต, ะดะพะปั ะดััะณะธั ะฝะตัััะตััะฒะตะฝะฝะฐ)[239]. ะะฐ ะบะพะฝะตั 2011ย ะณะพะดะฐ ะฐัะพะผะฝัั ัะปะตะบััะพััะฐะฝัะธะน ะฒ ัััะฐะฝะต ะฝะตั. ะะพะฟัะพั ะพะฑ ะธั ัะพะทะดะฐะฝะธะธ ะฐะบัะธะฒะฝะพ ะฟัะพัะฐะฑะฐััะฒะฐะปัั ะธะฝะดะพะฝะตะทะธะนัะบะธะผะธ ะฒะปะฐัััะผะธ ั 1997ย ะณะพะดะฐ, ะฒ 2006ย ะณะพะดั ะฟัะธะฝััะพ ะฟัะธะฝัะธะฟะธะฐะปัะฝะพะต ัะตัะตะฝะธะต ะฒ ะฟะพะปัะทั ัะฐะทะฒะธัะธั ะฐัะพะผะฝะพะน ัะฝะตัะณะตัะธะบะธ[241]. ะกะพะณะปะฐัะฝะพ ะฟัะฐะฒะธัะตะปัััะฒะตะฝะฝะพะน ะฟัะพะณัะฐะผะผะต, ะบ 2025ย ะณะพะดั ะฟะปะฐะฝะธััะตััั ะฟะพัััะพะธัั ัะตัััะต ะะญะก ะพะฑัะตะน ัะปะตะบััะธัะตัะบะพะน ะผะพัะฝะพัััั ะฝะต ะผะตะฝะตะต 4 ะะั[238].
ะะฝะตัะฝัั ัะพัะณะพะฒะปั ะธ ะทะฐััะฑะตะถะฝัะต ะธะฝะฒะตััะธัะธะธ
ะฟัะฐะฒะธััะะฑััะผ ะฒะฝะตัะฝะตะน ัะพัะณะพะฒะปะธ ะฒ 2017ย ะณะพะดั ัะพััะฐะฒะธะป 299ย ะผะปัะด ะดะพะปะป. ะกะจะ ะฟัะธ ะฟะพะปะพะถะธัะตะปัะฝะพะผ ัะฐะปัะดะพ ะฒ ัะฐะทะผะตัะต 38,6ย ะผะปัะด ะดะพะปะป. ะะฑััะผ ัะบัะฟะพััะฐย โ 168,8ย ะผะปัะด ะดะพะปะป., ะธะผะฟะพััะฐย โ 130,2ย ะผะปัะด ะดะพะปะป. (ะฟะพ ะพะฑะพะธะผ ะฟะพะบะฐะทะฐัะตะปัะผย โ 30-ะต ะผะตััะพ ะฒ ะผะธัะต)[152].
ะัะฝะพะฒะฝัะผะธ ััะฐัััะผะธ ัะบัะฟะพััะฐ ัะฒะปััััั ะณะฐะท, ะฝะตััั, ัะปะตะบััะพะพะฑะพััะดะพะฒะฐะฝะธะต, ัะตะบััะธะปั, ะดัะตะฒะตัะธะฝะฐ, ัะฐะฝะตัะฐ, ะบะฐัััะบ. ะะผะฟะพััะธัััััั, ะณะปะฐะฒะฝัะผ ะพะฑัะฐะทะพะผ, ะผะฐัะธะฝั ะธ ะพะฑะพััะดะพะฒะฐะฝะธะต, ะฝะตััั, ะฟัะพะดัะบัะธั ั ะธะผะธัะตัะบะพะน ะฟัะพะผััะปะตะฝะฝะพััะธ ะธ ะฝะตััะตะฟะตัะตัะฐะฑะพัะบะธ, ะพัะดะตะปัะฝัะต ะฒะธะดั ะฟัะพะดะพะฒะพะปัััะฒะธั. ะัะธ ััะพะผ ะพะฑััะผ ะธะผะฟะพััะธััะตะผะพะน ะฝะตััะธ ั ัะตัะตะดะธะฝั 2000-ั ะณะพะดะพะฒ ะฒะพ ะฒัั ะฑะพะปััะตะน ััะตะฟะตะฝะธ ะฟัะตะฒะพัั ะพะดะธั ะพะฑััะผ ัะบัะฟะพััะธััะตะผะพะนย โ ััะพ ััะฐะปะพ ะฟัะธัะธะฝะพะน ะฒัั ะพะดะฐ ะะฝะดะพะฝะตะทะธะธ ะฒ 2008ย ะณะพะดั ะธะท ะะะะ, ะฒ ะบะพัะพัะพะน ะพะฝะฐ ัะพััะพัะปะฐ ั 1962ย ะณะพะดะฐ[152].
ะัะฝะพะฒะฝัะผะธ ะฟะพััะตะฑะธัะตะปัะผะธ ะธะฝะดะพะฝะตะทะธะนัะบะพะณะพ ัะบัะฟะพััะฐ ัะฒะปััััั, ะฟะพ ัะพััะพัะฝะธั ะฝะฐ 2017ย ะณะพะด, ะะธัะฐะนย โ 13,6ย %, ะกะจะย โ 10,6ย %, ะฏะฟะพะฝะธัย โ 10,5ย %, ะะฝะดะธัย โ 8,4ย %, ะกะธะฝะณะฐะฟััย โ 7,6ย %, ะะฐะปะฐะนะทะธัย โ 5,1ย %, ะ ะตัะฟัะฑะปะธะบะฐ ะะพัะตัย โ 4,8ย %. ะะพฬะปััะฐั ัะฐััั ะธะผะฟะพััะฐ ะฟะพัััะฟะฐะตั ะธะท ะะธัะฐัย โ 23,2ย %, ะกะธะฝะณะฐะฟััะฐย โ 10,9ย %, ะฏะฟะพะฝะธะธย โ 10ย %, ะขะฐะธะปะฐะฝะดะฐย โ 6ย %, ะะฐะปะฐะนะทะธะธย โ 5,6ย %, ะ ะตัะฟัะฑะปะธะบะธ ะะพัะตะธย โ 5,3ย %, ะกะจะย โ 5,2ย %[152].
ะะฑััะผ ะฟััะผัั ะธะฝะพัััะฐะฝะฝัั ะธะฝะฒะตััะธัะธะน ะฒ ะธะฝะดะพะฝะตะทะธะนัะบะพะน ัะบะพะฝะพะผะธะบะต ะฝะฐ 2010ย ะณะพะด ัะพััะฐะฒะปัะตั ะพะบะพะปะพ 85,6ย ะผะปัะด ะดะพะปะป. (38 ะผะตััะพ ะฒ ะผะธัะต). ะะฝะดะพะฝะตะทะธะนัะบะธะผะธ ะธะฝะฒะตััะพัะฐะผะธ ะทะฐ ััะฑะตะถะพะผ ัะฐะทะผะตัะตะฝะพ ะฑะพะปะตะต 33ย ะผะปัะด ะดะพะปะป. (37 ะผะตััะพ ะฒ ะผะธัะต)[152].
ะขัะฐะฝัะฟะพัั, ะธะฝััะฐััััะบัััะฐ, ัะฒัะทั
ะฟัะฐะฒะธััะะพะดะฝัะน ััะฐะฝัะฟะพัั
ะฟัะฐะฒะธััะก ััััะพะผ ะฐัั ะธะฟะตะปะฐะถะฝะพะณะพ ะฟะพะปะพะถะตะฝะธั ัััะฐะฝั ะฒะพะดะฝัะน ััะฐะฝัะฟะพัั ะธััะพัะธัะตัะบะธ ะธะณัะฐะตั ะฒ ะตั ัะพัะธะฐะปัะฝะพ-ัะบะพะฝะพะผะธัะตัะบะพะน ะถะธะทะฝะธ ะพัะพะฑัั ัะพะปั. ะะพ ะฟัะพััะถัะฝะฝะพััะธ ะพัะธัะธะฐะปัะฝะพ ะทะฐัะตะณะธัััะธัะพะฒะฐะฝะฝัั ะฒะฝัััะธะฝะฐัะธะพะฝะฐะปัะฝัั ะผะพััะบะธั ะผะฐัััััะพะฒย โ 21ย 579ย ะบะผ ะฝะฐ 2011ย ะณะพะดย โ ัััะฐะฝะฐ ะทะฐะฝะธะผะฐะตั 5 ะผะตััะพ ะฒ ะผะธัะต[152].
ะะฐ ะฟะปะฐะฒั ะฝะฐั ะพะดะธััั 1244 ััะดะฝะฐ ะพะบะตะฐะฝัะบะพะณะพ ะบะปะฐััะฐ, 87 ะธะท ะบะพัะพััั ะทะฐัะตะณะธัััะธัะพะฒะฐะฝั ะฒ ะดััะณะธั ัััะฐะฝะฐั ะธ 65ย โ ะฟัะธะฝะฐะดะปะตะถะฐั ะทะฐััะฑะตะถะฝัะผ ัะพะฑััะฒะตะฝะฝะธะบะฐะผ. 17 ััะดะพะฒ ัะฒะปััััั ะฟะฐััะฐะถะธััะบะธะผะธ, 47ย โ ะณััะทะพ-ะฟะฐััะฐะถะธััะบะธะผะธ, ะพััะฐะปัะฝัะต ะฟัะธะฝะฐะดะปะตะถะฐั ะบ ัะฐะทะปะธัะฝัะผ ัะธะฟะฐะผ ะณััะทะพะฒัั ััะดะพะฒ. ะััะฟะฝะตะนัะธะต ะผะพััะบะธะต ะฟะพััั ะฝะฐั ะพะดัััั ะฒ ะะถะฐะบะฐััะต, ะกััะฐะฑะฐะต, ะะฐะฝะดะถะฐัะผะฐัะธะฝะต, ะะฐะปะตะผะฑะฐะฝะณะต, ะะตะปะฐะฒะฐะฝะต[152].
ะ ะตัะฝะพะน ััะฐะฝัะฟะพัั ะฒ ัะพะน ะธะปะธ ะธะฝะพะน ะผะตัะต ะธัะฟะพะปัะทัะตััั ะฟัะฐะบัะธัะตัะบะธ ะฟะพะฒัะตะผะตััะฝะพ, ะพะดะฝะฐะบะพ ัะตัััะทะฝะพะต ะทะฝะฐัะตะฝะธะต ะบะฐะบ ััะตะดััะฒะพ ะณััะทะพะฒัั ะธ ะฟะฐััะฐะถะธััะบะธั ะฟะตัะตะฒะพะทะพะบ ะธะผะตะตั, ะฟัะตะถะดะต ะฒัะตะณะพ, ะฝะฐ ะะฐะปะธะผะฐะฝัะฐะฝะต: ะบะฐะบ ะฒ ัะธะปั ะฝะฐะปะธัะธั ัะฐะผ ะฝะฐะธะฑะพะปะตะต ะฟะพะปะฝะพะฒะพะดะฝัั ัะตะบ, ัะฐะบ ะธ ะฒ ัะธะปั ะฝะตะดะพััะฐัะพัะฝะพะณะพ ัะฐะทะฒะธัะธั ะฝะฐ ะธะฝะดะพะฝะตะทะธะนัะบะธั ัะตััะธัะพัะธัั ััะพะณะพ ะพัััะพะฒะฐ ะธะฝัั ะฒะธะดะพะฒ ััะฐะฝัะฟะพััะฐ[23][24][25].
ะะฒัะพะผะพะฑะธะปัะฝัะน ััะฐะฝัะฟะพัั
ะฟัะฐะฒะธััะะพ ะฟัะพััะถัะฝะฝะพััะธ ะฐะฒัะพะผะพะฑะธะปัะฝัั ะดะพัะพะณย โ 437ย 759ย ะบะผ ะฝะฐ 2008ย ะณะพะดย โ ัััะฐะฝะฐ ะทะฐะฝะธะผะฐะตั 14 ะผะตััะพ ะฒ ะผะธัะต. ะัะธ ััะพะผ 258ย 744ย ะบะผ ะธะท ะฝะธั ะธะผะตัั ะฐััะฐะปััะพะฒะพะต ะธะปะธ ะธะฝะพะต ะดะพัะพะถะฝะพะต ะฟะพะบัััะธะต, ะฐ 179ย 015 ัะฒะปััััั ะณััะฝัะพะฒัะผะธ. ะงะฐััะพัะฐ ะธ ะบะฐัะตััะฒะพ ะดะพัะพะถะฝะพะน ัะตัะธ ะฒ ัะฐะทะปะธัะฝัั ัะตะณะธะพะฝะฐั ัััะฐะฝั ะฒะตััะผะฐ ะฝะตัะฐะฒะฝะพะผะตัะฝั ะฒ ัะธะปั ัััะตััะฒะตะฝะฝัั ัะฐะทะปะธัะธะน ะฒ ะฝะฐัะตะปัะฝะฝะพััะธ ะธ ัะบะพะฝะพะผะธัะตัะบะพะผ ัะฐะทะฒะธัะธะธ ััะธั ัะตะณะธะพะฝะพะฒ: ะฝะฐะธะฒัััะธะผะธ ัะพะพัะฒะตัััะฒัััะธะต ะฟะพะบะฐะทะฐัะตะปะธ ัะฒะปััััั ะฝะฐ ะฏะฒะต, ะผะธะฝะธะผะฐะปัะฝัะผะธย โ ะฝะฐ ะธะฝะดะพะฝะตะทะธะนัะบะธั ัะตััะธัะพัะธัั ะะฐะปะธะผะฐะฝัะฐะฝะฐ ะธ ะะพะฒะพะน ะะฒะธะฝะตะธ. ะะฒะธะถะตะฝะธะต ะฟะพ ะดะพัะพะณะฐะผ ะปะตะฒะพััะพัะพะฝะฝะตะต[152].
ะะฐ ะบะพะฝะตั 2011ย ะณะพะดะฐ ะฒ ะะฝะดะพะฝะตะทะธะธ ะฑัะปะพ ะพัะธัะธะฐะปัะฝะพ ะทะฐัะตะณะธัััะธัะพะฒะฐะฝะพ ะฑะพะปะตะต 85,6ย ะผะปะฝ ะฐะฒัะพััะฐะฝัะฟะพััะฝัั ััะตะดััะฒ, ะฑะพะปะตะต 68,8ย ะผะปะฝ ะธะท ะบะพัะพััั ย โ ะผะพัะพัะธะบะปั, ะผะพัะพัะพะปะปะตัั ะธ ะผะพะฟะตะดั, ะฑะพะปะตะต 9,5 ะผะปะฝย โ ะปะตะณะบะพะฒัะต ะฐะฒัะพะผะพะฑะธะปะธ, ะฑะพะปะตะต 4,9 ะผะปะฝย โ ะณััะทะพะฒัะต ะฐะฒัะพะผะพะฑะธะปะธ, ะฑะพะปะตะต 2,2 ะผะปะฝย โ ะฐะฒัะพะฑััั[242].
ะะตะปะตะทะฝะพะดะพัะพะถะฝัะน ััะฐะฝัะฟะพัั
ะฟัะฐะฒะธััะะตะปะตะทะฝะพะดะพัะพะถะฝัะน ััะฐะฝัะฟะพัั ะฝะฐัะฐะป ัะฐะทะฒะธะฒะฐัััั ะฒ ะฟะตัะธะพะด ะฝะธะดะตัะปะฐะฝะดัะบะพะน ะบะพะปะพะฝะธะทะฐัะธะธ (ะฟะตัะฒะฐั ะถะตะปะตะทะฝะฐั ะดะพัะพะณะฐ ะฟัะพะปะพะถะตะฝะฐ ะฒ 1867ย ะณะพะดั). ะะพ ัะพััะพัะฝะธั ะฝะฐ 2009ย ะณะพะด ะพะฑัะฐั ะฟัะพััะถัะฝะฝะพััั ะถะตะปะตะทะฝะพะดะพัะพะถะฝัั ะฟััะตะน ัะพััะฐะฒะปัะตั 5042 ะบะผย โ 35-ะต ะผะตััะพ ะฒ ะผะธัะต. ะญะปะตะบััะธัะธัะธัะพะฒะฐะฝะฝัั ะถะตะปะตะทะฝัั ะดะพัะพะณ 565ย ะบะผ. ะ ะบะฐัะตััะฒะต ะฝะฐัะธะพะฝะฐะปัะฝะพะณะพ ััะฐะฝะดะฐััะฐ ะฟัะธะฝััะฐ ัะฐะบ ะฝะฐะทัะฒะฐะตะผะฐั ะบะฐะฟัะบะฐั ะบะพะปะตั, ะธะผะตััะฐั ัะธัะธะฝั 1067ย ะผะผ. ะะปั ัะฐะทะฒะธัะธั ะถะตะปะตะทะฝะพะดะพัะพะถะฝะพะน ัะตัะธ ั ะฐัะฐะบัะตัะฝั ัะต ะถะต ัะตะณะธะพะฝะฐะปัะฝัะต ะดะธัะฟัะพะฟะพััะธะธ, ััะพ ะธ ะดะปั ะฐะฒัะพะดะพัะพะถะฝะพะน[152].
ะะพ ัะพััะพัะฝะธั ะฝะฐ ะบะพะฝะตั 2011ย ะณะพะดะฐ ะผะตััะพะฟะพะปะธัะตะฝะฐ ะฝะธ ะฒ ะพะดะฝะพะผ ะธะท ะณะพัะพะดะพะฒ ัััะฐะฝั ะฝะตั. ะก ัะตัะตะดะธะฝั 1990-ั ะณะพะดะพะฒ ะฟัะพัะฐะฑะฐััะฒะฐัััั ะฟะปะฐะฝั ะฟะพ ะตะณะพ ัะพะทะดะฐะฝะธั ะฒ ะะถะฐะบะฐััะต. ะ 2004ย ะณะพะดั ะฒัะฑะพั ัะดะตะปะฐะฝ ะฒ ะฟะพะปัะทั ัะพะทะดะฐะฝะธั ะฒ ะธะฝะดะพะฝะตะทะธะนัะบะพะน ััะพะปะธัะต ะบะพะผะฑะธะฝะธัะพะฒะฐะฝะฝะพะน ัะบะพัะพััะฝะพะน ะถะตะปะตะทะฝะพะดะพัะพะถะฝะพะน ัะธััะตะผั (ะฐะฝะณะป.ย Jakarta Mass Rapid Transportation), ัะพัะตัะฐััะตะน ัะตะณะผะตะฝัั ัััะฐะบะฐะดะฝะพะณะพ ะผะพะฝะพัะตะปััะฐ ั ะผะตััะพะฟะพะปะธัะตะฝะพะผ. ะะฐะฟััะบ ะตั ะฟะตัะฒะพะน ะพัะตัะตะดะธ (ััะฐััะพะบ ะฒ 15,7ย ะบะผ ั 7 ะฝะฐะดะทะตะผะฝัะผะธ ะธ 6 ะฟะพะดะทะตะผะฝัะผะธ ััะฐะฝัะธัะผะธ) ะทะฐะฟะปะฐะฝะธัะพะฒะฐะฝ ะบ ะฝะฐัะฐะปั 2019ย ะณะพะดะฐ[243].
ะ 2023ย ะณะพะดั ะพัะบัััะฐ ะฟะตัะฒะฐั ะฒััะพะบะพัะบะพัะพััะฝะฐั ะถะตะปะตะทะฝะฐั ะดะพัะพะณะฐ Whoosh. ะัะพะตะบั ััะพะธะผะพัััั 7,3 ะผะธะปะปะธะฐัะดะฐ ะดะพะปะปะฐัะพะฒ ัะตะฐะปะธะทะพะฒะฐะฝ ะฒ ัะฐะผะบะฐั ะบะธัะฐะนัะบะพะน ะธะฝะธัะธะฐัะธะฒั ยซะะดะธะฝ ะฟะพัั, ะพะดะธะฝ ะฟัััยป. ะญัั ะผะฐะณะธัััะฐะปั, ัะพะตะดะธะฝััััั ััะพะปะธัั ะะถะฐะบะฐััั ั ะะฐะฝะดัะฝะณะพะผ, ะพัะบััะป ะณะปะฐะฒะฐ ะณะพััะดะฐัััะฒะฐ ะะถะพะบะพ ะะธะดะพะดะพ[244].

ะะพะทะดััะฝัะน ััะฐะฝัะฟะพัั
ะฟัะฐะฒะธััะัะฐะถะดะฐะฝัะบะพะต ะฐะฒะธะฐัะพะพะฑัะตะฝะธะต ะฑัะปะพ ะฝะฐะปะฐะถะตะฝะพ ะฒ ะบะพะปะพะฝะธะฐะปัะฝัะน ะฟะตัะธะพะด, ะฒ ะฝะฐัะฐะปะต XXย ะฒะตะบะฐ: ะฟะตัะฒัะน ะฐััะพะดัะพะผ (ะะตะผะฐะนะพัะฐะฝ ะฒ ะะถะฐะบะฐััะต) ะฑัะป ะพัะบััั ะฒ 1910ย ะณะพะดั. ะะพ ัะพััะพัะฝะธั ะฝะฐ 2010ย ะณะพะด ะฒ ัััะฐะฝะต ะธะผะตะตััั 684 ะฐััะพะฟะพััะฐ (10 ะผะตััะพ ะฒ ะผะธัะต), ะฐ ัะฐะบะถะต 64 ะฒะตััะพะดัะพะผะฐ. ะัะธ ััะพะผ 171 ะฐััะพะฟะพัั ะธะผะตะตั ะฐััะฐะปััะธัะพะฒะฐะฝะฝัะต ะปะธะฑะพ ะฑะตัะพะฝะธัะพะฒะฐะฝะฝัะต ะฒะทะปััะฝะพ-ะฟะพัะฐะดะพัะฝัะต ะฟะพะปะพัั ะธ 513ย โ ะณััะฝัะพะฒัะต[152].
ะะฐ 2011ย ะณะพะด ะฒ ะะฝะดะพะฝะตะทะธะธ ะดะตะนััะฒััั 17 ะฐะฒะธะฐะบะพะผะฟะฐะฝะธะน, ะพัััะตััะฒะปัััะธั ัะตะณัะปััะฝัะต ะฟะฐััะฐะถะธััะบะธะต ะฟะตัะตะฒะพะทะบะธ, 32 ะบะพะผะฟะฐะฝะธะธ, ะพัััะตััะฒะปัััะธั ะฝะตัะตะณัะปััะฝัะต ะฟะฐััะฐะถะธััะบะธะต ะฟะตัะตะฒะพะทะบะธ, 3 ะบะพะผะฟะฐะฝะธะธ, ะพัััะตััะฒะปัััะธั ัะตะณัะปััะฝัะต ะณััะทะพะฒัะต ะฟะตัะตะฒะพะทะบะธ, ะธ 1 ะบะพะผะฟะฐะฝะธั, ะพัััะตััะฒะปัััะฐั ะฝะตัะตะณัะปััะฝัะต ะณััะทะพะฒัะต ะฟะตัะตะฒะพะทะบะธ. ะัะพะผะต ัะพะณะพ, ะฒ ััะดะต ัะตะณะธะพะฝะพะฒ ะฟะพ ะผะตัะต ะฝะตะพะฑั ะพะดะธะผะพััะธ ะบ ะฟะฐััะฐะถะธััะบะธะผ ะธ ะณััะทะพะฒัะผ ะฐะฒะธะฐะฟะตัะตะฒะพะทะบะฐะผ ะฟัะธะฒะปะตะบะฐะตััั ะฒะพะตะฝะฝะพ-ััะฐะฝัะฟะพััะฝะฐั ะฐะฒะธะฐัะธั[245][246].
ะัะพัะธะต ะฒะธะดั ััะฐะฝัะฟะพััะฐ
ะฟัะฐะฒะธััะะฝะฐัะธัะตะปัะฝะพะต ัะฐะทะฒะธัะธะต ะฟะพะปััะธะป ัััะฑะพะฟัะพะฒะพะดะฝัะน ััะฐะฝัะฟะพัั, ะธัะฟะพะปัะทัะตะผัะน ะฟัะตะถะดะต ะฒัะตะณะพ ะดะปั ะฟะตัะตะผะตัะตะฝะธั ัะณะปะตะฒะพะดะพัะพะดะฝะพะณะพ ััััั. ะะพ ัะตััะธัะพัะธะธ ะะฝะดะพะฝะตะทะธะธ ะธ ะฟัะธะปะตะณะฐััะตะผั ะบ ะฝะตะน ะผะพััะบะพะผั ัะตะปััั ะฟัะพะปะพะถะตะฝะพย โ ะฟะพ ัะพััะพัะฝะธั ะฝะฐ 2010ย ะณะพะดย โ 7165 ะบะผ ะณะฐะทะพะฟัะพะฒะพะดะพะฒ, 5984 ะบะผ ะฝะตััะตะฟัะพะฒะพะดะพะฒ, 885ย ะบะผ ัััะฑะพะฟัะพะฒะพะดะพะฒ ะดะปั ััะฐะฝัะฟะพััะธัะพะฒะบะธ ะณะฐะทะพะฒะพะณะพ ะบะพะฝะดะตะฝัะฐัะฐ ะธ 617ย ะบะผ ะฟัะพะดัะบัะพะฟัะพะฒะพะดะพะฒ ะฟัะพัะตะณะพ ะฝะฐะทะฝะฐัะตะฝะธั[152].
ะ ัะฐะทะปะธัะฝัั ัะตะณะธะพะฝะฐั ะฝะตะบะพัะพัะพะต ะทะฝะฐัะตะฝะธะต ัะพั ัะฐะฝัะตั ะณัะถะตะฒะพะน ััะฐะฝัะฟะพััย โ ะบะฐะบ ะฒ ัะตะปััะบะพะน, ัะฐะบ ะธ ะฒ ะณะพัะพะดัะบะพะน ะผะตััะฝะพััะธ ะธัะฟะพะปัะทััััั ะบะพะฝะฝัะต ะธ, ัะตะถะต, ะฑัะนะฒะพะปะธะฝัะต ะฟะพะฒะพะทะบะธ. ะะพะฒัะตะผะตััะฝะพ ัะธัะพะบะพะต ัะฐัะฟัะพัััะฐะฝะตะฝะธะต ะฒ ะบะฐัะตััะฒะต ะปะธัะฝะพะณะพ ััะฐะฝัะฟะพััะฐ ะฟะพะปััะธะปะธ ะฒะตะปะพัะธะฟะตะดั. ะัะพะผะต ัะพะณะพ, ะฒะพ ะผะฝะพะณะธั ะณะพัะพะดะฐั ะฒ ะบะฐัะตััะฒะต ะพะฑัะตััะฒะตะฝะฝะพะณะพ ััะฐะฝัะฟะพััะฐ ะทะฐะดะตะนััะฒะพะฒะฐะฝั ะฒะตะปะพัะธะบัะธ (ะธะฝะดะพะฝ. becak)[247][248].
ะกะฒัะทั
ะฟัะฐะฒะธััะะพ ััะตะฟะตะฝะธ ะพะฑะตัะฟะตัะตะฝะธั ะฝะฐัะตะปะตะฝะธั ััะตะดััะฒะฐะผะธ ัะฒัะทะธ ะะฝะดะพะฝะตะทะธั ะฝะฐั ะพะดะธััั ะฒ ะฝะธะทัะตะน ะณััะฟะฟะต ััะตะดะฝะตัะฐะทะฒะธััั ัััะฐะฝ, ะพะดะฝะฐะบะพ ะฒ 2000-ะต ะณะพะดั ะดะปั ััะพะณะพ ัะตะบัะพัะฐ ะฑัะปะฐ ั ะฐัะฐะบัะตัะฝะฐ ะฒััะพะบะฐั ะฟะพะทะธัะธะฒะฝะฐั ะดะธะฝะฐะผะธะบะฐ, ะฒ ัะฐััะฝะพััะธ ะฒ ะพะฑะปะฐััะธ ัะตะปะตัะพะฝะฝะพะน ัะฒัะทะธ. ะขะฐะบ, ะฝะฐ 100 ัะตะปะพะฒะตะบ ะทะดะตัั ะฟัะธั ะพะดะธััั 14,8 ััะฐัะธะพะฝะฐัะฝัั ัะตะปะตัะพะฝะฝัั ะปะธะฝะธะน (ัะพัั ะทะฐ ะดะตัััะธะปะตัะธะต ะฟะพััะธ ะฒ 5 ัะฐะท) ะธ 69,2 ะบะพะฝััะฐะบัะพะฒ ะฝะฐ ะฟะพะปัะทะพะฒะฐะฝะธะต ะผะพะฑะธะปัะฝัะผ ัะตะปะตัะพะฝะพะผ (ัะพัั ะฒ 38 ัะฐะท). 90ย % ะฝะฐัะตะปะตะฝะธั ะฟัะพะถะธะฒะฐะตั ะฒ ะทะพะฝะต ะดะตะนััะฒะธั ะผะพะฑะธะปัะฝะพะน ัะตะปะตัะพะฝะฝะพะน ัะฒัะทะธ. ะขะตะปะตัะพะฝะฝัะน ะบะพะด ัััะฐะฝัย โ + 62[249].
ะะตััะผะฐ ะฑััััะพ ัะฐััะธััะตััั ะธ ะดะพัััะฟ ะฝะฐัะตะปะตะฝะธั ะบ ัะตัะธ ะะฝัะตัะฝะตั: ะตัะปะธ ะฒ 2000ย ะณะพะดั ะธะผ ัะฐัะฟะพะปะฐะณะฐะปะพ ะฝะต ะฑะพะปะตะต 1ย % ะฝะฐัะตะปะตะฝะธั, ัะพ ะฒ 2007ย ะณะพะดั ััะพั ะฟะพะบะฐะทะฐัะตะปั ัะพััะฐะฒะธะป 8,9ย %, ะฐ ะฒ 2009ย ะณะพะดัย โ 16,1ย %. ะญัะพ ะฟะพะทะฒะพะปะธะปะพ ะะฝะดะพะฝะตะทะธะธ ะทะฐะฝััั 4 ะผะตััะพ ะฒ ะะทะธะธ ะฟะพ ะฐะฑัะพะปััะฝะพะผั ะบะพะปะธัะตััะฒั ะธะฝัะตัะฝะตั-ะฟะพะปัะทะพะฒะฐัะตะปะตะนย โ ะฟะพัะปะต ะะธัะฐั, ะะฝะดะธะธ ะธ ะฏะฟะพะฝะธะธ. ะะพัััะฟ ะบ ัะธัะพะบะพะฟะพะปะพัะฝะพะผั ะฒััะพะบะพัะบะพัะพััะฝะพะผั ะะฝัะตัะฝะตัั, ะพััะฐะฒะฐััั ะฒะตััะผะฐ ะพะณัะฐะฝะธัะตะฝะฝัะผ, ัะฐััะธััะตััั ะฝะต ะผะตะฝะตะต ะฒััะพะบะธะผะธ ัะตะผะฟะฐะผะธย โ 0,72ย % ะฝะฐัะตะปะตะฝะธั ะฒ 2009ย ะณะพะดั ะฟัะพัะธะฒ 0,34ย % ะฒ 2007ย ะณะพะดั. ะัะธ ััะพะผ ะฒ 2009ย ะณะพะดั ะฝะฐ 100 ัะตะปะพะฒะตะบ ะฝะฐัะตะปะตะฝะธั ะฟัะธั ะพะดะธะปะพัั ัะพะปัะบะพ 2 ะฟะตััะพะฝะฐะปัะฝัั ะบะพะผะฟัััะตัะฐ, ะฝะฐ ะพะดะธะฝ ะผะธะปะปะธะพะฝ ะฝะฐัะตะปะตะฝะธัย โ 2,1 ะฑะตะทะพะฟะฐัะฝัั ะธะฝัะตัะฝะตั-ัะตัะฒะตัะฐ[249][250]. ะะฐัะธะพะฝะฐะปัะฝัะน ะธะฝัะตัะฝะตั-ะดะพะผะตะฝย โ .id[249].
ะกะฟััะฝะธะบะพะฒะฐั ัะฒัะทั ะพะฑะตัะฟะตัะธะฒะฐะตััั ะฒ ัะฐะผะบะฐั ะฝะฐัะธะพะฝะฐะปัะฝะพะน ัะฟััะฝะธะบะพะฒะพะน ะฟัะพะณัะฐะผะผั ยซะะฐะปะฐฬะฟะฐยป[ะฐะฝะณะป.], ัะตะฐะปะธะทัะตะผะพะน ั 1976ย ะณะพะดะฐ. ะัะตะณะพ ั ะฝะฐัะฐะปะฐ ะดะตะนััะฒะธั ะฟัะพะณัะฐะผะผั ะทะฐะฟััะตะฝะพ 10 ะณะตะพััะฐัะธะพะฝะฐัะฝัั ัะฟััะฝะธะบะพะฒ, ะฟะพัะปะตะดะฝะธะน ะธะท ะบะพัะพััั , ยซะะฐะปะฐะฟะฐ-Dยป[ะฐะฝะณะป.]ย โ ะฒ ะฐะฒะณัััะต 2009ย ะณะพะดะฐ[251].
ะะดัะฐะฒะพะพั ัะฐะฝะตะฝะธะต
ะฟัะฐะฒะธัั
ะะฐัะธะพะฝะฐะปัะฝะฐั ัะธััะตะผะฐ ะทะดัะฐะฒะพะพั ัะฐะฝะตะฝะธั ะฒ ะฟะพะปะฝะพะน ะผะตัะต ะธัะฟััะฐะปะฐ ะฝะฐ ัะตะฑะต ะฟะพัะปะตะดััะฒะธั ะบัะธะทะธัะฐ 1997โ98ย ะณะพะดะพะฒ. ะ ะฝะฐัะฐะปั 2000-ั ะณะพะดะพะฒ ะฟัะฐะฒะธัะตะปัััะฒะพะผ ะฑัะปะฐ ัะฐะทะฒััะฝััะฐ ะผะฐัััะฐะฑะฝะฐั ะฟัะพะณัะฐะผะผะฐ ะฟะพ ะฒะพัััะฐะฝะพะฒะปะตะฝะธั ะธ ะดะฐะปัะฝะตะนัะตะผั ะฟะพะฒััะตะฝะธั ะตั ัััะตะบัะธะฒะฝะพััะธ, ะบะปััะตะฒัะผ ัะปะตะผะตะฝัะพะผ ะบะพัะพัะพะน ัะฒะปัะตััั ัััะฐะฝะพะฒะบะฐ ะฝะฐ ะดะตัะตะฝััะฐะปะธะทะฐัะธั[252].
ะ ะฐััะธััะตััั ะผะตะดะธัะธะฝัะบะฐั ะธะฝััะฐััััะบัััะฐ ะฝะฐ ะฝะธะทะพะฒะพะผ ััะพะฒะฝะต. ะ ะบะพะฝัั 2000-ั ะณะพะดะพะฒ ะฒ ะบะฐะถะดะพะผ ัะฐะนะพะฝะต (ะบะตัะฐะผะฐัะฐะฝะต, ัะผ. ัะฐะทะดะตะป ยซะะดะผะธะฝะธัััะฐัะธะฒะฝะพ-ัะตััะธัะพัะธะฐะปัะฝะพะต ะดะตะปะตะฝะธะตยป) ัััะตััะฒะพะฒะฐะป ะฟะพ ะบัะฐะนะฝะตะน ะผะตัะต ะพะดะธะฝ ะผะตะดะธัะธะฝัะบะธะน ัะตะฝัั (ัะฐะบ ะฝะฐะทัะฒะฐะตะผัะน ัะตะฝัั ะพะฑัะตััะฒะตะฝะฝะพะณะพ ะทะดัะฐะฒะพะพั ัะฐะฝะตะฝะธั, ะธะฝะดะพะฝ. Pusat Kesehatan Masyarakat), ะฒะพะทะณะปะฐะฒะปัะตะผัะน ะดะธะฟะปะพะผะธัะพะฒะฐะฝะฝัะผ ะฒัะฐัะพะผ, ะฟะตััะพะฝะฐะป ะบะพัะพัะพะณะพ ะผะพะณ ะพะบะฐะทัะฒะฐัั ะผะตะดะฟะพะผะพัั ะฝะต ะผะตะฝะตะต ัะตะผ ะฟะพ 8 ะฝะฐะฟัะฐะฒะปะตะฝะธัะผ[252][253].
ะะฐ ะฝะธะทัะตะผ ะฐะดะผะธะฝะธัััะฐัะธะฒะฝะพะผ ััะพะฒะฝะตย โ ะฒ ะดะตัะตะฒะฝัั ะธ ะฟะพัะตะปะตะฝะธัั (ัะผ. ัะฐะทะดะตะป ยซะะดะผะธะฝะธัััะฐัะธะฒะฝะพ-ัะตััะธัะพัะธะฐะปัะฝะพะต ะดะตะปะตะฝะธะตยป)ย โ ะฟะพะผะธะผะพ ะฒะพะทะผะพะถะฝัั ะฒัะฟะพะผะพะณะฐัะตะปัะฝัั ะผะตะดะฟัะฝะบัะพะฒ ะฒ ะพะฑัะทะฐัะตะปัะฝะพะผ ะฟะพััะดะบะต ะธะผะตัััั ัะตะปััะบะธะต ะฐะบััะตััะบะธะต ะฟัะฝะบัั (ะธะฝะดะพะฝ. Pondok Bersalin Desa, ะฝะต ะผะตะฝะตะต ะพะดะฝะพะณะพ ะฒ ะบะฐะถะดะพะผ), ะฐ ัะฐะบะถะต ัะฐะบ ะฝะฐะทัะฒะฐะตะผัะต ะพะฑัะตะดะธะฝัะฝะฝัะต ะฟัะฝะบัั ะพะฑัะปัะถะธะฒะฐะฝะธั (ะธะฝะดะพะฝ. Pos Pelayanan Terpadu), ะพัะฒะตัะฐััะธะต ะทะฐ ะพะบะฐะทะฐะฝะธะต ะฟัะพััะตะนัะธั ะผะตะดะธัะธะฝัะบะธั ััะปัะณ ะธ ะฒะฐะบัะธะฝะฐัะธั[252][253][254].
ะ ัะตะปะพะผ ะพะดะธะฝ ะฒัะฐั ะฟัะธั ะพะดะธััั ะฝะฐ 5000 ัะตะปะพะฒะตะบ ะฝะฐัะตะปะตะฝะธั, ะพะดะฝะฐ ะฑะพะปัะฝะธัะฝะฐั ะบะพะนะบะฐย โ ะฝะฐ 1111 ัะตะปะพะฒะตะบ[152].
ะะพััะดะฐัััะฒะตะฝะฝัะต ะฐััะธะณะฝะพะฒะฐะฝะธั ะฝะฐ ะทะดัะฐะฒะพะพั ัะฐะฝะตะฝะธะต ะฒ 2013ย ะณะพะดั ัะพััะฐะฒะธะปะธ ะพะบะพะปะพ 3,1ย % ะพั ะะะ (180 ะผะตััะพ ะฒ ะผะธัะต). ะะถะธะดะฐะตะผะฐั ััะตะดะฝัั ะฟัะพะดะพะปะถะธัะตะปัะฝะพััั ะถะธะทะฝะธ ะธะฝะดะพะฝะตะทะธะนัะตะฒ ะฟะพ ัะฐััััะฐะผ 2015ย ะณะพะดะฐ ะดะพััะธะณะฐะตั 72,45ย ะณะพะดะฐ[152].
ะะฝะดะพะฝะตะทะธั ะพัะฝะพัะธััั ะบ ัััะฐะฝะฐะผ ั ะฒััะพะบะธะผ ััะพะฒะฝะตะผ ะธะฝัะตะบัะธะพะฝะฝะพะน ะทะฐะฑะพะปะตะฒะฐะตะผะพััะธ. ะกะธััะฐัะธั ั ัะฐัะฟัะพัััะฐะฝะตะฝะธะตะผ ะะะง-ะธะฝัะตะบัะธะธ ะพัะฝะพัะธัะตะปัะฝะพ ะฑะปะฐะณะพะฟะพะปััะฝะฐ[152]. 34ย % ะฝะฐัะตะปะตะฝะธั ัััะฐะฝั ะบัััั ัะฐะฑะฐะบ.
ะัะธ ัะพะผ, ััะพ ะฒ ัะตะปะพะผ ะทะดัะฐะฒะพะพั ัะฐะฝะตะฝะธะต ะฟะพะฒัะตะผะตััะฝะพ ะพะฑะตัะฟะตัะธะฒะฐะตััั ััะตะดััะฒะฐะผะธ ะบะพะฝะฒะตะฝัะธะพะฝะฐะปัะฝะพะน ะผะตะดะธัะธะฝั, ะดะพััะฐัะพัะฝะพ ัะธัะพะบะพ ะฟัะฐะบัะธะบััััั ะผะตัะพะดั ะฝะฐัะพะดะฝะพะน ะธะฝะดะพะฝะตะทะธะนัะบะพะน, ะฐ ัะฐะบะถะต ะบะธัะฐะนัะบะพะน ะผะตะดะธัะธะฝั[255][256].
ะัะตะณะพ, ะฟะพ ะพัะตะฝะพัะฝัะผ ะดะฐะฝะฝัะผ ะฝะฐ 2008ย ะณะพะด, ัะพะน ะธะปะธ ะธะฝะพะน ัะพัะผะพะน ะผะตะดะธัะธะฝัะบะพะน ัััะฐั ะพะฒะบะธ ะพะฑะตัะฟะตัะตะฝะพ ะพะบะพะปะพ 100ย ะผะปะฝ ะธะฝะดะพะฝะตะทะธะนัะตะฒ[257].
ะะฑัะฐะทะพะฒะฐะฝะธะต
ะฟัะฐะฒะธัั
ะะพััะดะฐัััะฒะตะฝะฝัะต ัะฐัั ะพะดั ะฝะฐ ะพะฑัะฐะทะพะฒะฐะฝะธะต ัะพััะฐะฒะปััั 2,8ย % ะะะ (ะฝะฐ 2008ย ะณะพะด, 139 ะผะตััะพ ะฒ ะผะธัะต). ะฃัะพะฒะตะฝั ะณัะฐะผะพัะฝะพััะธ ะฝะฐ 2009ย ะณะพะดย โ 94,7ย % ะฒะทัะพัะปะพะณะพ (ััะฐััะต 15 ะปะตั) ะฝะฐัะตะปะตะฝะธั. ะะพะปะธัะตััะฒะพ ะฝะตะณัะฐะผะพัะฝัั ะฑััััะพ ัะพะบัะฐัะฐะตััั (ั 2006 ะฟะพ 2009ย ะณะพะดย โ ะฟะพััะธ ะฝะฐ ััะตัั), ะฑะพฬะปัััั ะธั ัะฐััั ัะพััะฐะฒะปััั ะถะตะฝัะธะฝั, ะฟัะพะถะธะฒะฐััะธะต ะฒ ัะตะปััะบะพะน ะผะตััะฝะพััะธ. ะะพ 2015ย ะณะพะดะฐ ะฟะปะฐะฝะธัะพะฒะฐะปะพัั ะฟะพะปะฝะพัััั ะปะธะบะฒะธะดะธัะพะฒะฐัั ะฝะตะณัะฐะผะพัะฝะพััั[258].
ะะพ ะฐะฑัะพะปััะฝะพะผั ะบะพะปะธัะตััะฒั ะพะฑััะฐััะธั ัั ะฒ ัะบะพะปะต ะดะตัะตะนย โ ะฑะพะปะตะต 50ย ะผะปะฝ ัะตะปะพะฒะตะบย โ ะะฝะดะพะฝะตะทะธั ะทะฐะฝะธะผะฐะตั 3 ะผะตััะพ ะฒ ะผะธัะต. ะะฐัะธะพะฝะฐะปัะฝะฐั ัะธััะตะผะฐ ัะบะพะปัะฝะพะณะพ ะพะฑััะตะฝะธั ะธะผะตะตั ััะธ ัััะฟะตะฝะธ: ะฝะฐัะฐะปัะฝะฐั ัะบะพะปะฐ (1โ6 ะบะปะฐััั, ะดะตัะธ ะพั 7 ะดะพ 12 ะปะตั), ััะตะดะฝัั ัะบะพะปะฐ ะฟะตัะฒะพะน ัััะฟะตะฝะธ (7โ9 ะบะปะฐััั, ะพั 13 ะดะพ 15 ะปะตั) ะธ ััะตะดะฝัั ัะบะพะปะฐ ะฒัะพัะพะน ัััะฟะตะฝะธ (10โ12 ะบะปะฐััั, ะพั 16 ะดะพ 18 ะปะตั). ะะฐััะดั ัะพ ัะฒะตััะบะธะผะธ ัะบะพะปะฐะผะธ (ะบะฐะบ ะณะพััะดะฐัััะฒะตะฝะฝัะผะธ, ัะฐะบ ะธ ัะฐััะฝัะผะธ), ัััะตััะฒััั ัะฐััะฝัะต ัะตะปะธะณะธะพะทะฝัะต ัะบะพะปั, ะธะผะตััะธะต ะฐะฝะฐะปะพะณะธัะฝัั ัััั ััะฐะดะธะนะฝัั ะณัะฐะดะฐัะธั. ะัะพะผะต ัะพะณะพ, ะบ ััะตะดะฝะตะน ัะบะพะปะต ะฒัะพัะพะน ัััะฟะตะฝะธ ะฟัะธัะฐะฒะฝะธะฒะฐัััั ัะตั ะฝะธะบัะผั[258].
ะะฑัะทะฐัะตะปัะฝัะผะธ ัะฒะปััััั ะดะฒะต ะฟะตัะฒัั ัััะฟะตะฝะธ ัะบะพะปัะฝะพะณะพ ะพะฑัะฐะทะพะฒะฐะฝะธั, ัะพ ะตััั 9 ะปะตั ัััะฑั. ะะฐัะฐะปัะฝัั ัะบะพะปั ะฟะพัะตัะฐะตั ะฑะพะปะตะต 95,1ย % ะดะตัะตะน ัะพะพัะฒะตัััะฒัััะตะณะพ ะฒะพะทัะฐััะฐ, ััะตะดะฝัั ัะบะพะปั ะฟะตัะฒะพะน ัััะฟะตะฝะธย โ ะฑะพะปะตะต 92,5ย %, ััะตะดะฝัั ัะบะพะปั ะฒัะพัะพะน ัััะฟะตะฝะธย โ 71,6ย %. ะะฐ ะพะดะฝะพะณะพ ัะบะพะปัะฝะพะณะพ ััะธัะตะปั ะฟัะธั ะพะดะธััั 20,1 ััะตะฝะธะบะฐ (85 ะผะตััะพ ะฒ ะผะธัะต)[258][259].
ะ ะฒัะทะฐั ะพะฑััะฐะตััั ะพะบะพะปะพ 4,8ย ะผะปะฝ ัะตะปะพะฒะตะบ. ะั ะฒะฐั ะฝะฐัะตะปะตะฝะธั ะฒ ะฒะพะทัะฐััะต ะพั 19 ะดะพ 23 ะปะตั ะฒัััะธะผ ะพะฑัะฐะทะพะฒะฐะฝะธะตะผ ะฝะฐ 2010ย ะณะพะด ัะพััะฐะฒะปัะตั 18,4ย %, ะบ 2014ย ะณะพะดั ะฟัะฐะฒะธัะตะปัััะฒะพะผ ะฟะปะฐะฝะธััะตััั ะดะพะฒะตััะธ ะฟะพัะปะตะดะฝะธะน ะฟะพะบะฐะทะฐัะตะปั ะดะพ 30ย %[260].
ะะพ ัะพััะพัะฝะธั ะฝะฐ 2011ย ะณะพะด ะฒ ัััะฐะฝะต ะธะผะตะตััั 83 ะณะพััะดะฐัััะฒะตะฝะฝัั ะธ ะพะบะพะปะพ 3000 ัะฐััะฝัั ะฒัะทะพะฒ[261][262]. ะะตะดััะธะผะธ ััะตะดะธ ะฝะธั ัะฒะปััััั[263]:
- ะะฐะฝะดัะฝะณัะบะธะน ะฟะพะปะธัะตั ะฝะธัะตัะบะธะน ะธะฝััะธััั (ะธะฝะดะพะฝ. Institut Teknologi Bandung)
- ะฃะฝะธะฒะตััะธัะตั ะะฐะดะถะฐ ะะฐะดะฐ (ะะถะพะบััะบะฐััะฐ)
- ะฃะฝะธะฒะตััะธัะตั ะะฝะดะพะฝะตะทะธั (ะะตะฟะพะบ)
- ะะพะณะพััะบะธะน ะธะฝััะธััั ัะตะปััะบะพะณะพ ั ะพะทัะนััะฒะฐ (ะธะฝะดะพะฝ. Institut Pertanian Bogor)
- ะฃะฝะธะฒะตััะธัะตั ยซะัะฝะฐะดะฐัะผะฐยป (ะธะฝะดะพะฝ. Universitas Gunadarma, ะะตะฟะพะบ)
- ะฃะฝะธะฒะตััะธัะตั ยซะะธะฟะพะฝะตะณะพัะพยป (ะธะฝะดะพะฝ. Universitas Diponegoro, ะกะตะผะฐัะฐะฝะณ)
- ะขะตั ะฝะพะปะพะณะธัะตัะบะธะน ะธะฝััะธััั ยซะะตัััะพะต ะฝะพัะฑััยป (ะธะฝะดะพะฝ. Institut Teknologi Sepuluh Nopember, ะกััะฐะฑะฐั)
- ะะฝะดะพะฝะตะทะธะนัะบะธะน ะฟะตะดะฐะณะพะณะธัะตัะบะธะน ัะฝะธะฒะตััะธัะตั (ะธะฝะดะพะฝ. Universitas Pendidikan Indonesia, ะะฐะฝะดัะฝะณ)
- ะฃะฝะธะฒะตััะธัะตั ยซะะดะธะฝะฝะฐะดัะฐัะพะต ะผะฐััะฐยป (ะธะฝะดะพะฝ. Universitas Sebelas Maret, ะกััะฐะบะฐััะฐ)
- ะฃะฝะธะฒะตััะธัะตั ะกะตะฒะตัะฝะพะน ะกัะผะฐััั (ะธะฝะดะพะฝ. Universitas Sumatera Utara, ะะตะดะฐะฝ)
ะะฐัะบะฐ
ะฟัะฐะฒะธัั
ะัะฝะพะฒั ะผะตััะฝะพะน ะฝะฐััะฝะพะน ัะบะพะปั ะฑัะปะธ ะทะฐะปะพะถะตะฝั ะตัั ะฝะธะดะตัะปะฐะฝะดัะบะพะน ะบะพะปะพะฝะธะฐะปัะฝะพะน ะฐะดะผะธะฝะธัััะฐัะธะตะน. ะะตัะฒัะต ะฝะฐััะฝะพ-ะธััะปะตะดะพะฒะฐัะตะปััะบะธะต ัััะตะถะดะตะฝะธั ะฑัะปะธ ัะพะทะดะฐะฝั ะตั ะฒ XIXย ะฒะตะบะต: ะะพะณะพััะบะธะน ะฑะพัะฐะฝะธัะตัะบะธะน ัะฐะด, ะบะพัะพัะพะผั ะฟะพะทะดะฝะตะต ะฑัะปะธ ะฟัะธะดะฐะฝั ะธะฝััะธััั ะฑะพัะฐะฝะธัะตัะบะธั ะธััะปะตะดะพะฒะฐะฝะธะน (1884ย ะณะพะด) ะธ ะพะฟััะฝะฐั ัะตะปััะบะพั ะพะทัะนััะฒะตะฝะฝะฐั ััะฐะฝัะธั (1876ย ะณะพะด), ะธะฝััะธััั ะณะตะพะดะตะทะธะธ ะฒ ะะฐะฝะดัะฝะณะต (1855ย ะณะพะด), ะธะฝััะธััั ะผะตัะตะพัะพะปะพะณะธะธ ะธ ะณะตะพัะธะทะธะบะธ ะฒ ะะถะฐะบะฐััะต (1866ย ะณะพะด), ะผะตะดะธัะธะฝัะบะธะน ะธะฝััะธััั ะญะนะบะผะฐะฝะฐ ะธ ะธะฝััะธััั ะฒะพะตะฝะฝะพะน ะณะธะณะธะตะฝั ะฒ ะะถะฐะบะฐััะต (ะพะฑะฐย โ 1888ย ะณะพะด), ะพัะดะตะปะตะฝะธะต ะะฝััะธัััะฐ ะะฐััะตัะฐ ะธ ะณะตะพะปะพะณะธัะตัะบะฐั ะปะฐะฑะพัะฐัะพัะธั ะฒ ะะฐะฝะดัะฝะณะต (ะพะฑะฐย โ 1890ย ะณะพะด). ะ XXย ะฒะตะบะต ะฑัะปะธ ะพัะฝะพะฒะฐะฝั, ะฒ ัะฐััะฝะพััะธ, ะฒะตัะตัะธะฝะฐัะฝัะน ะธะฝััะธััั (1908ย ะณะพะด) ะธ ะธะฝััะธััั ะปะตัะพะฒะพะดััะฒะฐ (1913ย ะณะพะด) ะฒ ะะพะณะพัะต, ะธะฝััะธััั ะณะธะดัะพะปะพะณะธะธ ะธ ะณะธะดัะพะผะตััะธะธ ะฒ ะะฐะฝะดัะฝะณะต (1914ย ะณะพะด), ะธะฝััะธััั ะผะพััะบะธั ะธััะปะตะดะพะฒะฐะฝะธะน ะฒ ะะถะฐะบะฐััะต (1919ย ะณะพะด)[264][265].
ะััะปะตะดะพะฒะฐะฝะธั ะฒ ััะธั ะธ ะดััะณะธั ะฝะฐััะฝัั ัััะตะถะดะตะฝะธัั XIXย ะฒะตะบะฐย โ ะฟะตัะฒัั ัะตััััั ะดะตัััะธะปะตัะธะน XXย ะฒะตะบะฐ ะฟัะพะฒะพะดะธะปะธัั ะฒ ะพัะฝะพะฒะฝะพะผ ะฝะธะดะตัะปะฐะฝะดัะบะธะผะธ ัะฟะตัะธะฐะปะธััะฐะผะธ, ะธั ะทะฐะดะฐัะธ ะพะฟัะตะดะตะปัะปะธัั ะฟะพััะตะฑะฝะพัััะผะธ ะบะพะปะพะฝะธะฐะปัะฝะพะณะพ ั ะพะทัะนััะฒะฐ ะธ ัะพัะธะฐะปัะฝัะผะธ ะฝัะถะดะฐะผะธ ะณะพะปะปะฐะฝะดัะบะพะน ะพะฑัะธะฝั. ะขะตะผ ะฝะต ะผะตะฝะตะต, ะฟะพัะปะต ะพะฑัะตัะตะฝะธั ัััะฐะฝะพะน ะฝะตะทะฐะฒะธัะธะผะพััะธ ะทะฝะฐัะธัะตะปัะฝะฐั ัะฐััั ะฐะบะฐะดะตะผะธัะตัะบะพะน ะธ ะธััะปะตะดะพะฒะฐัะตะปััะบะพะน ะฑะฐะทั, ะทะฐะปะพะถะตะฝะฝะพะน ะบะพะปะพะฝะธะทะฐัะพัะฐะผะธ, ะฑัะปะฐ ะทะฐะดะตะนััะฒะพะฒะฐะฝะฐ ะฟัะธ ััะฐะฝะพะฒะปะตะฝะธะธ ะธะฝะดะพะฝะตะทะธะนัะบะพะน ะฝะฐัะธะพะฝะฐะปัะฝะพะน ะฝะฐััะฝะพะน ะธะฝััะฐััััะบัััั. ะ ัะฐััะฝะพััะธ, ะฟะพะด ะฒะปะธัะฝะธะตะผ ัะพะพัะฒะตัััะฒัััะธั ะฟัะธะพัะธัะตัะพะฒ ะณะพะปะปะฐะฝะดัะบะพะน ะฝะฐััะฝะพะน ะดะตััะตะปัะฝะพััะธ ะฒ ะบะพะปะพะฝะธะธ ััะพัะผะธัะพะฒะฐะปัั ัะฟะตะบัั ะฟะตัะตะดะพะฒัั ะฝะฐะฟัะฐะฒะปะตะฝะธะน ัะพะฒัะตะผะตะฝะฝะพะน ะธะฝะดะพะฝะตะทะธะนัะบะพะน ะฝะฐัะบะธ: ัะตะปััะบะพั ะพะทัะนััะฒะตะฝะฝัะต ะธ ะฑะธะพะปะพะณะธัะตัะบะธะต ะดะธััะธะฟะปะธะฝั, ะฒะตัะตัะธะฝะฐัะธั[51][265][264][266].
ะะฝะฐัะธัะตะปัะฝะฐั ัะฐััั ัะพะทะดะฐะฝะฝัั ะณะพะปะปะฐะฝะดัะฐะผะธ ะฝะฐััะฝัั ัััะตะถะดะตะฝะธะน ะฒ ะฟะตัะธะพะด ะฝะตะทะฐะฒะธัะธะผะพะณะพ ัะฐะทะฒะธัะธั ะฑัะปะฐ ัะตััััะบัััะธัะพะฒะฐะฝะฐ ะธ ัะบััะฟะฝะตะฝะฐ, ะฟะฐัะฐะปะปะตะปัะฝะพ ัะพะทะดะฐะฒะฐะปะธัั ะฝะพะฒัะต ะพะฑัะตะบัั ะฝะฐััะฝะพะน ะธะฝััะฐััััะบัััั ะฟัะฐะบัะธัะตัะบะธ ะฒะพ ะฒัะตั ะบััะฟะฝัั ะณะพัะพะดะฐั ัััะฐะฝั. ะะฐััะดั ัะพ ัะฟะตัะธะฐะปะธะทะธัะพะฒะฐะฝะฝัะผะธ ะฝะฐััะฝัะผะธ ัะตะฝััะฐะผะธ ั ะบะพะฝัะฐ 1940-ั ะณะพะดะพะฒ ัะพัะผะธัััััั ะฝะฐััะฝัะต ะฟะพะดัะฐะทะดะตะปะตะฝะธั ะฒ ัะฐะทะปะธัะฝัั ัะฝะธะฒะตััะธัะตัะฐั ัััะฐะฝั. ะ ัะพะพัะฒะตัััะฒะธะธ ั ัััะฐะฝะพะฒะธะฒัะตะนัั ะฐะดะผะธะฝะธัััะฐัะธะฒะฝะพะน ะฟัะฐะบัะธะบะพะน, ะฑะพะปััะฐั ัะฐััั ะะะ ะธ ะบััะฟะฝัั ะปะฐะฑะพัะฐัะพัะฝัั ะบะพะผะฟะปะตะบัะพะฒ ะพัะฝะพัะธััั ะบ ััััะบัััะต ะฟัะพัะธะปัะฝัั ะผะธะฝะธััะตัััะฒ ะธ ะฒะตะดะพะผััะฒ[265][264]. ะะท ัะฝะธะฒะตััะธัะตัะพะฒ ะฝะฐะธะฑะพะปะตะต ะผะพัะฝัะผ ะฝะฐััะฝะพ-ะธััะปะตะดะพะฒะฐัะตะปััะบะธะผ ะฟะพัะตะฝัะธะฐะปะพะผ ัะฐัะฟะพะปะฐะณะฐัั ะะฝะดะพะฝะตะทะธะนัะบะธะน ัะฝะธะฒะตััะธัะตั (ะฑะพะปะตะต 100 ะฝะฐััะฝัั ะฟะพะดัะฐะทะดะตะปะตะฝะธะน, ะฟัะธะพัะธัะตัะฝัะต ะฝะฐะฟัะฐะฒะปะตะฝะธัย โ ะณะตะฝะฝะฐั ะธะฝะถะตะฝะตัะธั, ะฝะฐะฝะพัะตั ะฝะพะปะพะณะธะธ, ะธะฝัะพัะผะฐัะธะพะฝะฝัะต ัะตั ะฝะพะปะพะณะธะธ ะธ ะธะฝัะพัะผะฐัะธะบะฐ, ะพะฑัะตััะฒะตะฝะฝัะต ะฝะฐัะบะธ), ะะฐะฝะดัะฝะณัะบะธะน ะฟะพะปะธัะตั ะฝะธัะตัะบะธะน ะธะฝััะธััั (ะฟัะธะพัะธัะตัะฝัะต ะฝะฐะฟัะฐะฒะปะตะฝะธัย โ ัะฐะทะปะธัะฝัะต ัะตั ะฝะธัะตัะบะธะต ะฝะฐัะบะธ, ะธะฝัะพัะผะฐัะธะพะฝะฝัะต ัะตั ะฝะพะปะพะณะธะธ), ะะพะณะพััะบะธะน ะธะฝััะธััั ัะตะปััะบะพะณะพ ั ะพะทัะนััะฒะฐ (ะฟัะธะพัะธัะตัะฝัะต ะฝะฐะฟัะฐะฒะปะตะฝะธัย โ ัะฐะทะปะธัะฝัะต ะพััะฐัะปะธ ะฑะธะพะปะพะณะธะธ, ัะตะปััะบะพั ะพะทัะนััะฒะตะฝะฝัะต ะดะธััะธะฟะปะธะฝั, ะฒะตัะตัะธะฝะฐัะธั, ะปะตัะพะฒะพะดััะฒะพ)[267][268][269].
ะะฐ ะฟัะฐะฒะธัะตะปัััะฒะตะฝะฝะพะผ ััะพะฒะฝะต ะทะฐ ัะฐะทะฒะธัะธะต ะฝะฐัะบะธ ะพัะฒะตัะฐะตั ะะพััะดะฐัััะฒะตะฝะฝะพะต ะผะธะฝะธััะตัััะฒะพ[270] ะฝะฐััะฝัั ะธััะปะตะดะพะฒะฐะฝะธะน ะธ ัะตั ะฝะพะปะพะณะธะน[271]. ะะบะฐะดะตะผะธะธ ะฝะฐัะบ ะฒ ัััะฐะฝะต ะฝะฐ 2012ย ะณะพะด ะฝะตั, ะฒ ะบะฐัะตััะฒะต ะตั ะฟัะพะพะฑัะฐะทะฐ ะดะตะนััะฒัะตั ะะฐััะฝะพะต ะพะฑัะตััะฒะพ ะะฝะดะพะฝะตะทะธะธ (ะะะ)[ะฐะฝะณะป.] (ะธะฝะดะพะฝ. Lembaga Ilmu Pengetahuan Indonesia, LIPI). ะ ัะฐะผะบะฐั ะะะ ะบะพะพัะดะธะฝะธััะตััั ะฝะฐััะฝะพ-ะธััะปะตะดะพะฒะฐัะตะปััะบะฐั ะดะตััะตะปัะฝะพััั ะฟะพ ะดะตัััะบะฐะผ ัะฐะทะปะธัะฝัั ะตััะตััะฒะตะฝะฝะพะฝะฐััะฝัั , ัะตั ะฝะธัะตัะบะธั ะธ ะณัะผะฐะฝะธัะฐัะฝัั ะฝะฐะฟัะฐะฒะปะตะฝะธะน, ะฟะปะฐะฝ ะฟะพ ัะพะทะดะฐะฝะธั ะฝะฐ ะตั ะฑะฐะทะต ะะบะฐะดะตะผะธะธ ะฝะฐัะบ ะฟัะธะฝัั ะฒ 1991ย ะณะพะดั ะฑะตะท ะพะฟัะตะดะตะปัะฝะฝัั ะฒัะตะผะตะฝะฝัั ัะฐะผะพะบ[265].
ะัะปััััะฐ ะธ ะธัะบััััะฒะพ
ะฟัะฐะฒะธััะะฑัะธะต ัะฒะตะดะตะฝะธั
ะฟัะฐะฒะธััะะฝะดะพะฝะตะทะธัย โ ั ััััะพะผ ะผะฝะพะณะพะฝะฐัะธะพะฝะฐะปัะฝะพะณะพ ั ะฐัะฐะบัะตัะฐ ะตั ะฝะฐัะตะปะตะฝะธัย โ ะพัะปะธัะฐะตััั ะฒััะพะบะพะน ััะตะฟะตะฝัั ััะฝะพะบัะปััััะฝะพะณะพ ะผะฝะพะณะพะพะฑัะฐะทะธั. ะะฐะถะฝะตะนัะธะผะธ ัะฐะบัะพัะฐะผะธ ัะฐะทะฒะธัะธั ะผะตััะฝะพะน ะผะฐัะตัะธะฐะปัะฝะพะน ะธ ะดัั ะพะฒะฝะพะน ะบัะปััััั ะฑัะปะพ ะฟะพะพัะตััะดะฝะพะต ะฒะพะทะดะตะนััะฒะธะต ะฝะตัะบะพะปัะบะธั ัะตะปะธะณะธะนย โ ะฑัะดะดะธะทะผะฐ, ะธะฝะดัะธะทะผะฐ, ะธัะปะฐะผะฐ, ะฐ ัะฐะบะถะต ัะฐะทะฝะพะพะฑัะฐะทะฝัั ัะพัะผ ัะทััะตััะฒะฐย โ ะธัะฟะพะฒะตะดะพะฒะฐะฒัะธั ัั ะฒ ัะฐะทะปะธัะฝัะต ะฟะตัะธะพะดั ะผะตััะฝัะผะธ ะถะธัะตะปัะผะธ, ะธ ัััะตััะฒะตะฝะฝะพะต ะฒะฝะตัะฝะตะต ะฒะปะธัะฝะธะต, ะฒ ัะฐััะฝะพััะธ, ะธะฝะดะธะนัะบะพะต, ะบะธัะฐะนัะบะพะต, ะฐัะฐะฑัะบะพะต ะธ ะตะฒัะพะฟะตะนัะบะพะต. ะกะพะพัะฒะตัััะฒัััะตะต ะผะฝะพะณะพะพะฑัะฐะทะฝะพะต ะฝะฐัะปะตะดะธะต ะฒ ัะพะน ะธะปะธ ะธะฝะพะน ะผะตัะต ะฟัะพัะปะตะถะธะฒะฐะตััั ะฟัะฐะบัะธัะตัะบะธ ะฒะพ ะฒัะตั ัะพัะผะฐั ะฝะฐัะธะพะฝะฐะปัะฝะพะณะพ ะธัะบััััะฒะฐ[272].
ะะธัะตัะฐัััะฐ
ะฟัะฐะฒะธัั
ะะธัะตัะฐัััะฐ ะฝะฐ ัะพะฑััะฒะตะฝะฝัั ัะทัะบะฐั ะธะผะตะตััั ั ะดะตัััะบะพะฒ ะฝะฐัะพะดะพะฒ ะะฝะดะพะฝะตะทะธะธ. ะะฐะธะฑะพะปะตะต ะดัะตะฒะฝะตะน ะธ ัะฐะทะฒะธัะพะน ัะฒะปัะตััั ัะฒะฐะฝัะบะฐั, ะฟะตัะฒัะต ะฟัะพะธะทะฒะตะดะตะฝะธั ะบะพัะพัะพะนย โ ะฟะตัะตะปะพะถะตะฝะธั ัะฐะทะปะธัะฝัั ัะฐััะตะน ะธะฝะดะธะนัะบะพะณะพ ัะฟะพัะฐ ยซะะฐั ะฐะฑั ะฐัะฐัะฐยปย โ ะพัะฝะพััััั ะบ IXย ะฒะตะบั. ะะพะทะดะฝะตะต ะฟะพะด ะฒะพะทะดะตะนััะฒะธะตะผ ัะฒะฐะฝัะบะธั ะปะธัะตัะฐัััะฝัั ะฝะพัะผ ััะพัะผะธัะพะฒะฐะปะธัั, ะฒ ัะฐััะฝะพััะธ, ััะฝะดะฐะฝัะบะฐั ะธ ะผะฐะดัััะบะฐั ะปะธัะตัะฐัััั. ะ ัะพ ะถะต ะฒัะตะผั ะปะธัะตัะฐัััะฝัะต ััะฐะดะธัะธะธ ะฝะฐัะพะดะพะฒ, ะฟัะพะถะธะฒะฐะฒัะธั ะฝะฐ ะกัะผะฐััะต ะธ ะกัะปะฐะฒะตัะธ, ัะปะพะถะธะปะธัั ะณะปะฐะฒะฝัะผ ะพะฑัะฐะทะพะผ ะฟะพะด ะฒะพะทะดะตะนััะฒะธะตะผ ะผะฐะปะฐะนัะบะพะณะพ ะธ ะฐัะฐะฑัะบะพะณะพ ะฒะปะธัะฝะธั. ะ XIXย ะฒะตะบะต ะฟะพ ะผะตัะต ัะฐัะฟัะพัััะฐะฝะตะฝะธั ะฒ ะะฝะดะพะฝะตะทะธะธ ะผะฐะปะฐะนัะบะพะณะพ ัะทัะบะฐ ะบะฐะบ ััะตะดััะฒะฐ ะผะตะถะฝะฐัะธะพะฝะฐะปัะฝะพะณะพ ะพะฑัะตะฝะธั ะฟะพัะฒะธะปะฐัั ะผะตััะฝะฐั ะผะฐะปะฐะตัะทััะฝะฐั ะปะธัะตัะฐัััะฐ. ะัะพะฑะฝัะบะพะผ ะฒ ััะพะผ ะฟะปะฐะฝะต ััะพะธั ัะฒะพััะตััะฒะพ ะบััะฟะฝะตะนัะตะณะพ ะฟะธัะฐัะตะปั ััะพะณะพ ะฒัะตะผะตะฝะธย โ ะญะดัะฐัะดะฐ ะะพัะฒะตัะฐ ะะตะบะบะตัะฐ, ะณะพะปะปะฐะฝะดัะฐ, ะฟะธัะฐะฒัะตะณะพ ะฝะฐ ะฝะธะดะตัะปะฐะฝะดัะบะพะผ ัะทัะบะต ะธ ััะธัะฐััะตะณะพัั ะฝะฐัะธะพะฝะฐะปัะฝัะผ ะฟะธัะฐัะตะปะตะผ ะบะฐะบ ะฒ ะะธะดะตัะปะฐะฝะดะฐั , ัะฐะบ ะธ ะฒ ะะฝะดะพะฝะตะทะธะธ[272].
ะกัะฐะฝะพะฒะปะตะฝะธะต ะปะธัะตัะฐัััั ะฝะฐ ะธะฝะดะพะฝะตะทะธะนัะบะพะผ ัะทัะบะต, ะบะฐะบ ะธ ัะฐะผะพะณะพ ะธะฝะดะพะฝะตะทะธะนัะบะพะณะพ ัะทัะบะฐ, ะพัะฝะพัะธััั ะบ 1920-ะผ ะณะพะดะฐะผ. ะะปั ะฝะฐะธะฑะพะปะตะต ะธะทะฒะตััะฝัั ะฐะฒัะพัะพะฒ ัะพะณะพ ะฟะตัะธะพะดะฐย โ ะะฐัะฐั ะฐ ะ ััะปะธ, ะะฑะดัะปะฐ ะัะธัะฐ, ะัั ะฐะผะผะฐะดะฐ ะฏะผะธะฝะฐย โ ั ะฐัะฐะบัะตัะฝะพ ะพะฑัะฐัะตะฝะธะต ะบ ัะพะผะฐะฝัะธัะตัะบะธะผ ะธ ะปะธัะธัะตัะบะธะผ ะผะพัะธะฒะฐะผ ะฒ ัะพัะตัะฐะฝะธะธ ั ะดะพััะฐัะพัะฝะพ ะบัะธัะธัะตัะบะธะผ ะพัะฝะพัะตะฝะธะตะผ ะบ ะบะพะปะพะฝะธะฐะปัะฝะพะน ะดะตะนััะฒะธัะตะปัะฝะพััะธ. ะัั ะฑะพะปะตะต ัะตะทะบะพ ะฝะฐัะธะพะฝะฐะปะธััะธัะตัะบะธะต ะธ ะฐะฝัะธะบะพะปะพะฝะธะฐะปัะฝัะต ะฝะฐัััะพะตะฝะธั ะพััะฐะถะฐัััั ะฒ ัะฒะพััะตััะฒะต ะฟะธัะฐัะตะปะตะน 1930-ั ะณะพะดะพะฒ ะธ ะฟะตัะฒัั ะดะฒัั ะดะตัััะธะปะตัะธะน ะฝะตะทะฐะฒะธัะธะผะพะณะพ ัะฐะทะฒะธัะธั ัััะฐะฝั: ะัะฐะผัะดัะธ ะะฝะฐะฝัะฐ ะขััะฐ, ะั ะดะธะฐัะฐ ะะฐััะฐะผะธั ะฐัะดะถะธ[ะฐะฝะณะป.], ะฃััั ะขะฐัะฐะฝะณะฐ ะกะพะฝัะฐะฝะธ, ะัะผะตะนะฝ ะะฐะฝะต. ะ 1950-ะต ะธ ะฟะตัะฒะพะน ะฟะพะปะพะฒะธะฝะต 1960-ั ะณะพะดะพะฒ ะฟัะธ ะฟะพะดะดะตัะถะบะต ะพัะธัะธะฐะปัะฝัั ะฒะปะฐััะตะน ะฐะบัะตะฝัะธัะพะฒะฐะปะพัั ะพะฑัะตััะฒะตะฝะฝะพะต ะทะฝะฐัะตะฝะธะต ะปะธัะตัะฐัััั, ะตั ะธะดะตะพะปะพะณะธัะตัะบะฐั ะทะฐััะถะตะฝะฝะพััั, ะฐะบัะธะฒะฝะพ ะฟัะพะฟะฐะณะฐะฝะดะธัะพะฒะฐะปะธัั ะฟัะธะฝัะธะฟั ัะพัะธะฐะปะธััะธัะตัะบะพะณะพ ัะตะฐะปะธะทะผะฐ. ะะดะตะพะปะพะณะธัะตัะบะธะต ัััะฐะฝะพะฒะบะธ ัะตะทะบะพ ัะผะตะฝะธะปะธัั ะฟะพัะปะต ัััะฐะฝะพะฒะปะตะฝะธั ะฒ 1965โ67ย ะณะพะดะฐั ะฟัะฐะฒะพะณะพ ะฒะพะตะฝะฝะพะณะพ ัะตะถะธะผะฐ: ะผะฝะพะณะธะต ะฟะธัะฐัะตะปะธ ะปะตะฒะพะณะพ ัะพะปะบะฐ ะฑัะปะธ ัะตะฟัะตััะธัะพะฒะฐะฝั ะปะธะฑะพ ะฑัะปะธ ะฟัะธะฝัะถะดะตะฝั ะบ ัะผะธะณัะฐัะธะธ. ะัะพะดะพะปะถะฐะฒัะธะต ัะฒะพััะตััะฒะพ ะปะธัะตัะฐัะพัั ะฒ ะพัะฝะพะฒะฝะพะผ ะธะปะธ ะฒััััะฟะฐะปะธ ั ะบะพะฝัะพัะผะธัััะบะธั ะฟะพะทะธัะธะน, ะธะปะธ ะถะต ะฒััะฐะถะฐะปะธ ะฟะพะดัััะบะฝััะพ ะฐะฟะพะปะธัะธัะฝัะต ะฝะฐัััะพะตะฝะธั. ะ ะฟะพัะปะตะดะฝะธะผ ะพัะฝะพััััั ะฝะฐะธะฑะพะปะตะต ะทะฝะฐัะธะผัะต ะฐะฒัะพัั ะบะพะฝัะฐ 1960-ั ย โ 1980-ั ะณะพะดะพะฒย โ ะะพั ัะฐั ะัะฑะธั, ะกััะฐัะดะถะธ ะะฐะปะทัะผ ะะฐั ัะธ, ะัะฝะฐะฒะฐะฝ ะะพั ะฐะผะฐะด, ะััั ะะธะดะถะฐัย โ ะฟัะธะฒะฝัััะธะต ะฒ ะธะฝะดะพะฝะตะทะธะนัะบัั ะปะธัะตัะฐัััั, ะฒ ัะฐััะฝะพััะธ, ัะปะตะผะตะฝัั ััััะตะฐะปะธะทะผะฐ ะธ ัะบะทะธััะตะฝัะธะฐะปะธะทะผะฐ. ะ ะฟัะพะธะทะฒะตะดะตะฝะธัั ะปะธัั ะฝะตะผะฝะพะณะธั ะฐะฒัะพัะพะฒย โ ะฟะพััะฐ ะธ ะดัะฐะผะฐัััะณะฐ ะ ะตะฝะดัั, ะฟัะฑะปะธัะธััะฐ ะฅ.ย ะ.ย ะฏััะธะฝะฐย โ ะฟัะธัััััะฒะพะฒะฐะปะฐ ะทะฐะฒัะฐะปะธัะพะฒะฐะฝะฝะฐั ะบัะธัะธะบะฐ ัะตะถะธะผะฐ. ะ ัะธัะปั ะฝะฐะธะฑะพะปะตะต ะฐะฒัะพัะธัะตัะฝัั ะปะธัะตัะฐัััะฝัั ะบัะธัะธะบะพะฒ ััะพะณะพ ะฟะตัะธะพะดะฐ ะพัะฝะพััััั ะฅ.ย ะ.ย ะฏััะธะฝ ะธ ะฃะผะฐั ะฎะฝัั[272][273].
ะะฐะดะตะฝะธะต ัะตะถะธะผะฐ ะกัั ะฐััะพ ะฒ 1998ย ะณะพะดั ะธ ะฟะพัะปะตะดะพะฒะฐะฒัะธะต ะทะฐ ะฝะธะผ ะดะตะผะพะบัะฐัะธัะตัะบะธะต ะฟัะตะพะฑัะฐะทะพะฒะฐะฝะธั ะดะฐะปะธ ะฒะพะทะผะพะถะฝะพััั ะดะปั ัะธัะพะบะพะณะพ ะธะดะตะนะฝะพะณะพ ะฟะปััะฐะปะธะทะผะฐ ะฒ ะธะฝะดะพะฝะตะทะธะนัะบะพะน ะปะธัะตัะฐัััะต. ะะพะปััะพะต ัะฐะทะฒะธัะธะต ะฟะพะปััะธะป ะฟัะฑะปะธัะธััะธัะตัะบะธะน ะถะฐะฝั. ะะฐัะธะพะฝะฐะปัะฝะพะต ะธ ะผะตะถะดัะฝะฐัะพะดะฝะพะต ะฟัะธะทะฝะฐะฝะธะต ะฟะพะปััะธะป ััะด ะผะพะปะพะดัั ะฐะฒัะพัะพะฒ, ะฒ ัะฐััะฝะพััะธ, ะฟัะฑะปะธัะธััะบะฐ ะธ ะดัะฐะผะฐัััะณ ะั ะฃัะฐะผะธ[ะฐะฝะณะป.], ะฝะพะฒะตะปะปะธัั ะะฝะดัะตะฐ ะฅะธัะฐัะฐ[ะฐะฝะณะป.]. ะัะธ ััะพะผ ะฐะบัะธะฒะฝะพะต ัะฒะพััะตััะฒะพ ะฒ 2000-ะต ะณะพะดั ะฟัะพะดะพะปะถะฐะปะธ ะผะฝะพะณะธะต ะฐะฒัะพัั ััะฐััะตะณะพ ะฟะพะบะพะปะตะฝะธั[273].
ะะทะพะฑัะฐะทะธัะตะปัะฝะพะต ะธัะบััััะฒะพ
ะฟัะฐะฒะธััะััะพัะธัะตัะบะธ ัะฐะผัะผ ัะฐะฝะฝะธะผ ะฒะธะดะพะผ ะธะทะพะฑัะฐะทะธัะตะปัะฝะพะณะพ ะธัะบััััะฒะฐ, ัะฐัะฟัะพัััะฐะฝะธะฒัะธะผัั ะฒ ะะฝะดะพะฝะตะทะธะธ, ัะฒะปัะตััั ัะบัะปัะฟัััะฐ. ะะฐะธะฑะพะปะตะต ะดัะตะฒะฝะธะต ะธะท ัะพั ัะฐะฝะธะฒัะธั ัั ัะบัะปัะฟัััะฝัั ะธะทะพะฑัะฐะถะตะฝะธะน ะพัะฝะพััััั ะบ VIIย ะฒะตะบั. ะะฐะบ ะฒ ััะพั ะฟะตัะธะพะด, ัะฐะบ ะธ ะฟะพะทะดะฝะตะต ะฒ ัะบัะปัะฟัััะต ะณะพัะฟะพะดััะฒะพะฒะฐะปะฐ ัะตะปะธะณะธะพะทะฝะฐัย โ ะธะฝะดัะธัััะบะฐั ะธ ะฑัะดะดะธัััะบะฐัย โ ัะตะผะฐัะธะบะฐ[272].

ะกัะฐะฝะพะฒะปะตะฝะธะต ะฝะฐัะธะพะฝะฐะปัะฝะพะน ัะบะพะปั ะถะธะฒะพะฟะธัะธ ะฟัะพะธะทะพัะปะพ ะฒ ะบะพะปะพะฝะธะฐะปัะฝัะน ะฟะตัะธะพะด ะฟะพะด ะณะพะปะปะฐะฝะดัะบะธะผ ะฒะปะธัะฝะธะตะผ. ะั ะพัะฝะพะฒะฐัะตะปะตะผ ััะธัะฐะตััั ัะฒะฐะฝะตั ะ ะฐะดะตะฝ ะกะฐะปะตั (1807โ1880ย ะณะพะดั), ะฐะฒัะพั ัะฟะธัะตัะบะธั ะฟะพะปะพัะตะฝ, ะฟะพะปััะธะฒัะธะน ั ัะดะพะถะตััะฒะตะฝะฝะพะต ะพะฑัะฐะทะพะฒะฐะฝะธะต ะฒ ะะธะดะตัะปะฐะฝะดะฐั . ะััะณะธะผ ะบััะฟะฝัะผ ั ัะดะพะถะฝะธะบะพะผ XIXย ะฒะตะบะฐ ะฑัะป ะะฑะดัะปะปะฐั ะกััััััะฑัะพัะพ, ะผะฐััะตั ะฟะตะนะทะฐะถะฝะพะณะพ ะถะฐะฝัะฐ[272][274].
ะะปั ะฝะฐัะฐะปะฐ XXย ะฒะตะบะฐ ั ะฐัะฐะบัะตัะฝะพ ัะบัะตะฟะปะตะฝะธะต ัะตะฐะปะธััะธัะตัะบะพะณะพ ะฝะฐะฟัะฐะฒะปะตะฝะธั ะฒ ะถะธะฒะพะฟะธัะธ. ะก ััะพะณะพ ะฟะตัะธะพะดะฐ ะฒัั ะฑะพะปะตะต ะทะฐะผะตัะฝัะผ ััะฐะฝะพะฒะธััั ะพะฑัะฐัะตะฝะธะต ะบ ะฝะฐัะธะพะฝะฐะปะธััะธัะตัะบะธะผ, ะฟะฐััะธะพัะธัะตัะบะธะผ ััะถะตัะฐะผ, ะบะพัะพััะต ะฟะพัะปะต ะพะฑัะตัะตะฝะธั ัััะฐะฝะพะน ะฝะตะทะฐะฒะธัะธะผะพััะธ ััะฐะฝะพะฒัััั ะดะพะผะธะฝะธััััะธะผะธ. ะะฐะบ ะธ ะดะปั ะปะธัะตัะฐัััั, ะดะปั ะถะธะฒะพะฟะธัะธ 1950-ั ะธ ะฟะตัะฒะพะน ะฟะพะปะพะฒะธะฝั 1960-ั ะณะพะดะพะฒ ั ะฐัะฐะบัะตัะฝั ะดะพััะฐัะพัะฝะพ ะฒััะพะบะฐั ะธะดะตะพะปะพะณะธะทะธัะพะฒะฐะฝะฝะพััั ะธ ะฐะฟะตะปะปััะธั ะบ ะฐะบััะฐะปัะฝัะผ ัะพัะธะฐะปัะฝัะผ ัะตะผะฐะผ, ะฒ ัะพ ะฒัะตะผั, ะบะฐะบ ะดะปั ะฟะพัะปะตะดะพะฒะฐะฒัะตะณะพ ััะฐะฟะฐย โ ะทะฐะผะตัะฝะฐั ะดะตะธะดะตะพะปะพะณะธะทะฐัะธั[274][275]. ะะฐะธะฑะพะปะตะต ะทะฝะฐัะธะผัะผ ัะฒะปะตะฝะธะตะผ ะบัะปััััะฝะพะน ะถะธะทะฝะธ ะะฝะดะพะฝะตะทะธะธ ัะฟะพั ะธ ะกัั ะฐััะพ, ะพะบะฐะทะฐะฒัะธะผ ัััะตััะฒะตะฝะฝะพะต ะฒะปะธัะฝะธะต ะฝะฐ ะดะฐะปัะฝะตะนัะตะต ัะฐะทะฒะธัะธะต ะฝะฐัะธะพะฝะฐะปัะฝะพะณะพ ะธัะบััััะฒะฐ, ััะฐะปะพ ะะฒะธะถะตะฝะธะต ยซะะพะฒะพะต ะธะทะพะฑัะฐะทะธัะตะปัะฝะพะต ะธัะบััััะฒะพยป (ะะะ, ะธะฝะดะพะฝ. Gerakan Seni Rupa Baru)ย โ ะพะฑัะตะดะธะฝะตะฝะธะต ั ัะดะพะถะฝะธะบะพะฒ, ะณัะฐัะธะบะพะฒ ะธ ัะบัะปัะฟัะพัะพะฒย โ ะฝะพะฝะบะพะฝัะพัะผะธััะพะฒ, ัะพัะตัะฐะฒัะธั ะฒ ัะฒะพัะผ ัะฒะพััะตััะฒะต ะบัะธัะธัะตัะบะพะต ะพัะพะฑัะฐะถะตะฝะธะต ะพะฑัะตััะฒะตะฝะฝะพ-ะฟะพะปะธัะธัะตัะบะธั ัะตะฐะปะธะน ะธ ะฝะตะบะพัะพััะต ะฝะฐัะธะพะฝะฐะปะธััะธัะตัะบะธะต ะผะพัะธะฒั ั ะฝะตััะฐะดะธัะธะพะฝะฝัะผะธ ั ัะดะพะถะตััะฒะตะฝะฝัะผะธ ัะพัะผะฐะผะธ ะธ ะฟัะธัะผะฐะผะธ, ะธะฝะพะณะดะฐย โ ั ัะปะตะผะตะฝัะฐะผะธ ัะฟะฐัะฐะถะฐ. ะะตัะผะพััั ะฝะฐ ัะฐัะฟะฐะด ะะะ ะบะฐะบ ะพัะณะฐะฝะธะทะพะฒะฐะฝะฝะพะณะพ ะพะฑัะตะดะธะฝะตะฝะธั, ะผะฝะพะณะธะต ะตะณะพ ะฒะธะดะฝัะต ะฟัะตะดััะฐะฒะธัะตะปะธ, ัะฐะบะธะต, ะบะฐะบ ะะถะธะผ ะกัะฟะฐะฝะณะบะฐั, ะกะตะผัะฐั ะกะธะฐั ะฐะฐะฝ, ะฅะฐัะดะธ ะธ ะฅะฐััะพะฝะพ (ะธะฝะดะพะฝ. Harsono), ะฟัะพะดะพะปะถะฐะปะธ ะฐะบัะธะฒะฝัั ัะฒะพััะตัะบัั ะดะตััะตะปัะฝะพััั ะดะพ 2000-ั ะณะพะดะพะฒ ะธ ะฟะพัะปะต[274][276][277][278][279][280][281].
ะะปั ะธะทะพะฑัะฐะทะธัะตะปัะฝะพะณะพ ะธัะบััััะฒะฐ 2000-ั ะณะพะดะพะฒ ั ะฐัะฐะบัะตัะฝะพ ะฝะฐะปะธัะธะต ะดะฒัั ะพัะฝะพะฒะฝัั ัะตัะตะฝะธะน: ั.ย ะฝ. ยซััะฐะดะธัะธะพะฝะฝะพะณะพยป, ะฟัะธะดะตัะถะธะฒะฐััะตะณะพัั ะฟัะธะฝัะธะฟะพะฒ ัะตะฐะปะธะทะผะฐ, ะธ ยซะผะพะดะตัะฝะธัััะบะพะณะพยป, ะบ ะบะพัะพัะพะผั ะฟัะธะฝััะพ ะพัะฝะพัะธัั ะฟัะตะดััะฐะฒะธัะตะปะตะน ะฐะฑัััะฐะบัะธะพะฝะธะทะผะฐ, ััััะตะฐะปะธะทะผะฐ, ะณัะพัะตัะบะฐ ะธย ั.ย ะฟ. ะ ัะธัะปั ะฝะฐะธะฑะพะปะตะต ะธะทะฒะตััะฝัั ะผะพะดะตัะฝะธััะพะฒ ะพัะฝะพััััั ะัะพะผะฐะฝ ะะฐััะธะฐะดะธ[ะฐะฝะณะป.] ะธ ะะฐะดะต ะะธะฐะฝัะฐ[274][275].
ะัั ะธัะตะบัััะฐ
ะฟัะฐะฒะธัั
ะ ะฝะฐะธะฑะพะปะตะต ัะฐะฝะฝะธะผ ัะพัะผะฐะผ ะฐัั ะธัะตะบัััะฝะพะณะพ ะฝะฐัะปะตะดะธั ะพัะฝะพััััั ะผะตะณะฐะปะธัะธัะตัะบะธะต ัะพะพััะถะตะฝะธั ัะฟะพั ะธ ะฝะตะพะปะธัะฐย โ ะผะตะฝะณะธัั, ััััะฟัะฐััะต ะบััะณะฐะฝั, ะดะพะปัะผะตะฝั, ัะบะปะตะฟั (ะฝะฐะธะฑะพะปะตะต ะธะทะฒะตััะฝัะต ะพะฑัะฐะทัั ะธะผะตัััั ะฝะฐ ะฏะฒะต ะธ ะฎะถะฝะพะน ะกัะผะฐััะต). ะก ะพะฑัะฐะทะพะฒะฐะฝะธะตะผ ะณะพััะดะฐัััะฒ ะฝะฐะธะฑะพะปะตะต ะทะฝะฐัะธัะตะปัะฝัะผะธ ะฐัั ะธัะตะบัััะฝัะผะธ ัะพะพััะถะตะฝะธัะผะธ ััะฐะฝะพะฒัััั ะธะฝะดัะธัััะบะธะต ะธ ะฑัะดะดะธัััะบะธะต ั ัะฐะผั ัะฐะฝะดะธ, ะพะฑะปะธะบ ะบะพัะพััั ะดะพััะฐัะพัะฝะพ ะทะฐะผะตัะฝะพ ะพัะปะธัะฐะตััั ะพั ะบัะปััะพะฒัั ัะพะพััะถะตะฝะธะน ััะธั ัะตะปะธะณะธะน ะฒ ะบะพะฝัะธะฝะตะฝัะฐะปัะฝะพะน ะะทะธะธ. ะััะฟะฝะตะนัะธะผะธ ะธ ะฝะฐะธะฑะพะปะตะต ัะปะพะถะฝัะผะธ ั ะฐัั ะธัะตะบัััะฝะพะน ัะพัะบะธ ะทัะตะฝะธั ัะฒะปััััั ะฑัะดะดะธะนัะบะธะน ะะพัะพะฑัะดัั ะธ ะธะฝะดัะธัััะบะธะน ะัะฐะผะฑะฐะฝะฐะฝ, ะฟะพัััะพะตะฝะฝัะต ะฒ IXย ะฒะตะบะต ะฝะฐ ะฆะตะฝััะฐะปัะฝะพะน ะฏะฒะต[282].
ะัั ะธัะตะบัััะฝัะต ัะพัะผั ะถะธะปะธั ัะฐะทะปะธัะฝัั ะฝะฐัะพะดะฝะพััะตะน ะะฝะดะพะฝะตะทะธะธ, ัะปะพะถะธะฒัะธะตัั ะบ ะกัะตะดะฝะธะผ ะฒะตะบะฐะผ ะธ ะฒ ะพัะฝะพะฒะฝะพะผ ัะพั ัะฐะฝัััะธะตัั ะฒ ัะตะปััะบะพะน ะผะตััะฝะพััะธ ะดะพ ะฝะฐััะพััะตะณะพ ะฒัะตะผะตะฝะธ, ะฒะตััะผะฐ ะผะฝะพะณะพะพะฑัะฐะทะฝั. ะะฐะธะฑะพะปะตะต ั ะฐัะฐะบัะตัะฝัะต ะพะฑัะฐะทัั ะฟะพ ัะตะณะธะพะฝะฐะผย โ ะปัะณะบะธะต ะบะฐัะบะฐัะฝัะต ัะฒะฐะนะฝัะต ะดะพะผะฐ ะธะท ะดะตัะตะฒะฐ ะธ ะฑะฐะผะฑัะบะฐ ั ััะพััะฝะธะบะพะฒะพะน ะธะปะธ ัะตัะตะฟะธัะฝะพะน ะบัััะตะน (ะฏะฒะฐ, ะะฐะดััะฐ), ะฑะพะปััะธะต ะพะฑัะธะฝะฝัะต ะดะพะผะฐ ะฐะผะฑะฐัะฝะพะณะพ ัะธะฟะฐ ะฒัััะฝััะพะน ัะพัะผั (ะะฐะปะธะผะฐะฝัะฐะฝ), ะฑะพะปััะธะต ะพะฑัะธะฝะฝัะต ะดะพะผะฐ ั ะฒััะพะบะพะน ัะตะดะปะพะฒะธะดะฝะพะน ะบัััะตะน ะฑะพะปััะพะณะพ ะฒัะฝะพัะฐ (ะกัะผะฐััะฐ), ะปัะณะบะธะต ััะพััะฝะธะบะพะฒัะต ั ะธะถะธะฝั (ะฒะพััะพัะฝะฐั ัะฐััั ะะฐะปัั ะะพะฝะดัะบะธั ะพัััะพะฒะพะฒ, ะทะฐะฟะฐะดะฝะฐั ัะฐััั ะะพะฒะพะน ะะฒะธะฝะตะธ)[282].
ะ ะฟะตัะธะพะด ะฝะธะดะตัะปะฐะฝะดัะบะพะน ะบะพะปะพะฝะธะทะฐัะธะธ ะฑัะปะธ ะฟัะธะฒะฝะตัะตะฝั ะตะฒัะพะฟะตะนัะบะธะต ะฐัั ะธัะตะบัััะฝัะต ัะพัะผั. ะ ัะธัะปั ะฝะฐะธะฑะพะปะตะต ะบััะฟะฝัั ะพะฑัะตะบัะพะฒ, ะฟะพะทะฒะพะปัะฒัะธั ัะพั ัะฐะฝััั ะธ ัะฐะทะฒะธะฒะฐัั ะฝะฐัะธะพะฝะฐะปัะฝัะต ะฐัั ะธัะตะบัััะฝัะต ััะธะปะธ, ะพัะฝะพััััั ะดะฒะพััะพะฒัะต ะบะพะผะฟะปะตะบัั ะผะตััะฝัั ะฟัะฐะฒะธัะตะปะตะนย โ ะบัะฐัะพะฝั (ัะฒ. keraton, kraton). ะะปั ะฟะตัะธะพะดะฐ ะฝะตะทะฐะฒะธัะธะผะพะณะพ ัะฐะทะฒะธัะธั ัััะฐะฝั ั ะฐัะฐะบัะตัะฝะพ ะตัั ะฑะพะปะตะต ะฐะบัะธะฒะฝะพะต ะฟะพะฒัะตะผะตััะฝะพะต ะพัะฒะพะตะฝะธะต ะทะฐะฟะฐะดะฝัั ะฐัั ะธัะตะบัััะฝัั ัะพัะผ[282].
ะัะทัะบะฐ
ะฟัะฐะฒะธัั
ะะทะดัะตะฒะปะต, ะฝะฐัะธะฝะฐั ั ะฒะพะทะฝะธะบะฝะพะฒะตะฝะธั ะผัะทัะบะฐะปัะฝะพะน ะบัะปััััั ะฝะฐ ะฑััะพะฒะพะผ ััะพะฒะฝะต, ะฝะฐะธะฑะพะปะตะต ัะฐะทะฝะพะพะฑัะฐะทะฝัะต ัะพัะผั ะพะฝะฐ ะฟัะธะพะฑัะตัะฐะปะฐ ั ะฝะฐัะพะดะพะฒ ะฏะฒั, ะฐะบัะธะฒะฝะพ ะฒะพัะฟัะธะฝะธะผะฐะฒัะธั ะฒะฝะตัะฝะตะต, ะฟัะตะถะดะต ะฒัะตะณะพ ะธะฝะดะธะนัะบะพะต ะบัะปััััะฝะพะต ะฒะปะธัะฝะธะต, ะพั ะบะพัะพััั ะฒ ัะฒะพั ะพัะตัะตะดั ัะฐัะฟัะพัััะฐะฝัะปะฐัั ะฝะฐ ะดััะณะธะต ัะฐััะธ ะฐัั ะธะฟะตะปะฐะณะฐ. ะัะฝะพะฒะฝัะผะธ ะทะฒัะบะพััะดะฐะผะธ ััะฐะดะธัะธะพะฝะฝะพะน ะธะฝะดะพะฝะตะทะธะนัะบะพะน ะผัะทัะบะธ ัะฒะปััััั ะฟััะธัััะฟะตะฝะฝัะน ัะปะตฬะฝะดัะพ (ัะฒ. selendero) ะธ ัะตะผะธัััะฟะตะฝะฝัะน ะฟะตะปะพฬะณ (ัะฒ. pelog). ะ ัะตะปะพะผ ั ะฐัะฐะบัะตัะฝั ัะฐะทะฒะธัะฐั ะณะตัะตัะพัะพะฝะธั ะธ ะฟะพะปะธัะพะฝะธั, ะฟัะตะฒะฐะปะธัะพะฒะฐะฝะธะต ะธะฝััััะผะตะฝัะฐะปัะฝะพะน ะผะตะปะพะดะธัะตัะบะพะน ัะพััะฐะฒะปัััะตะน ะฝะฐะด ะฒะพะบะฐะปัะฝะพะน. ะะฐะธะฑะพะปะตะต ััะบะพ ะฝะฐัะธะพะฝะฐะปัะฝะฐั ะผัะทัะบะฐะปัะฝะฐั ััะฐะดะธัะธั ะฒััะฐะถะตะฝะฐ ะฒ ะถะฐะฝัะต ัััะตััะฒัััะตะณะพ ั ัะฐะฝะฝะตะณะพ ััะตะดะฝะตะฒะตะบะพะฒัั ะณะฐะผะตะปะฐะฝะฐย โ ะฝะฐัะพะดะฝะพะณะพ ะธะฝััััะผะตะฝัะฐะปัะฝะพะณะพ ะพัะบะตัััะฐ, ะณะปะฐะฒะฝัั ัะพะปั ะฒ ะบะพัะพัะพะผ ะธะณัะฐัั ัะฐะผะพะฑััะฝัะต ัะดะฐัะฝัะต ะผัะทัะบะฐะปัะฝัะต ะธะฝััััะผะตะฝัั. ะก XVIย ะฒะตะบะฐ ัะฐะทะฒะธะฒะฐะตััั ะฟะตัะตะฝะฝะพ-ะผัะทัะบะฐะปัะฝัะน ะถะฐะฝั ะบะตัะพะฝัะพะฝะณ (ัะฒ. keroncong), ะฒ ะบะพัะพัะพะผ ะฒะพะบะฐะปัะฝัะต ะฟัะพะธะทะฒะตะดะตะฝะธั ะธัะฟะพะปะฝััััั ะฟะพะด ะฐะบะบะพะผะฟะฐะฝะตะผะตะฝั ะธะฝััััะผะตะฝัะฐ, ัั ะพะดะฝะพะณะพ ั ะณะธัะฐัะพะน. ะ ััะพั ะถะต ะฟะตัะธะพะด ัะฐัะฟัะพัััะฐะฝะตะฝะธะต ะฟะพะปััะธะป ะถะฐะฝั ะดะฐะฝะณะดััะฐ, ัะพัะตัะฐััะธะน ะฒ ัะตะฑะต ัะปะตะผะตะฝัั ะผะฐะปะฐะนัะบะพะน, ะฐัะฐะฑัะบะพะน ะธ ั ะธะฝะดัััะฐะฝัะบะพะน ะผัะทัะบะธ[283].
ะ ะฟะตัะธะพะด ะฝะธะดะตัะปะฐะฝะดัะบะพะน ะบะพะปะพะฝะธะทะฐัะธะธ ะฟัะธ ัะพั ัะฐะฝะตะฝะธะธ ะฝะฐ ัะธัะพะบะพะผ ะฝะฐัะพะดะฝะพะผ ััะพะฒะฝะต ัะพะฑััะฒะตะฝะฝัั ะผัะทัะบะฐะปัะฝัั ััะฐะดะธัะธะน ะฝะฐ ัะปะธัะฐัะฝะพะผ ััะพะฒะฝะต ะธะฝะดะพะฝะตะทะธะนัะฐะผะธ ะฑัะปะพ ะพัะฒะพะตะฝะพ ะตะฒัะพะฟะตะนัะบะพะต ะผัะทัะบะฐะปัะฝะพะต ะธัะบััััะฒะพ. ะะฒัะพะฟะตะนัะบะธะต ะผัะทัะบะฐะปัะฝัะต ะฝะพัะผั ะฒ ัะพัะตัะฐะฝะธะธ ั ะฝะตะบะพัะพััะผะธ ัะปะตะผะตะฝัะฐะผะธ ััะฐะดะธัะธะพะฝะฝัั ั ะฐัะฐะบัะตัะฝั ะฒ ัะตะปะพะผ ะดะปั ัะฐะทะฒะธัะธั ะผัะทัะบะฐะปัะฝะพะน ะบัะปััััั ะฒ ะฟะตัะธะพะด ะฝะตะทะฐะฒะธัะธะผะพะณะพ ัะฐะทะฒะธัะธัย โ ััะพ ัะฒะพะนััะฒะตะฝะฝะพ ะบะฐะบ ะฟัะพะธะทะฒะตะดะตะฝะธัะผ ะบะปะฐััะธัะตัะบะพะน, ัะฐะบ ะธ ะฟะพะฟัะปััะฝะพะน ะผัะทัะบะธ. ะะฐัะธะพะฝะฐะปัะฝะฐั ะบะพะฝัะตัะฒะฐัะพัะธั ะพัะบัััะฐ ะฒ 1960ย ะณะพะดั, ะฝะฐัะธะพะฝะฐะปัะฝัะน ัะธะผัะพะฝะธัะตัะบะธะน ะพัะบะตััั ัะพะทะดะฐะฝ ะฒ 1968ย ะณะพะดั[283].
ะขะตะฐัั ะธ ะบะธะฝะตะผะฐัะพะณัะฐั
ะฟัะฐะฒะธัั
ะ ะฐะฝะฝะธะต ัะพัะผั ััะตะฝะธัะตัะบะพะณะพ ะธัะบััััะฒะฐ ะฒะพัั ะพะดัั ะบ ัะตะฐััะฐะปะธะทะพะฒะฐะฝะฝัะผ ะดะตะนััะฒะฐะผ ะฝะฐัะพะดะฝัั ะฟัะฐะทะดะฝะธะบะพะฒ ะธ ะบัะปััะพะฒัั ัะตัะตะผะพะฝะธะน. ะะฐะบ ะผะธะฝะธะผัะผ ั IXย ะฒะตะบะฐ ัััะตััะฒัะตั ัะตะฐััะฐะปัะฝัะน ะถะฐะฝั ะฒะฐัะฝะณ-ัะพะฟะตะฝะณย โ ะธัะฟะพะปะฝะตะฝะธะต ัะฐะฝัะตะฒ ะธ ะฟะฐะฝัะพะผะธะผั ะฒ ะผะฐัะบะฐั ั ะฐัะฐะบัะตัะฝัั ะฟะตััะพะฝะฐะถะตะน. ะ XIย ะฒะตะบั ะพัะฝะพััััั ะฟะตัะฒัะต ัะฟะพะผะธะฝะฐะฝะธั ะพ ะฒะฐัะฝะณ-ะณะพะปะตะบ ะธ ะฒะฐัะฝะณ-ะบัะปะธัย โ ัะพะพัะฒะตัััะฒะตะฝะฝะพ, ัะตะฐััะต ะพะฑััะผะฝัั ะผะฐัะธะพะฝะตัะพะบ ะธ ัะตะฐััะต ะฟะปะพัะบะธั ะบะพะถะฐะฝัั ะผะฐัะธะพะฝะตัะพะบ, ะธั ัะตะฝะธ ะฟัะพะตัะธัััััั ะฝะฐ ัะบะฐะฝะตะฒัะน ัะบัะฐะฝ, ะพััะฐััะธะตัั ั ัะพะณะพ ะฒัะตะผะตะฝะธ ะฝะฐะธะฑะพะปะตะต ะฟะพะฟัะปััะฝัะผะธ ัะพัะผะฐะผะธ ะฝะฐัะธะพะฝะฐะปัะฝะพะณะพ ัะตะฐััะฐะปัะฝะพะณะพ ะธัะบััััะฒะฐ. ะะพ ะฒัะตั ะฒะธะดะฐั ะฒะฐัะฝะณะฐ ะดัะฐะผะฐัััะณะธัะตัะบะพะน ะพัะฝะพะฒะพะน ััะฐะดะธัะธะพะฝะฝัั ะฟัะตะดััะฐะฒะปะตะฝะธะน ัะปัะถะฐั ัะฟะธะทะพะดั ะผะตััะฝัั ะฟะตัะตะปะพะถะตะฝะธะน ะธะฝะดะธะนัะบะพะณะพ ัะฟะพัะฐ ยซะะฐั ะฐะฑั ะฐัะฐัะฐยป ัะพ ัััะพะณะพ ะพะณัะฐะฝะธัะตะฝะฝัะผ ะฝะฐะฑะพัะพะผ ะฟะตััะพะฝะฐะถะตะน. ะัะตะดััะฐะฒะปะตะฝะธั, ะบะฐะบ ะฟัะฐะฒะธะปะพ, ัะพะฟัะพะฒะพะถะดะฐัััั ะธะณัะพะน ะณะฐะผะตะปะฐะฝะฐ[284].
ะะพะด ะฝะธะดะตัะปะฐะฝะดัะบะธะผ ะฒะปะธัะฝะธะตะผ ั ะบะพะฝัะฐ XIXย ะฒะตะบะฐ ะฟะพััะตะฟะตะฝะฝะพ ัะฐัะฟัะพัััะฐะฝะธะปะธัั ะตะฒัะพะฟะตะนัะบะธะต ะถะฐะฝัั ััะตะฝะธัะตัะบะพะณะพ ะธัะบััััะฒะฐ, ะฐ ัะฐะบะถะต ัะผะตัะฐะฝะฝัะต ัะพัะผั, ัะพัะตัะฐััะธะต ะตะฒัะพะฟะตะนัะบะธะต ะธ ััะฐะดะธัะธะพะฝะฝัะต ะฟัะธัะผั, ะฒ ัะฐััะฝะพััะธ, ะบะตัะพะฟัะฐะบ ะธ ะปัะดััะบ. ะ ะฟะตัะธะพะด ะณะพััะดะฐัััะฒะตะฝะฝะพะน ะฝะตะทะฐะฒะธัะธะผะพััะธ ะฟัะพะธัั ะพะดะธั ัะฐะทะฒะธัะธะต ะฒัะตั ย โ ััะฐะดะธัะธะพะฝะฝัั , ะตะฒัะพะฟะตะนัะบะธั ะธ ัะผะตัะฐะฝะฝัั ะถะฐะฝัะพะฒ. ะััะฟะฝะตะนัะธะต ัะตะฐััั ัััะฐะฝั ัะพะทะดะฐะฝั ะฒ ะะถะฐะบะฐััะต, ะะถะพะบััะบะฐััะต, ะกััะฐะฑะฐะต[284].

ะะตัะฒัะต ะบะธะฝะพัะธะปัะผั ะฑัะปะธ ัะฝััั ะฒ ะะฝะดะพะฝะตะทะธะธ ะฒ 1920-ั ะณะพะดะฐั ะฝะธะดะตัะปะฐะฝะดัะบะธะผะธ ัะตะถะธััััะฐะผะธ. ะกัะฐะฝะพะฒะปะตะฝะธะต ะฝะฐัะธะพะฝะฐะปัะฝะพะณะพ ะบะธะฝะตะผะฐัะพะณัะฐัะฐ ะพัะฝะพัะธััั ะบ 1930-ะผ ะณะพะดะฐะผ (ะฟะตัะฒัะน ะผะตััะฝัะน ัะตะถะธััััย โ ะะฝะดะถะฐั ะัะผะฐัะฐ), ัะตะปะพััะฝะพะน ะฝะฐัะธะพะฝะฐะปัะฝะพะน ะบะธะฝะตะผะฐัะพะณัะฐัะธัะตัะบะพะน ัะบะพะปั, ะบะฐะบ ะธะณัะพะฒะพะน, ัะฐะบ ะธ ะดะพะบัะผะตะฝัะฐะปัะฝะพะน)ย โ ะบ 1950-ะผ. ะะปั ะบะธะฝะตะผะฐัะพะณัะฐัะฐ 1950-ั ย โ ะฟะตัะฒะพะน ะฟะพะปะพะฒะธะฝั 1960-ั ะณะพะดะพะฒ ั ะฐัะฐะบัะตัะฝะพ ะพะฑัะฐัะตะฝะธะต ะบ ะฐะฝัะธะธะผะฟะตัะธะฐะปะธััะธัะตัะบะพะน ัะตะผะฐัะธะบะต ะธ ะพััััะผ ัะพัะธะฐะปัะฝัะผ ะฟัะพะฑะปะตะผะฐะผ. ะ 1980-ะตย โ 1990-ะต ะณะพะดั ะฒ ัะธะปั ัะธัะพะบะพะณะพ ะฟัะพะฝะธะบะฝะพะฒะตะฝะธั ะฝะฐ ะธะฝะดะพะฝะตะทะธะนัะบะธะน ะบะธะฝะพััะฝะพะบ ะทะฐััะฑะตะถะฝะพะน ะฟัะพะดัะบัะธะธ ะผะตััะฝะฐั ะบะธะฝะพะธะฝะดััััะธั ะฒัััะฟะธะปะฐ ะฒ ะฟะตัะธะพะด ัะฟะฐะดะฐ, ะบะพัะพััะน ะฑัะป ะฟัะตะพะดะพะปัะฝ ัะพะปัะบะพ ะบ ะฝะฐัะฐะปั XXIย ะฒะตะบะฐ. ะะปั 2000-ั ะณะพะดะพะฒ ั ะฐัะฐะบัะตัะฝะพ ัะตะทะบะพะต ะฟะพะฒััะตะฝะธะต ะบะฐะบ ะบะพะปะธัะตััะฒะตะฝะฝัั , ัะฐะบ ะธ ะบะฐัะตััะฒะตะฝะฝัั ะฟะพะบะฐะทะฐัะตะปะตะน ะธะฝะดะพะฝะตะทะธะนัะบะพะณะพ ะบะธะฝะตะผะฐัะพะณัะฐัะฐ: ะพะฑััะผ ะบะธะฝะพะฟัะพะดัะบัะธะธ ะตะถะตะณะพะดะฝะพ ัะดะฒะฐะธะฒะฐะปัั, ััะด ัะธะปัะผะพะฒ ะฝะพะผะธะฝะธัะพะฒะฐะปัั ะฝะฐ ะฟัะตะผะธะธ ะผะตะถะดัะฝะฐัะพะดะฝัั ะบะธะฝะพัะตััะธะฒะฐะปะตะน[284][285].
ะะตะบะพัะฐัะธะฒะฝะพ-ะฟัะธะบะปะฐะดะฝะพะต ะธัะบััััะฒะพ
ะฟัะฐะฒะธััะะตะบะพัะฐัะธะฒะฝะพ-ะฟัะธะบะปะฐะดะฝะพะต ะธัะบััััะฒะพ ะฒ ะฟะพะปะฝะพะน ะผะตัะต ะพััะฐะถะฐะตั ััะฝะพะบัะปััััะฝะพะต ะผะฝะพะณะพะพะฑัะฐะทะธะต ัััะฐะฝัย โ ะดะปั ัะฐะทะปะธัะฝัั ัะตะณะธะพะฝะพะฒ ะฒ ััะพะผ ะฟะปะฐะฝะต ั ะฐัะฐะบัะตัะฝั ะฒะตััะผะฐ ัะฟะตัะธัะธัะตัะบะธะต ะพัะพะฑะตะฝะฝะพััะธ. ะ ะฝะฐะธะฑะพะปะตะต ัะฐัะฟัะพัััะฐะฝัะฝะฝัะผ ััะฐะดะธัะธะพะฝะฝัะผ ั ัะดะพะถะตััะฒะตะฝะฝัะผ ัะตะผััะปะฐะผ, ะฟะพะปััะธะฒัะธะผ ะผะตะถะดัะฝะฐัะพะดะฝัั ะธะทะฒะตััะฝะพััั, ะพัะฝะพััััั ะฟัะพะธะทะฒะพะดััะฒะพ ัะฐัะฟะธัะฝะพะณะพ ะฑะฐัะธะบะฐย โ ะบะฐะบ ะณะพัััะตะณะพ, ัะฐะบ ะธ ั ะพะปะพะดะฝะพะณะพ (ะฏะฒะฐ, ะะฐะดััะฐ, ะะฐะปะธ, ะฝะตะบะพัะพััะต ัะฐะนะพะฝั ะกัะผะฐััั), ะธะทะณะพัะพะฒะปะตะฝะธะต ัะธััะฐะปัะฝัั ะบะธะฝะถะฐะปะพะฒย โ ะบัะธัะพะฒ (ะฏะฒะฐ, ะะฐะปะธ) ะธ ะบัะดะถะฐะฝะณะพะฒ (ะะฐะฟะฐะดะฝะฐั ะฏะฒะฐ), ะพะฑััะผะฝัั ะธ ะฟะปะพัะบะธั ะบัะบะพะป ะดะปั ัะตะฐััะฐ ะฒะฐัะฝะณ (ัะผ. ัะฐะทะดะตะป ยซะขะตะฐัั ะธ ะบะธะฝะตะผะฐัะพะณัะฐัยป), ะดััะณะธั ะฒะธะดะพะฒ ั ัะดะพะถะตััะฒะตะฝะฝะพะน ะพะฑัะฐะฑะพัะบะธ ะบะพะถะธ (ะฏะฒะฐ, ะะฐะปะธ, ะะฐะดััะฐ, ะกัะผะฐััะฐ). ะัะฐะบัะธัะตัะบะธ ะฟะพะฒัะตะผะตััะฝะพ ัะฐัะฟัะพัััะฐะฝะตะฝั ัะตะทัะฑะฐ ะฟะพ ะดะตัะตะฒั, ะฟัะพะธะทะฒะพะดััะฒะพ ะดะตะบะพัะฐัะธะฒะฝัั ะฟะปะตััะฝัั ะธะทะดะตะปะธะน, ะฒะพ ะผะฝะพะณะธั ัะตะณะธะพะฝะฐั (ะฒ ะพัะพะฑะตะฝะฝะพััะธ ะฝะฐ ะกัะผะฐััะต, ะกัะปะฐะฒะตัะธ ะธ ะะพะปัะบะบะฐั )ย โ ั ัะดะพะถะตััะฒะตะฝะฝะพะต ัะบะฐัะตััะฒะพ. ะะฐ ะฏะฒะต ััะฐะดะธัะธะพะฝะฝัะผ ะฟัะพะผััะปะพะผ ัะฒะปัะตััั ะฑัะพะฝะทะพะฒะพะต, ะฝะฐ ะะฐะปะธะผะฐะฝัะฐะฝะตย โ ะพะปะพะฒัะฝะฝะพะต ะธ ัะตัะตะฑััะฝะพะต ะปะธััั, ะฐ ัะฐะบะถะต ัะตะบะฐะฝะบะฐ. ะัะพะธะทะฒะพะดััะฒะพ ะดะตะบะพัะฐัะธะฒะฝัั ะณะพะฝัะฐัะฝัั ะธ ะบะตัะฐะผะธัะตัะบะธั ะธะทะดะตะปะธะน ะฒ ะฝะฐะธะฑะพะปััะตะน ััะตะฟะตะฝะธ ัะฐะทะฒะธัะพ ะฝะฐ ะะฐะปัั ะะพะฝะดัะบะธั ะพัััะพะฒะฐั (ะฒ ะพัะพะฑะตะฝะฝะพััะธ ะฝะฐ ะะพะผะฑะพะบะต), ัะฐะผ ะถะต (ะฒ ะพัะพะฑะตะฝะฝะพััะธ ะฝะฐ ะคะปะพัะตัะต) ัะพั ัะฐะฝััััั ะฑะพะณะฐััะต ััะฐะดะธัะธะธ ะธะทะณะพัะพะฒะปะตะฝะธั ะดะตัะตะฒัะฝะฝัั ััะฐััััะพะบ[282].
ะะพััะดะฐัััะฒะตะฝะฝัะต ะฟัะฐะทะดะฝะธะบะธ
ะฟัะฐะฒะธัั- 1 ัะฝะฒะฐััย โ ะะพะฒัะน ะณะพะด ะฟะพ ั ัะธััะธะฐะฝัะบะพะผั ะปะตัะพะธััะธัะปะตะฝะธั (ะธะฝะดะพะฝ. Tahun Baru Masehi);
- ะดะฐัะฐ ะพะฟัะตะดะตะปัะตััั ะฟะพ ะบะธัะฐะนัะบะพะผั ะบะฐะปะตะฝะดะฐััย โ ะะธัะฐะนัะบะธะน ะะพะฒัะน ะณะพะด (ะธะฝะดะพะฝ. Hari Imlek);
- ะดะฐัะฐ ะพะฟัะตะดะตะปัะตััั ะฟะพ ะธัะปะฐะผัะบะพะผั ะบะฐะปะตะฝะดะฐััย โ ะะตะฝั ัะพะถะดะตะฝะธั ะฟัะพัะพะบะฐ ะัั ะฐะผะผะตะดะฐ (ะธะฝะดะพะฝ. Maulid Nabi Muhammad);
- ะดะฐัะฐ ะพะฟัะตะดะตะปัะตััั ะฟะพ ะฑะฐะปะธะนัะบะพะผั ะบะฐะปะตะฝะดะฐัั[ะฐะฝะณะป.]ย โ ะะพะฒัะน ะณะพะด ะฟะพ ะปะตัะพะธััะธัะปะตะฝะธั, ะฟัะธะฝััะพะผั ะฒ ะฑะฐะปะธะนัะบะพะน ะฒะฐัะธะฐัะธะธ ะธะฝะดัะธะทะผะฐ (ะธะฝะดะพะฝ. Tahun Baru Saka);
- ะดะฐัะฐ ะพะฟัะตะดะตะปัะตััั ะฟะพ ะณัะธะณะพัะธะฐะฝัะบะพะผั ะบะฐะปะตะฝะดะฐััย โ ะะตะปะธะบะฐั ะฟััะฝะธัะฐ (ะธะฝะดะพะฝ. Wafat Isa Al-Masih);
- ะดะฐัะฐ ะพะฟัะตะดะตะปัะตััั ะฟะพ ะฑัะดะดะธะนัะบะพะผั ะบะฐะปะตะฝะดะฐััย โ ะะตะฝั ัะพะถะดะตะฝะธั ะัะดะดั (ะธะฝะดะพะฝ. Waisak);
- ะดะฐัะฐ ะพะฟัะตะดะตะปัะตััั ะฟะพ ะณัะธะณะพัะธะฐะฝัะบะพะผั ะบะฐะปะตะฝะดะฐััย โ ะะพะทะฝะตัะตะฝะธะต ะะพัะฟะพะดะฝะต (ะธะฝะดะพะฝ. Kenaikan Isa Al-Masih);
- ะดะฐัะฐ ะพะฟัะตะดะตะปัะตััั ะฟะพ ะธัะปะฐะผัะบะพะผั ะบะฐะปะตะฝะดะฐััย โ ะะธัะฐะดะถ (ะธะฝะดะพะฝ. Lailat Al Miraj);
- 17 ะฐะฒะณัััะฐย โ ะะตะฝั ะฝะตะทะฐะฒะธัะธะผะพััะธ (ะธะฝะดะพะฝ. Hari Proklamasi Kemerdekaan);
- ะดะฐัะฐ ะพะฟัะตะดะตะปัะตััั ะฟะพ ะธัะปะฐะผัะบะพะผั ะบะฐะปะตะฝะดะฐััย โ ะฃัะฐะทะฐ-ะฑะฐะนัะฐะผ (ะธะฝะดะพะฝ. Idul Fitri);
- ะดะฐัะฐ ะพะฟัะตะดะตะปัะตััั ะฟะพ ะธัะปะฐะผัะบะพะผั ะบะฐะปะตะฝะดะฐััย โ ะััะฑะฐะฝ-ะฑะฐะนัะฐะผ (ะธะฝะดะพะฝ. Idul Adha);
- ะดะฐัะฐ ะพะฟัะตะดะตะปัะตััั ะฟะพ ะธัะปะฐะผัะบะพะผั ะบะฐะปะตะฝะดะฐััย โ ะัััะปัะผะฐะฝัะบะธะน ะะพะฒัะน ะณะพะด (ะธะฝะดะพะฝ. Tahun Baru Hijriyah);
- 25 ะดะตะบะฐะฑััย โ ะ ะพะถะดะตััะฒะพ (ะธะฝะดะพะฝ. Natal)[286][287]
ะัั ะฝั
ะฟัะฐะฒะธััะก ััััะพะผ ััะฝะพะบัะปััััะฝะพะณะพ ัะฐะทะฝะพะพะฑัะฐะทะธั ัััะฐะฝั ะตั ะฝะฐัะธะพะฝะฐะปัะฝะฐั ะบัั ะฝั ัะฐะบัะธัะตัะบะธ ะฟัะตะดััะฐะฒะปัะตั ัะพะฑะพะน ัะพัะตัะฐะฝะธะต ะบัั ะพะฝั ัะฐะทะปะธัะฝัั ัะตะณะธะพะฝะพะฒ, ะธะผะตััะธั ัะฒะพะธ ัััะตััะฒะตะฝะฝัะต ะพัะพะฑะตะฝะฝะพััะธ. ะัะธ ััะพะผ ะฝะตะบะพัะพััะต ะฑะปัะดะฐ, ะธะทะฝะฐัะฐะปัะฝะพ ัะฟะตัะธัะธัะฝัะต ะดะปั ะพะฟัะตะดะตะปัะฝะฝะพะน ะผะตััะฝะพััะธ, ะฟัะธะพะฑัะตะปะธ ะพะฑัะตะฝะฐัะธะพะฝะฐะปัะฝัั ะฟะพะฟัะปััะฝะพััั. ะัะปะธะฝะฐัะฝัะต ััะฐะดะธัะธะธ ะฝะฐัะพะดะพะฒ ะะฝะดะพะฝะตะทะธะธ ััะพัะผะธัะพะฒะฐะปะธัั ะฟัะธ ะฐะบัะธะฒะฝะพะผ ะฒะปะธัะฝะธะธ ัะพะพัะฒะตัััะฒัััะธั ััะฐะดะธัะธะน ัะพัะตะดะฝะธั ะฐะทะธะฐััะบะธั ะฝะฐัะพะดะพะฒ: ะฝะฐะธะฑะพะปะตะต ะทะฐะผะตัะฝัะผ ะฒ ััะพะผ ะฟะปะฐะฝะต ัะฒะปัะตััั ะฒะปะธัะฝะธะต ะบะธัะฐะนัะบะพะน ะบัั ะฝะธ[288][289][290].

ะัะฝะพะฒะฝัะผ ัะณะปะตะฒะพะดะฝัะผ ะฟัะพะดัะบัะพะผ ะฟะธัะฐะฝะธั ะฟัะฐะบัะธัะตัะบะธ ะฟะพะฒัะตะผะตััะฝะพ ัะฒะปัะตััั ัะธั, ะฒ ััะดะต ัะตะณะธะพะฝะพะฒ ัััะตััะฒะตะฝะฝะพะต ะผะตััะพ ะฒ ัะฐัะธะพะฝะต ะทะฐะฝะธะผะฐัั ะบัะบัััะทะฐ, ะบะฐััะฐะฒะฐ, ะฑะฐัะฐั. ะขัะฐะดะธัะธะพะฝะฝะพ ะฟะธัะตะน ะฑะพะปััะธะฝััะฒะฐ ะธะฝะดะพะฝะตะทะธะนัะตะฒ ัะฒะปัะตััั ะฒะฐััะฝัะน ะธะปะธ ะถะฐัะตะฝัะน ัะธั ั ัะตะผะธ ะธะปะธ ะธะฝัะผะธ ะดะพะฑะฐะฒะบะฐะผะธย โ ะฒ ััะพะผ ะบะฐัะตััะฒะต, ะบะฐะบ ะฟัะฐะฒะธะปะพ, ัะธะณััะธัััั ะบััััะธะฝะฐ, ะผััะพ, ะผะพัะตะฟัะพะดัะบัั, ัะตะผะฟะต, ัะฒะตะถะธะต ะธะปะธ ะผะพััะฝัะต ะพะฒะพัะธ, ะบะพัะพััะต ะปะธะฑะพ ะณะพัะพะฒัััั ะฒะผะตััะต ั ัะธัะพะผ, ะปะธะฑะพ ะฟะพะดะฐัััั ะบะฐะบ ะณะฐัะฝะธั (ะฒ ััะพะผ ัะปััะฐะต ะดะพะฑะฐะฒะบะธ ะฝะฐะทัะฒะฐัััั ะปะฐัะบ-ะฟะฐัะบย โ ะธะฝะดะพะฝ. lauk-pauk). ะะฐะธะฑะพะปะตะต ัะฐัะฟัะพัััะฐะฝัะฝะฝัะผ ะธะท ะฟะพะดะพะฑะฝัั ะฑะปัะด ัะฒะปัะตััั ะฝะฐัะธ-ะณะพัะตะฝะณย โ ะฟะพะดะพะฑะธะต ะฟะปะพะฒะฐ ั ะฝะฐะฟะพะปะฝะตะฝะธะตะผ ะฟัะฐะบัะธัะตัะบะธ ะธะท ะปัะฑัั ะฟัะพะดัะบัะพะฒ. ะะฐะถะฝะตะนัะธะผ ัะตัะตะผะพะฝะธะฐะปัะฝัะผ ะฑะปัะดะพะผ ะฒะพ ะผะฝะพะณะธั ัะตะณะธะพะฝะฐั ัะฒะปัะตััั ััะผะฟะตะฝะณย โ ััะพัะผะพะฒะฐะฝะฝะฐั ะธะท ัะธัะฐ ะฟะธัะฐะผะธะดะบะฐ, ะพะบััะถัะฝะฝะฐั ัะฐะทะปะธัะฝัะผะธ ะณะฐัะฝะธัะฐะผะธ[288][289].
ะจะธัะพะบะพ ัะฐัะฟัะพัััะฐะฝะตะฝะฐ ะปะฐะฟัะฐ ะธะท ะฟัะตะฝะธัะฝะพะน ะธะปะธ ัะธัะพะฒะพะน ะผัะบะธ, ะฟะพะดะฐะฒะฐะตะผะฐั ะบะฐะบ ััะฟ ะปะธะฑะพ ะฒ ะถะฐัะตะฝะพะผ ะฒะธะดะต ั ัะฐะทะปะธัะฝัะผะธ ะฝะฐะฟะพะปะฝะธัะตะปัะผะธ, ะฝะฐะฟัะธะผะตั, ะผะธ-ะณะพัะตะฝะณ (ะธะฝะดะพะฝ. mie goreng, ะฑัะบะฒะฐะปัะฝะพย โ ยซะถะฐัะตะฝะฐั ะปะฐะฟัะฐยป). ะะฐะธะผััะฒะพะฒะฐะฝะฝัะน ะธะท ะตะฒัะพะฟะตะนัะบะพะน ะบัั ะฝะธ ั ะปะตะฑ ะฝะต ะฟะพะปััะธะป ัััะตััะฒะตะฝะฝะพะณะพ ัะฐัะฟัะพัััะฐะฝะตะฝะธั. ะะฝะฐัะธัะตะปัะฝะพ ะฑะพะปััะตะน ะฟะพะฟัะปััะฝะพัััั ะฟะพะปัะทััััั ัะฐะทะปะธัะฝัะต ะฒะธะดั ะผััะฝัั ะธะทะดะตะปะธะน ั ะฝะฐัะธะฝะบะพะน, ะผะฝะพะณะธะต ะธะท ะบะพัะพััั ัะฐะบะถะต ะทะฐะธะผััะฒะพะฒะฐะฝั ะธะท ะบัั ะพะฝั ะดััะณะธั ัััะฐะฝ, ะฝะฐะฟัะธะผะตั ะผะฐััะฐะฑะฐะบ[288][289][290].
ะััะพ ะธ ะฑะตะปะบะพะฒัะต ะฟัะพะดัะบัั ะฒ ัะตะปะพะผ, ะฒ ัะธะปั ะธั ััะฐะดะธัะธะพะฝะฝะพะน ะดะพัะพะณะพะฒะธะทะฝั ะดะปั ะฑะพะปััะตะน ัะฐััะธ ะฝะฐัะตะปะตะฝะธั, ะฟัะธัััััะฒััั ะฝะฐ ััะพะปะต, ะบะฐะบ ะฟัะฐะฒะธะปะพ, ะฒ ะฝะตะฑะพะปััะพะผ ะพะฑััะผะต. ะะฐะธะฑะพะปััะตะต ัะฐัะฟัะพัััะฐะฝะตะฝะธะต ะฟะพะปััะธะปะธ ะบััััะธะฝะฐ, ะฑะฐัะฐะฝะธะฝะฐ, ะบะพะทะปััะธะฝะฐ ะธ, ะฒ ะฟัะธะฑัะตะถะฝัั ัะฐะนะพะฝะฐั , ััะฑะฐ ะธ ะผะพัะตะฟัะพะดัะบัั. ะะพะฒัะดะธะฝะฐ ัะฟะพััะตะฑะปัะตััั ะดะพััะฐัะพัะฝะพ ัะตะดะบะพ, ัะฒะธะฝะธะฝะฐ ะฐะบัะธะฒะฝะพ ัะฟะพััะตะฑะปัะตััั ะฒ ะบะธัะฐะนัะบะพะน ะพะฑัะธะฝะต ะธ ััะตะดะธ ะฝะตะผัััะปัะผะฐะฝัะบะธั ะฝะฐัะพะดะพะฒ ะะฝะดะพะฝะตะทะธะธ. ะะพะฟัะปััะฝะพัััั ะฟะพะปัะทััััั ะผััะฝัะต, ััะฑะฝัะต ะปะธะฑะพ ะบััะธะฝัะต ััะธะบะฐะดะตะปัะบะธย โ ะฑะฐะบัะพ, ะผะธะฝะธะฐัััะฝัะต ัะฐัะปััะบะธย โ ัะฐัะต, ะธะทะณะพัะพะฒะปัะตะผัะต ัะฐัะต ะฒัะตะณะพ ะธะท ะบััะธัั, ะบะพะทะปััะธะฝั ะธะปะธ ะฑะฐัะฐะฝะธะฝั, ะฐ ัะฐะบะถะต ะพัะฐะบ-ะพัะฐะบย โ ะฑะธัะพัะบะธ ะธะท ััะฑะฝะพะณะพ ัะฐััะฐ, ะทะฐะฟะตััะฝะฝัะต ะฒ ะฑะฐะฝะฐะฝะพะฒัั ะธะปะธ ะฟะฐะปัะผะพะฒัั ะปะธััััั . ะะฐ ะฏะฒะต, ะกัะปะฐะฒะตัะธ ะธ ะฒ ะฝะตะบะพัะพััั ะดััะณะธั ัะตะณะธะพะฝะฐั ะฟะพะปััะธะปะธ ัะธัะพะบะพะต ัะฐัะฟัะพัััะฐะฝะตะฝะธะต ััะฟัย โ ะบะฐะบ ะฟัะฐะฒะธะปะพ, ะธะท ะบััััะธะฝั ะธ ััะฑะฟัะพะดัะบัะพะฒ. ะะพะฒัะตะผะตััะฝะพ ะธะทะณะพัะพะฒะปัะตััั ะธ ะฟะพััะตะฑะปัะตััั ะบััะฟัะบย โ ัะธะฟัั ะธะท ะบัะฐั ะผะฐะปะฐ, ะทะปะฐะบะพะฒะพะน, ะบัะตะฒะตัะพัะฝะพะน, ััะฑะฝะพะน ะธะปะธ ะธะฝะพะน ะผัะบะธ. ะ ะดะพััะฐัะพัะฝะพ ะฑะพะปััะธั ะบะพะปะธัะตััะฒะฐั ัะฟะพััะตะฑะปััััั ัะฐะทะปะธัะฝัะต ะพะฒะพัะธย โ ั ััััะพะผ ัะตะณะธะพะฝะฐะปัะฝะพะน ัะตะปััะบะพั ะพะทัะนััะฒะตะฝะฝะพะน ัะฟะตัะธัะธะบะธ. ะะฐ ะฏะฒะต ะฑะพะปััะพะน ะฟะพะฟัะปััะฝะพัััั ะฟะพะปัะทัะตััั ะณะฐะดะพ-ะณะฐะดะพย โ ัะผะตัั ะธะท ัะฐะทะปะธัะฝัั ะพะฒะพัะตะน, ะทะฐะปะธัะฐั ะฐัะฐั ะธัะพะฒัะผ ัะพััะพะผ. ะ ะฐัะฟัะพัััะฐะฝัะฝะฝัะผ ะปะฐะบะพะผััะฒะพะผ ัะฒะปััััั ััะพะฟะธัะตัะบะธะต ัััะบัั[291].
ะ ะตะดะต ะฟะพะฒัะตะผะตััะฝะพ ะธัะฟะพะปัะทััััั ัะฟะตัะธะธ ะธ ะฟััะฝะพััะธย โ ะฟัะตะถะดะต ะฒัะตะณะพ ัะฐะทะปะธัะฝัะต ะฒะธะดั ะฟะตััะฐย โ ะฐ ัะฐะบะถะต ัะพะตะฒัะน ะธ ะฐัะฐั ะธัะพะฒัะน ัะพััั. ะะพะปััะพะน ะฟะพะฟัะปััะฝะพัััั ะฟะพะปัะทััััั ะบะฐะบ ัะฐะน, ะบะพัะพััะน ะฟััััั ะธ ะณะพัััะธะผ, ะธ ั ะพะปะพะดะฝัะผ, ัะฐะบ ะธ ะบะพัะต. ะะปะบะพะณะพะปั ัะฐัะฟัะพัััะฐะฝัะฝ ะฝะตะทะฝะฐัะธัะตะปัะฝะพย โ ะฟัะตะถะดะต ะฒัะตะณะพ ั ััััะพะผ ะฟัะธะฝะฐะดะปะตะถะฝะพััะธ ะฑะพะปััะธะฝััะฒะฐ ะธะฝะดะพะฝะตะทะธะนัะตะฒ ะบ ะผัััะปัะผะฐะฝัะบะพะน ะบะพะฝัะตััะธะธ. ะขะตะผ ะฝะต ะผะตะฝะตะต, ะฒ ััะดะต ัะตะณะธะพะฝะพะฒ ะธะทะณะพัะพะฒะปััััั ััะฐะดะธัะธะพะฝะฝัะต ะผะตััะฝัะต ัะฟะธััะฝัะต ะฝะฐะฟะธัะบะธ, ะพัะพะฑะพะน ะฟะพะฟัะปััะฝะพัััั ััะตะดะธ ะบะพัะพััั ะฟะพะปัะทััััั ัะฐะทะปะธัะฝัะต ะฒะธะดั ััะฐะบะฐ[288][289].
ะกะะ
ะฟัะฐะฒะธััะะตัะฐัะฝัะต ะกะะ
ะฟัะฐะฒะธััะะตัะฒัะต ะฟะตัะธะพะดะธัะตัะบะธะต ะธะทะดะฐะฝะธั ะฝะฐ ะผะตััะฝัั ัะทัะบะฐั (ะผะฐะปะฐะนัะบะพะผ, ัะฒะฐะฝัะบะพะผ) ะฟะพัะฒะธะปะธัั ะฒ ะะฝะดะพะฝะตะทะธะธ ะฒ ะบะพะปะพะฝะธะฐะปัะฝัะน ะฟะตัะธะพะด ะฒ ะฝะฐัะฐะปะต XXย ะฒะตะบะฐ, ะพะดะฝะฐะบะพ ัะธัะพะบะพะต ัะฐะทะฒะธัะธะต ะฟะตัะฐัะฝัะต ััะตะดััะฒะฐ ะผะฐััะพะฒะพะน ะธะฝัะพัะผะฐัะธะธ ะฟะพะปััะธะปะธ ัะพะปัะบะพ ะฟะพัะปะต ะพะฑัะตัะตะฝะธั ัััะฐะฝะพะน ะฝะตะทะฐะฒะธัะธะผะพััะธ. ะัะธ ััะพะผ, ะตัะปะธ ะดะปั 1950-ั ย โ ะฟะตัะฒะพะน ะฟะพะปะพะฒะธะฝั 1960-ั ะณะพะดะพะฒ ะฑัะปะฐ ั ะฐัะฐะบัะตัะฝะฐ ะพัะฝะพัะธัะตะปัะฝะฐั ัะฒะพะฑะพะดะฐ ะฟะตัะฐัะธ, ัะพ ะดะปั ะฟะตัะธะพะดะฐ ะฟัะตะทะธะดะตะฝัััะฒะฐ ะกัั ะฐััะพย โ ะถัััะบะฐั ะฟะพะปะธัะธัะตัะบะฐั ัะตะฝะทััะฐ ะธ ะฒััะพะบะฐั ััะตะฟะตะฝั ะบะพะฝััะพะปั ัะพ ััะพัะพะฝั ะฒะปะฐััะตะน. ะ ะฐะดะธะบะฐะปัะฝัะต ะฟะพะดะฒะธะถะบะธ ะฒ ะฟะปะฐะฝะต ะพะฑะตัะฟะตัะตะฝะธั ัะฒะพะฑะพะดั ะฟะตัะฐัะธ ะฟัะพะธะทะพัะปะธ ะฒ ั ะพะดะต ะดะตะผะพะบัะฐัะธัะตัะบะธั ัะตัะพัะผ ะบะพะฝัะฐ 1990-ั ย โ 2000-ั ะณะพะดะพะฒ. ะ ััะพั ะฟะตัะธะพะด ะฟัะพะธะทะพััะป ัััะตััะฒะตะฝะฝัะน ัะพัั ะบะพะปะธัะตััะฒะฐ ะฟะตัะธะพะดะธัะตัะบะธั ะธะทะดะฐะฝะธะน, ะดะพััะฐัะพัะฝะพ ัััะบะพ ะพะฑะพะทะฝะฐัะธะปะฐัั ะฟัะธะฝะฐะดะปะตะถะฝะพััั ัะตั ะธะปะธ ะธะฝัั ะณะฐะทะตั ะธ ะถััะฝะฐะปะพะฒ ะบ ัะฐะทะปะธัะฝัะผ ะฟะพะปะธัะธัะตัะบะธะผ ะธ ะพะฑัะตััะฒะตะฝะฝัะผ ัะตัะตะฝะธัะผ[292].
ะะพ ัะพััะพัะฝะธั ะฝะฐ ะบะพะฝะตั 2000-ั ะณะพะดะพะฒ ะฒ ะะฝะดะพะฝะตะทะธะธ ะธะทะดะฐัััั ะฑะพะปะตะต 170 ะตะถะตะดะฝะตะฒะฝัั ะณะฐะทะตัย โ ะบะฐะบ ัะตะฝััะฐะปัะฝัั , ัะฐะบ ะธ ะผะตััะฝัั ย โ ะพะฑัะธะผ ัะธัะฐะถะพะผ ะพะบะพะปะพ 4,8ย ะผะปะฝ ัะบะทะตะผะฟะปััะพะฒ, ะฐ ัะฐะบะถะต ะฑะพะปะตะต 425 ะฝะตะตะถะตะดะฝะตะฒะฝัั ะณะฐะทะตั ะธ ะถััะฝะฐะปะพะฒ ะพะฑัะธะผ ัะธัะฐะถะพะผ ะพะบะพะปะพ 7,8ย ะผะปะฝ ัะบะทะตะผะฟะปััะพะฒ. ะะตะดััะธะต ะฝะฐัะธะพะฝะฐะปัะฝัะต ะณะฐะทะตััย โ Kompas, ยซะะตะดะธะฐ ะะฝะดะพะฝะตัะธะฐยป[ะฐะฝะณะป.], ยซะ ะตะฟัะฑะปะธะบะฐยป[ะฐะฝะณะป.], ยซะะถะฐะบะฐััะฐ ะะพััยป[ะฐะฝะณะป.][293].
ะญะปะตะบััะพะฝะฝัะต ะกะะ
ะฟัะฐะฒะธััะะตัะฒะฐั ัะฐะดะธะพะฒะตัะฐัะตะปัะฝะฐั ะพัะณะฐะฝะธะทะฐัะธั ะฑัะปะฐ ัะพะทะดะฐะฝะฐ ะณะพะปะปะฐะฝะดัะบะพะน ะบะพะปะพะฝะธะฐะปัะฝะพะน ะฐะดะผะธะฝะธัััะฐัะธะตะน ะฒ 1934ย ะณะพะดั. ะกัะฐะฝะพะฒะปะตะฝะธะต ะฝะฐัะธะพะฝะฐะปัะฝะพะน ัะธััะตะผั ัะฐะดะธะพะฒะตัะฐะฝะธั ะฝะฐัะฐะปะพัั ััะฐะทั ะฟะพัะปะต ะฟัะพะฒะพะทะณะปะฐัะตะฝะธั ะณะพััะดะฐัััะฒะตะฝะฝะพะน ะฝะตะทะฐะฒะธัะธะผะพััะธ. ะะฐ 2009ย ะณะพะด ะฒ ัััะฐะฝะต ะดะตะนััะฒะพะฒะฐะปะพ ะฑะพะปะตะต 700 ัะฐะดะธะพััะฐะฝัะธะน. ะะพััะดะฐัััะฒะตะฝะฝัะผะธ ัะฒะปััััั 6 ะพะฑัะตะฝะฐัะธะพะฝะฐะปัะฝัั ะธ ะพะบะพะปะพ 50 ัะตะณะธะพะฝะฐะปัะฝัั ััะฐะฝัะธะน. ะะฐ 1000 ะถะธัะตะปะตะน ะฟัะธั ะพะดะธะปะพัั ะฟะพััะดะบะฐ 140 ัะฐะดะธะพะฟัะธัะผะฝะธะบะพะฒ[152][293].
ะะฝะดะพะฝะตะทะธะนัะบะพะต ะฝะฐัะธะพะฝะฐะปัะฝะพะต ัะตะปะตะฒะธะดะตะฝะธะต ัััะตััะฒัะตั ั 1962ย ะณะพะดะฐ, ะบะพะณะดะฐ ะฝะฐัะฐะป ะฒะตัะฐะฝะธะต ะฟะตัะฒัะน ะณะพััะดะฐัััะฒะตะฝะฝัะน ัะตะปะตะบะฐะฝะฐะป ะะฝะดะพะฝะตะทะธะธย โ TVRI. ะฆะฒะตัะฝะพะต ัะตะปะตะฒะตัะฐะฝะธะต ะฝะฐัะฐัะพ ะฒ 1979ย ะณะพะดั[293][294].
ะะฐ 2008ย ะณะพะด ะฒ ัััะฐะฝะต ัััะตััะฒะพะฒะฐะปะธ 2 ะณะพััะดะฐัััะฒะตะฝะฝัั ะธ 10 ัะฐััะฝัั ะพะฑัะตะฝะฐัะธะพะฝะฐะปัะฝัั ะบะฐะฝะฐะปะพะฒ. ะัะพะผะต ัะพะณะพ, ะฒะตัะฐะฝะธะต ะฒะตะปะธ ะฑะพะปะตะต 100 ัะตะณะธะพะฝะฐะปัะฝัั ัะตะปะตััะฐะฝัะธะน. ะะฐ 1000 ัะตะปะพะฒะตะบ ะฝะฐัะตะปะตะฝะธั ะฟัะธั ะพะดะธะปะพัั ะพะบะพะปะพ 60 ัะตะปะตะฒะธะทะพัะพะฒ. ะก ะบะพะฝัะฐ XXย ะฒะตะบะฐ ัะฐะทะฒะธะฒะฐะตััั ัะฟััะฝะธะบะพะฒะพะต ะธ ะบะฐะฑะตะปัะฝะพะต ัะตะปะตะฒะธะดะตะฝะธะต, ะพะดะฝะฐะบะพ ะดะพัััะฟ ะบ ะฝะตะผั ะธะผะตะตั ะฝะตะทะฝะฐัะธัะตะปัะฝะฐั ะดะพะปั ะถะธัะตะปะตะนย โ ัะพะพัะฒะตัััะฒะตะฝะฝะพ, 1,7ย % ะธ ะผะตะฝะตะต 0,1ย %[152][293].
ะกะฟะพัั
ะฟัะฐะฒะธััะ ะฐัะฟัะพัััะฐะฝะตะฝะธะต ััะตะดะธ ะธะฝะดะพะฝะตะทะธะนัะตะฒ ะตะฒัะพะฟะตะนัะบะธั ะฒะธะดะพะฒ ัะฟะพััะฐ ะฝะฐัะฐะปะพัั ะฒ ะฟะตัะธะพะด ะฝะธะดะตัะปะฐะฝะดัะบะพะน ะบะพะปะพะฝะธะทะฐัะธะธย โ ะฟัะตะธะผััะตััะฒะตะฝะฝะพ ะฝะฐ ัะปะธัะฐัะฝะพะผ ััะพะฒะฝะต. ะะปะฐััะธ ะฝะตะทะฐะฒะธัะธะผะพะน ะะฝะดะพะฝะตะทะธะธ, ะบะฐะบ ะฟัะฐะฒะธะปะพ, ะฟัะธะดะฐะฒะฐะปะธ ะฑะพะปััะพะต ะทะฝะฐัะตะฝะธะต ัะฐะทะฒะธัะธั ะธ ะฟะพะฟัะปััะธะทะฐัะธะธ ัะฟะพััะฐ, ัะตะฐะปะธะทัั ัะพะพัะฒะตัััะฒัััะธะต ะณะพััะดะฐัััะฒะตะฝะฝัะต ะฟัะพะณัะฐะผะผั ัะตัะตะท ััััะบัััั ะะธะฝะธััะตัััะฒะฐ ะฟะพ ะดะตะปะฐะผ ะผะพะปะพะดัะถะธ ะธ ัะฟะพััะฐ ะธ ะะฝะดะพะฝะตะทะธะนัะบะพะณะพ ะฝะฐัะธะพะฝะฐะปัะฝะพะณะพ ะบะพะผะธัะตัะฐ ะฟะพ ัะฟะพััั[ะฐะฝะณะป.][295][296].
ะ XXIย ะฒะตะบั ะฒ ัััะฐะฝะต ะฒ ัะพะน ะธะปะธ ะธะฝะพะน ััะตะฟะตะฝะธ ะฟะพะปััะธะปะธ ัะฐัะฟัะพัััะฐะฝะตะฝะธะต ะฟัะฐะบัะธัะตัะบะธ ะฒัะต ะปะตัะฝะธะต ะฒะธะดั ัะฟะพััะฐย โ ะบะฐะบ ะผัะถัะบะธะต, ัะฐะบ ะธ ะถะตะฝัะบะธะต ะดะธััะธะฟะปะธะฝั. ะะฐ ัะตะณะธะพะฝะฐะปัะฝะพะผ ััะพะฒะฝะต ะธะฝะดะพะฝะตะทะธะนัะบะธะต ัะฟะพัััะผะตะฝั ะฟัะธะฝะฐะดะปะตะถะฐั ะบ ัะธัะปั ะปะธะดะตัะพะฒ: ะฟะพ ะธัะพะณะฐะผ ะะณั ะฎะณะพ-ะะพััะพัะฝะพะน ะะทะธะธ 2021ย ะณะพะดะฐ, ะฟัะพัะตะดัะธั ะฒะพ ะัะตัะฝะฐะผะต, ะพะฝะธ ะทะฐะฝัะปะธ ััะตััะต ะผะตััะพ ะฒ ะบะพะผะฐะฝะดะฝะพะผ ะทะฐัััะต ั 241 ะผะตะดะฐะปัั ะฟะพัะปะต ะัะตัะฝะฐะผะฐ ะธ ะขะฐะธะปะฐะฝะดะฐ. ะะผะตััะต ั ัะตะผ, ะฒ ะฑะพะปะตะต ัะธัะพะบะพะผ ะผะตะถะดัะฝะฐัะพะดะฝะพะผ ะผะฐัััะฐะฑะต ะธั ะดะพััะธะถะตะฝะธั ะฝะฐะผะฝะพะณะพ ะฑะพะปะตะต ัะบัะพะผะฝั: ะฟะพ ัะพััะพัะฝะธั ะฝะฐ 2021ย ะณะพะด ะธะฝะดะพะฝะตะทะธะนัั ะปะธัั ะพะดะธะฝ ัะฐะท ััะผะตะปะธ ะฒัะธะณัะฐัั ะฑะพะปะตะต ะพะดะฝะพะน ะทะพะปะพัะพะน ะผะตะดะฐะปะธ ะฝะฐ ะปะตัะฝะธั ะะปะธะผะฟะธะนัะบะธั ะธะณัะฐั . ะขัะฐะดะธัะธะพะฝะฝะพ ะฝะฐะธะฑะพะปะตะต ััะฟะตัะฝัะผะธ ัะฒะปััััั ะธะฝะดะพะฝะตะทะธะนัะบะธะต ะฑะฐะดะผะธะฝัะพะฝะธััั, ะฒ ะพัะพะฑะตะฝะฝะพััะธ ะผัะถัะธะฝั. ะัะถัะบะฐั ะฝะฐัะธะพะฝะฐะปัะฝะฐั ะบะพะผะฐะฝะดะฐ ะฟะพ ะฑะฐะดะผะธะฝัะพะฝั[ะฐะฝะณะป.]ย โ 14-ะบัะฐัะฝัะน ะพะฑะปะฐะดะฐัะตะปั ะัะฑะบะฐ ะขะพะผะฐัะฐ, ะถะตะฝัะบะฐัย โ ะดะฒัะบัะฐัะฝัะน ะพะฑะปะฐะดะฐัะตะปั ะัะฑะบะฐ ะฃะฑะตั[297]. ะะผะตะฝะฝะพ ะฑะฐะดะผะธะฝัะพะฝะธััั ะฟัะธะฝะตัะปะธ ะะฝะดะพะฝะตะทะธะธ ะฒัะต 8 ะทะพะปะพััั ะพะปะธะผะฟะธะนัะบะธั ะผะตะดะฐะปะตะน ะฒ ะธััะพัะธะธ ัััะฐะฝั. ะขะฐะบะถะต ะดะพััะฐัะพัะฝะพ ััะฟะตัะฝะพ ะฝะฐ ะะปะธะผะฟะธะนัะบะธั ะธะณัะฐั ะฒ XXIย ะฒะตะบะต ะฒััััะฟะฐัั ะธะฝะดะพะฝะตะทะธะนัะบะธะต ััะถะตะปะพะฐัะปะตัั (ะบะฐะบ ะผัะถัะธะฝั, ัะฐะบ ะธ ะถะตะฝัะธะฝั), ะพัะพะฑะตะฝะฝะพ ะฒ ะปัะณะบะธั ะฒะตัะพะฒัั ะบะฐัะตะณะพัะธัั . ะญะบะพ ะฎะปะธ ะัะฐะฒะฐะฝ ัะฒะปัะตััั ะพะดะฝะธะผ ะธะท ะปะธะดะตัะพะฒ ะฟะพ ะบะพะปะธัะตััะฒั ะพะปะธะผะฟะธะนัะบะธั ะฝะฐะณัะฐะด ััะตะดะธ ััะถะตะปะพะฐัะปะตัะพะฒ ะฒัะตั ัััะฐะฝ: ะพะฝ ะฒัะธะณััะฒะฐะป ะผะตะดะฐะปะธ ะฝะฐ 4 ะฟะพะดััะด ะะณัะฐั (2008โ2020).
ะ ัะธัะปั ะฝะฐะธะฑะพะปะตะต ะฟะพะฟัะปััะฝัั ััะตะดะธ ะฝะฐัะตะปะตะฝะธั ะดะธััะธะฟะปะธะฝ ะพัะฝะพััััั ัััะฑะพะป, ะฑะฐะดะผะธะฝัะพะฝ, ะตะดะธะฝะพะฑะพัััะฒะฐ, ะผะพัะพัะฟะพัั, ัะฐั ะผะฐัั. ะะท ััะฐะดะธัะธะพะฝะฝัั ะฝะฐัะธะพะฝะฐะปัะฝัั ะฒะธะดะพะฒ ะฒ ะฝะฐะธะฑะพะปััะตะน ััะตะฟะตะฝะธ ัะฐัะฟัะพัััะฐะฝะตะฝั ะธ ะฟะพะปัะทััััั ะทัะธัะตะปััะบะธะผ ะฒะฝะธะผะฐะฝะธะตะผ ะฑะพััะฑะฐ ัะธะปะฐั ะธ ัะตะฟะฐะบัะฐะบัะฐั, ัะฐะทะฝะพะพะฑัะฐะทะฝัะต ะฝะฐััะพะปัะฝัะต ะธะณัั, ะฒ ัะพะผ ัะธัะปะต ะผะฐะดะถะพะฝะณ, ะผะฐะฝะบะฐะปะฐ, ะฐ ัะฐะบะถะต ัะพัััะทะฐะฝะธั ะฟะพ ะทะฐะฟััะบั ะฒะพะทะดััะฝัั ะทะผะตะตะฒ ะธ ะธะณัะต ะฒ ะฒะพะปัะพะบย โ ะณะฐัะธะฝะณ, ะธะผะตััะตะน ะผะฝะพะณะพัะธัะปะตะฝะฝัะต ัะตะณะธะพะฝะฐะปัะฝัะต ะฒะฐัะธะฐัะธะธ[298][299][300].
ะััะฟะฝะตะนัะธะต ััะฐะดะธะพะฝัย โ ะดะถะฐะบะฐัััะบะธะน ยซะะตะปะพัะฐ ะัะฝะณ ะะฐัะฝะพยป (ะผะฝะพะณะพััะฝะบัะธะพะฝะฐะปัะฝัะน, ะฝะฐ 100 ััััั ะทัะธัะตะปะตะน), ัะฐะผะฐัะธะฝะดัะบะธะน ยซะะฐะปะฐัะฐะฝยป (ัััะฑะพะปัะฝัะน, ะฝะฐ 60 ััััั ะทัะธัะตะปะตะน), ะฟะฐะปะตะผะฑะฐะฝะณัะบะธะน ยซะะถะฐะบะฐะฑะฐัะธะฝะณยป (ัััะฑะพะปัะฝัะน, ะฝะฐ 55 ััััั ะทัะธัะตะปะตะน), ัััะฐะฑะฐะนัะบะธะน ยซะัะฝะณ ะขะพะผะพยป (ัััะฑะพะปัะฝัะน, ะฝะฐ 50 ััััั ะทัะธัะตะปะตะน)[301].
ะัะธะผะตัะฐะฝะธั
ะฟัะฐะฒะธัั- โ ะัะปะฐั ะผะธัะฐ: ะะฐะบัะธะผะฐะปัะฝะพ ะฟะพะดัะพะฑะฝะฐั ะธะฝัะพัะผะฐัะธั / ะ ัะบะพะฒะพะดะธัะตะปะธ ะฟัะพะตะบัะฐ: ะ. ะ. ะััะฝะตะฒ, ะ. ะ. ะัะธัะฒะพัะพะฒ.ย โ ะ.: ะะกะข, 2017.ย โ ะก.ย 58.ย โ 96ย ั.ย โ ISBN 978-5-17-10261-4.
- โ 1 2 ะัะฐะฑะพะฒะพ ะกัะฑะธะฐะฝัะพ ะฒัััะฟะธะป ะฒ ะดะพะปะถะฝะพััั ะฟัะตะทะธะดะตะฝัะฐ ะะฝะดะพะฝะตะทะธะธ
- โ Indonesiaย (ะฐะฝะณะป.)ย // The World Factbook.ย โ Central Intelligence Agency. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ 13ย ะฐะฟัะตะปั 2021ย ะณะพะดะฐ.
- โ Admin, Indonesian Population June 2024, Ministry of Home Affairs (Indonesia)ย (ะธะฝะดะพะฝ.), ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ 15 ัะตะฒัะฐะปั 2025, ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 20 ะพะบััะฑัั 2024
- โ 1 2 Hasil Sensus Penduduk 2020ย (ะธะฝะดะพะฝ.) 9. Statistics Indonesia (21 ัะฝะฒะฐัั 2021). ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 21 ัะฝะฒะฐัั 2021. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ 22 ัะฝะฒะฐัั 2021 ะณะพะดะฐ.
- โ 1 2 3 4 World Economic Outlook Database, October 2024 Edition. (Indonesia). www.imf.org. ะะตะถะดัะฝะฐัะพะดะฝัะน ะฒะฐะปััะฝัะน ัะพะฝะด (22 ะพะบััะฑัั 2024). ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 22 ะพะบััะฑัั 2024. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ 4 ะดะตะบะฐะฑัั 2024 ะณะพะดะฐ.
- โ Country Insights: Indonesiaย (ะฐะฝะณะป.). Human Development Reports. United Nations Development Programme. ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 6 ะฐะฟัะตะปั 2026.
- โ 1 2 3 Anshory, Irfan. Asal Usul Nama Indonesia. Pikiran Rakyat (16 ะฐะฒะณัััะฐ 2004). ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 5 ะพะบััะฑัั 2006. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ 15 ะดะตะบะฐะฑัั 2006 ะณะพะดะฐ.
- โ Tomascik, T; Mah, J. A., Nontji, A., Moosa, M. K. The Ecology of the Indonesian Seas โ Part Oneย (ะฐะฝะณะป.).ย โ Hong Kong: Periplus Editions[ะฐะฝะณะป.], 1996.ย โ ISBN 962-593-078-7.
- โ Earl, George S. W. On The Leading Characteristics of the Papuan, Australian and Malay-Polynesian Nationsย (ะฐะฝะณะป.)ย // Journal of the Indian Archipelago and Eastern Asia (JIAEA)ย : journal.ย โ 1850.ย โ P. 119.
- โ Logan, James Richardson. The Ethnology of the Indian Archipelago: Embracing Enquiries into the Continental Relations of the Indo-Pacific Islandersย (ะฐะฝะณะป.)ย // Journal of the Indian Archipelago and Eastern Asia (JIAEA)ย : journal.ย โ 1850.ย โ P. 4:252โ347.; Earl, George S. W. On The Leading Characteristics of the Papuan, Australian and Malay-Polynesian Nationsย (ะฐะฝะณะป.)ย // Journal of the Indian Archipelago and Eastern Asia (JIAEA)ย : journal.ย โ 1850.ย โ P. 254, 277โ8.
- โ Justus M van der Kroef. The Term Indonesia: Its Origin and Usageย (ะฐะฝะณะป.)ย // Journal of the American Oriental Society[ะฐะฝะณะป.]ย : journal.ย โ 1951.ย โ Vol. 71, no. 3.ย โ P. 166โ171.ย โ ISSN 0003-0279.ย โ doi:10.2307/595186.ย โ .
- โ ะะพะปะตะต ะธะทะฒะตััะตะฝ ะฟะพะด ะฟัะตะฒะดะพะฝะธะผะพะผ ะะธ ะฅะฐะดะถะฐั ะะตะฒะฐะฝัะพัะพ (ะธะฝะดะพะฝ. Ki Hajar Dewantoro)
- โ Teks Sumpah Pemuda - Baca Naskahnya dengan Lantang!ย (ะธะฝะดะพะฝ.). Tribun News (28 ะพะบััะฑัั 2017).ย โ ะญะปะตะบััะพะฝะฝะฐั ะฒะตััะธั ะณะฐะทะตัั ยซะขัะธะฑัะฝ ะฝััะทยป. ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 19 ะดะตะบะฐะฑัั 2016. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ 2 ะฝะพัะฑัั 2017 ะณะพะดะฐ.
- โ Central Intelligence Agency. Rank Order Areaย (ะฐะฝะณะป.). The World Factbook. US CIA, Washington, DC. ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 1 ะฐะฒะณัััะฐ 2023. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ 4 ัะตะฒัะฐะปั 2021 ะณะพะดะฐ.
- โ 1 2 3 4 5 ะ ะตัะฟัะฑะปะธะบะฐ ะะฝะดะพะฝะตะทะธั. ะะพัะพะปัััะฒะพ ะ ะพััะธะนัะบะพะน ะคะตะดะตัะฐัะธะธ ะฒ ะ ะตัะฟัะฑะปะธะบะต ะะฝะดะพะฝะตะทะธะธ.ย โ ะกะฟัะฐะฒะบะฐ ะฟะพ ะะฝะดะพะฝะตะทะธะธ ะฝะฐ ัะฐะนัะต ะฟะพัะพะปัััะฒะฐ ะ ะพััะธะนัะบะพะน ะคะตะดะตัะฐัะธะธ ะฒ ะ ะตัะฟัะฑะปะธะบะต ะะฝะดะพะฝะตะทะธะธ. ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 4 ะฐะฒะณัััะฐ 2011. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ 10 ะธัะปั 2015 ะณะพะดะฐ.
- โ 1 2 3 4 5 6 Background Note: Indonesiaย (ะฐะฝะณะป.). Department of State (3 ะธัะฝั 2011).ย โ ะกะฟัะฐะฒะบะฐ ะฟะพ ะะฝะดะพะฝะตะทะธะธ ะฝะฐ ัะฐะนัะต ะะพัะดะตะฟะฐััะฐะผะตะฝัะฐ ะกะจะ. ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 19 ะฐะฒะณัััะฐ 2011. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ 21 ะฐะฒะณัััะฐ 2011 ะณะพะดะฐ.
- โ Witton, Patrick. Indonesiaย (ะฐะฝะณะป.).ย โ Melbourne: Lonely Planet, 2003.ย โ P.ย 139, 181, 251, 435.ย โ ISBN 1-74059-154-2.
- โ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 ะะกะญ, 1972, ั.ย 240.
- โ 1 2 Volcanoes of Indonesia. Global Volcanism Program. Smithsonian Institution. ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 25 ะผะฐััะฐ 2007. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ ะธะท ะพัะธะณะธะฝะฐะปะฐ 21 ะฐะฒะณัััะฐ 2011 ะณะพะดะฐ.
- โ The Human Tollย (ะฐะฝะณะป.). UN Office of the Special Envoy for Tsunami Recovery (3 ะผะฐั 2006). ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 19 ะฐะฒะณัััะฐ 2011. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ ะธะท ะพัะธะณะธะฝะฐะปะฐ 10 ัะตะฒัะฐะปั 2013 ะณะพะดะฐ.
- โ How Krakatoa made the biggest bangย (ะฐะฝะณะป.). The Independent (3 ะผะฐั 2006).ย โ ะญะปะตะบััะพะฝะฝะฐั ะฒะตััะธั ะถััะฝะฐะปะฐ ยซSuara Merdekaยป. ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 19 ะฐะฒะณัััะฐ 2011. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ 2 ัะตะฒัะฐะปั 2012 ะณะพะดะฐ.
- โ 1 2 Noni Arnee. Pesona di Bawah Garis Katulistiwaย (ะธะฝะดะพะฝ.). Suara Merdeka (21 ะฐะฒะณัััะฐ 2009).ย โ ะญะปะตะบััะพะฝะฝะฐั ะฒะตััะธั ะถััะฝะฐะปะฐ ยซSuara Merdekaยป. ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 22 ะผะฐััะฐ 2010. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ ะธะท ะพัะธะณะธะฝะฐะปะฐ 2 ัะตะฒัะฐะปั 2012 ะณะพะดะฐ.
- โ 1 2 Visit Rukun Damai Dayak Longhouseย (ะฐะฝะณะป.). Gigantara. ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 2 ะฐะฒะณัััะฐ 2010. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ 23 ะผะฐั 2010 ะณะพะดะฐ.
- โ 1 2 Sungai Barito: Induk Sungai di Kalimantan Selatan dan Tengahย (ะธะฝะดะพะฝ.) (26 ะผะฐั 2008).ย โ ะญะปะตะบััะพะฝะฝะฐั ะฒะตััะธั ะถััะฝะฐะปะฐ ยซSuara Merdekaยป. ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 19 ะฐะฒะณัััะฐ 2011. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ 2 ัะตะฒัะฐะปั 2012 ะณะพะดะฐ.
- โ Toba (Danau Toba)ย (ะฐะฝะณะป.). LakeNet. ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 19 ะฐะฒะณัััะฐ 2011. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ 2 ัะตะฒัะฐะปั 2012 ะณะพะดะฐ.
- โ ะะฐะนะพัะตั ะ., ะกะธะผะพะฝะพะฒ ะ. ะกะถะธะถะตะฝะฝัะน ะณะฐะท โ ะฑัะดััะตะต ะผะธัะพะฒะพะน ัะฝะตัะณะตัะธะบะธ.ย โ ะ.: ะะปัะฟะธะฝะฐ ะะฐะฑะปะธัะตั, 2013.ย โ ะก.ย 186.ย โ 360ย ั.ย โ ISBN 978-5-9614-4403-2.
- โ 1 2 Climateย (ะฐะฝะณะป.). Country Studies. ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 22 ะฐะฒะณัััะฐ 2011. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ 24 ะผะฐััะฐ 2019 ะณะพะดะฐ.
- โ Lester, Brown, R. State of the World 1997: A Worldwatch Institute Report on Progress Toward a Sustainable Society (14th edition)ย (ะฐะฝะณะป.).ย โ New York: W. W. Norton & Company, 1997.ย โ P.ย 7.ย โ ISBN 0-393-04008-9.
- โ 1 2 3 4 Indonesia's Natural Wealth: The Right of a Nation and Her People. Islam Online (22 ะผะฐั 2003). ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 6 ะพะบััะฑัั 2006. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ 17 ะพะบััะฑัั 2006 ะณะพะดะฐ.
- โ T. R. New. Neuroptera of Wallacea: A Transitional Fauna Between Major Geographical Regionsย (ะฐะฝะณะป.) (PDF). Department of Zoology, La Trobe University, Australia. ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 22 ะฐะฒะณัััะฐ 2011. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ 2 ัะตะฒัะฐะปั 2012 ะณะพะดะฐ.
- โ The 1997-98 Air Pollution Episode in Southeast Asia Generated by Vegetation Fires in Indonesiaย (ะฐะฝะณะป.). ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 22 ะฐะฒะณัััะฐ 2011. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ 2 ัะตะฒัะฐะปั 2012 ะณะพะดะฐ.
- โ ะะธะบะฐั ะฟัะธัะพะดะฐ ะะฝะดะพะฝะตะทะธะธ. ะะพะปัะตะฑะฝัะต ะปะตัะฐ.ย โ ะัะธะณะธะฝะฐะป: Wild_Indonezia. Magical Forest. ะะพะบัะผะตะฝัะฐะปัะฝัะน ัะธะปัะผ.ย โ ะะธ-ะะธ-ะกะธ.ย โ 2000.ย โ 3 ะผะธะฝััะฐ.
- โ Paul Massicot. Animal Info โ Indonesiaย (ะฐะฝะณะป.). Animal Info. ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 17 ะฐะฒะณัััะฐ 2010. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ 21 ะฐะฒะณัััะฐ 2011 ะณะพะดะฐ.
- โ Kawasan Lindung Nasionalย (ะฐะฝะณะป.). Sekretariat Negara Republik Indonesia.ย โ ะกะฟะธัะพะบ ะพั ัะฐะฝัะตะผัั ัะตััะธัะพัะธะน ะฒ ะฟัะธะปะพะถะตะฝะธะธ ะบ ะฟะพััะฐะฝะพะฒะปะตะฝะธั ะัะฐะฒะธัะตะปัััะฒะฐ ะ ะตัะฟัะฑะปะธะบะธ ะะฝะดะพะฝะตะทะธะธ โ 26 ะพั 10 ะผะฐััะฐ 2008 ะณะพะดะฐ. ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 10 ะผะฐััะฐ 2011. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ ะธะท ะพัะธะณะธะฝะฐะปะฐ 19 ะฐะฒะณัััะฐ 2011 ะณะพะดะฐ.
- โ Indonesia's "Java Man"ย (ะฐะฝะณะป.). Smithsonian National Museum of Natural Histoty. ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 5 ัะตะฒัะฐะปั 2013. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ 10 ัะตะฒัะฐะปั 2013 ะณะพะดะฐ.
- โ Guy Gugliotta. The Great Human Migrationย (ะฐะฝะณะป.). Smithsonian Media (ะธัะปั 2008). ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 25 ะธัะฝั 2011. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ 21 ะฐะฒะณัััะฐ 2011 ะณะพะดะฐ.
- โ Westaway K. E. et al. An early modern human presence in Sumatra 73,000-63,000 years ago
- โ ะัะพัะพะต ะฝะฐัะตััะฒะธะต ะผะพะฝะณะพะปะพะธะดะพะฒ. ะะฝะดะพะฝะตะทะธั: ะขััะธััะธัะตัะบะธะน ะฐะปัะผะฐะฝะฐั . ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 25 ะธัะฝั 2011. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ ะธะท ะพัะธะณะธะฝะฐะปะฐ 21 ะฐะฒะณัััะฐ 2011 ะณะพะดะฐ.
- โ ะะฝะดะพะฝะตะทะธะนััย / ะฎ. ะ. ะะฐัะตัะธะฝย // ะกะพะฒะตััะบะฐั ะธััะพัะธัะตัะบะฐั ัะฝัะธะบะปะพะฟะตะดะธัย : ะฒ 16 ั.ย / ะฟะพะด ัะตะด. ะ. ะ. ะัะบะพะฒะฐ.ย โ ะ.ย : ะกะพะฒะตััะบะฐั ัะฝัะธะบะปะพะฟะตะดะธั, 1964.ย โ ะข.ย 5ย : ะะฒะธะฝัะบย โ ะะฝะดะพะฝะตะทะธั.ย โ ะกัะฑ.ย 916โ917.
- โ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 ะะกะญ, 1972.
- โ Kutai Kingdomย (ะธะฝะดะพะฝ.). ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 17 ะธัะฝั 2011. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ ะธะท ะพัะธะณะธะฝะฐะปะฐ 21 ะฐะฒะณัััะฐ 2011 ะณะพะดะฐ.
- โ ะะฐะฝะดะธะปะตะฝะบะพ ะธ ะดั., 1992โ1993, ั. 1, ั.ย 38โ40.
- โ Ricklefs, 2001, pp.ย 19โ25.
- โ ะะฐะฝะดะธะปะตะฝะบะพ ะธ ะดั., 1992โ1993, ั. 1, ั.ย 69.
- โ ะะฐะฝะดะธะปะตะฝะบะพ ะธ ะดั., 1992โ1993, ั. 1, ั.ย 117โ136.
- โ Ricklefs, 2001, pp.ย 3โ19.
- โ Ricklefs, 2001, p.ย 27.
- โ 1 2 History of Indonesia 1670 โ 1800ย (ะฐะฝะณะป.). ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 8 ะดะตะบะฐะฑัั 2011. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ 2 ัะตะฒัะฐะปั 2012 ะณะพะดะฐ.
- โ ะะฐะฝะดะธะปะตะฝะบะพ ะธ ะดั., 1992โ1993, ั. 1, ั.ย 223โ225.
- โ 1 2 Cerita perjalananย (ะธะฝะดะพะฝ.). ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 20 ะธัะฝั 2010. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ ะธะท ะพัะธะณะธะฝะฐะปะฐ 20 ะฐะฒะณัััะฐ 2011 ะณะพะดะฐ.
- โ RAFFLES, Thomas Stamford. The History of Javaย (ะฐะฝะณะป.). ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 16 ะธัะฝั 2011. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ ะธะท ะพัะธะณะธะฝะฐะปะฐ 20 ะฐะฒะณัััะฐ 2011 ะณะพะดะฐ.
- โ 1 2 3 4 ะัะตะผะธัะฝะฐั ะธััะพัะธั.ย โ ะ.: ะััะปั, 1965.ย โ ะข.ย 10.ย โ ะก.ย 175.
- โ Ricklefs, 2001, pp.ย 149โ158.
- โ War without mercyย : race and power in the Pacific warย : Dower, John Wย : Free Download, Borrow, and Streamingย : Internet Archive
- โ Ricklefs, 2001, pp.ย 150โ154.
- โ 1 2 Soedarisman Poerwokoeoemo. Daerah Istimewa Yogyakarta.ย โ Yogyakarta: Gadjah Mada University Press, 1984.ย โ ะก.ย 56โ63.
- โ ะะฐะฝะดะธะปะตะฝะบะพ ะธ ะดั., 1992โ1993, ั. 2, ั.ย 88โ90.
- โ ะัะตะผะธัะฝะฐั ะธััะพัะธั.ย โ ะ.: ยซะััะปัยป, 1979.ย โ ะข.ย 12.ย โ ะก.ย 359.
- โ 1 2 Sejarahย (ะธะฝะดะพะฝ.). DPR RI.ย โ ะัะธัะธะฐะปัะฝัะน ัะฐะนั ะกะพะฒะตัะฐ ะฝะฐัะพะดะฝัั ะฟัะตะดััะฐะฒะธัะตะปะตะน ะ ะตัะฟัะฑะปะธะบะธ ะะฝะดะพะฝะตะทะธะธ. ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 8 ะดะตะบะฐะฑัั 2011. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ ะธะท ะพัะธะณะธะฝะฐะปะฐ 2 ัะตะฒัะฐะปั 2012 ะณะพะดะฐ.
- โ Ricklefs, 2001, pp.ย 316โ326.
- โ H. Roeslan Abdulganiย (ะธะฝะดะพะฝ.). Deplu RI (17 ัะฝะฒะฐัั 2010). ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 1 ะผะฐััะฐ 2010. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ ะธะท ะพัะธะณะธะฝะฐะปะฐ 21 ะฐะฒะณัััะฐ 2011 ะณะพะดะฐ.
- โ ะััะณะพะฒย ะ.ย ะฎ., ะ ะตะทะฝะธะบะพะฒ ะ.ย ะ.ย ะฃัะฒะตัะถะดะตะฝะธะต ะธ ะบัะธะทะธั ยซะฝะฐะฟัะฐะฒะปัะตะผะพะน ะดะตะผะพะบัะฐัะธะธยป.ย โ ะ ะบะฝ: ะะฐัะธะพะฝะฐะปัะฝะพ-ะพัะฒะพะฑะพะดะธัะตะปัะฝะพะต ะดะฒะธะถะตะฝะธะต ะฒ ะะฝะดะพะฝะตะทะธะธ. ะ.: ยซะะฐัะบะฐยป, 1970, ั. 237โ292
- โ 1 2 3 ะ. ะ. ะะฐะปะตัะธะฝ. ะะกะะะ ะฒ ัะธััะตะผะต ะผะตะถะดัะฝะฐัะพะดะฝัั ะพัะฝะพัะตะฝะธะน.ย โ ะ., 1983.ย โ ะก.ย 4โ12.
- โ 1 2 Anwar D. F. Indonesia in ASEAN. Foreign Policy and Regionalism.ย โ Singapore, 1992.ย โ ะก.ย 26โ29, 169.
- โ ะะฐะฝะดะธะปะตะฝะบะพ ะธ ะดั., 1992โ1993, ั. 2, ั.ย 158โ159.
- โ John Roosa and Joseph Nevins. 40 Years Later: The Mass Killings in Indonesiaย (ะฐะฝะณะป.)ย // CounterPunchย : magazine.ย โ 2005.ย โ 5 November. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ 5ย ะฐะฒะณัััะฐ 2011ย ะณะพะดะฐ.
- โ John D. Legge. General Suharto's New Orderย (ะฐะฝะณะป.)ย // Royal Institute of International Affairs.ย โ 1968.ย โ Vol. 44, no. 1.ย โ P. 40โ47.ย โ .
- โ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 Alexei Shilin. The Military in Indonesian Politicsย (ะฐะฝะณะป.). Moscow Defense Brief (ะผะฐะน 2002). ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 28 ะธัะฝั 2011. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ 21 ะฐะฒะณัััะฐ 2011 ะณะพะดะฐ.
- โ Sejarahย (ะธะฝะดะพะฝ.).ย โ ะัะธัะธะฐะปัะฝัะน ัะฐะนั ะฟะฐััะธะธ ยซะะพะปะบะฐัยป. ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 25 ะธัะฝั 2011. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ ะธะท ะพัะธะณะธะฝะฐะปะฐ 21 ะฐะฒะณัััะฐ 2011 ะณะพะดะฐ.
- โ DPR Hasil Pemilu 1971, 1977, 1982, 1987, 1992, 1997ย (ะธะฝะดะพะฝ.). Museum DPR RI.ย โ ะกะฐะนั ะผัะทะตั ะธััะพัะธะธ ะกะพะฒะตัะฐ ะฝะฐัะพะดะฝัั ะฟัะตะดััะฐะฒะธัะตะปะตะน. ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 28 ะธัะฝั 2011. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ ะธะท ะพัะธะณะธะฝะฐะปะฐ 20 ะฐะฒะณัััะฐ 2011 ะณะพะดะฐ.
- โ Vickers, Adrian. A History of Modern Indonesiaย (ะฐะฝะณะป.).ย โ Cambridge University Press, 2005.ย โ ISBN 0-521-54262-6.
- โ Ricklefs, 2001, pp.ย 401โ407.
- โ President Suharto Resignsย (ะฐะฝะณะป.). BBC (21 ะผะฐั 1998). ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 25 ะธัะฝั 2011. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ 10 ัะตะฒัะฐะปั 2013 ะณะพะดะฐ.
- โ 1 2 3 Presiden Berkepribadian Kuatย (ะฐะฝะณะป.). Tokoh Indonesia. ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 28 ะธัะฝั 2011. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ ะธะท ะพัะธะณะธะฝะฐะปะฐ 29 ะธัะปั 2011 ะณะพะดะฐ.
- โ Lloyd and Smith, 2001, ั.ย 29โ44.
- โ Tony Karon. Indonesia Poised for New Round of Turmoilย (ะฐะฝะณะป.). Time (30 ะฐะฟัะตะปั 2001).ย โ ะญะปะตะบััะพะฝะฝะฐั ะฒะตััะธั ะถััะฝะฐะปะฐ ยซะขะฐะนะผยป. ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 28 ะธัะฝั 2011. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ 20 ะฐะฒะณัััะฐ 2011 ะณะพะดะฐ.
- โ But What Will Megawati Do?ย (ะฐะฝะณะป.). The Economist (26 ะธัะปั 2001).ย โ ะญะปะตะบััะพะฝะฝะฐั ะฒะตััะธั ะถััะฝะฐะปะฐ ยซะญะบะพะฝะพะผะธััยป. ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 27 ะธัะฝั 2011. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ 20 ะฐะฒะณัััะฐ 2011 ะณะพะดะฐ.
- โ Mega Takes Chargeย (ะฐะฝะณะป.). The Economist (27 ะธัะปั 2001).ย โ ะญะปะตะบััะพะฝะฝะฐั ะฒะตััะธั ะถััะฝะฐะปะฐ ยซะญะบะพะฝะพะผะธััยป. ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 27 ะธัะฝั 2011. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ 20 ะฐะฒะณัััะฐ 2011 ะณะพะดะฐ.
- โ 1 2 3 4 Indonesia: National Securityย (ะฐะฝะณะป.). ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 5 ะดะตะบะฐะฑัั 2011. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ 2 ัะตะฒัะฐะปั 2012 ะณะพะดะฐ.
- โ Presiden Indonesia Pertama Pilihan Rakyatย (ะฐะฝะณะป.). Tokoh Indonesia. ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 28 ะธัะฝั 2011. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ ะธะท ะพัะธะณะธะฝะฐะปะฐ 21 ะธัะฝั 2011 ะณะพะดะฐ.
- โ Aceh Rebels Sign Peace Agreementย (ะฐะฝะณะป.). BBC (15 ะฐะฒะณัััะฐ 2005). ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 25 ะธัะฝั 2011. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ 10 ัะตะฒัะฐะปั 2013 ะณะพะดะฐ.
- โ 1 2 3 Presiden RI "Terpopuler"ย (ะฐะฝะณะป.). Tokoh Indonesia. ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 28 ะธัะฝั 2011. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ ะธะท ะพัะธะณะธะฝะฐะปะฐ 6 ะฐะฒะณัััะฐ 2011 ะณะพะดะฐ.
- โ Madison Park, Kathy Quiano. Indonesian presidential candidate declares victory, opponent says not so fastย (ะฐะฝะณะป.). CNN (10 ะธัะปั 2014). ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 10 ะธัะปั 2014. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ 13 ะธัะปั 2014 ะณะพะดะฐ.
- โ Dewi Nurita. Jokowi Menang di 21 Provinsi, Ini Daftar Lengkap Rekapitulasi KPUย (ะธะฝะดะพะฝ.)ย (ะฝะตะดะพัััะฟะฝะฐั ัััะปะบะฐย โ ะธััะพัะธั). Tempo (21 ะผะฐั 2019).ย โ ะััะฝะฐะป ยซะขะตะผะฟะพยป (ัะปะตะบััะพะฝะฝะฐั ะฒะตััะธั). ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 16 ะฐะฒะณัััะฐ 2019.
- โ Marchio Irfan Gorbiano. BREAKING: Jokowi announces East Kalimantan as site of new capitalย (ะฐะฝะณะป.). The Jakarta Post (26 ะฐะฒะณัััะฐ 2019).ย โ ะญะปะตะบััะพะฝะฝะฐั ะฒะตััะธั ะณะฐะทะตัั ยซะะถะฐะบะฐััะฐ ะฟะพััยป. ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 29 ะฐะฒะณัััะฐ 2019. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ 17 ัะฝะฒะฐัั 2022 ะณะพะดะฐ.
- โ Ibu Kota Baru, Pertaruhan Jokowi dan PR Presiden Selanjutnyaย (ะธะฝะดะพะฝ.). CNN (27 ะฐะฒะณัััะฐ 2019). ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 29 ะฐะฒะณัััะฐ 2019. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ 29 ะฐะฒะณัััะฐ 2019 ะณะพะดะฐ.
- โ Dian Erika Nugrahey, Novianti Setuningsih. Stafsus Presiden Sebut IKN Baru Efektif Jadi Ibu Kota Negara Setelah Ada Keppresย (ะธะฝะดะพะฝ.). Kompas (7 ะผะฐััะฐ 2024).ย โ ะญะปะตะบััะพะฝะฝะฐั ะฒะตััะธั ะณะฐะทะตัั ยซะะพะผะฟะฐัยป. ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 5 ะฐะฒะณัััะฐ 2024. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ 7 ะผะฐััะฐ 2024 ะณะพะดะฐ.
- โ Diva Lufiana Putri, Ahmad Naufal Dzulfaroh. Ibu Kota Indonesia Masih Jakarta, Kapan Resmi Pindah ke IKN Nusantara?ย (ะธะฝะดะพะฝ.). Kompas (7 ะผะฐััะฐ 2024).ย โ ะญะปะตะบััะพะฝะฝะฐั ะฒะตััะธั ะณะฐะทะตัั ยซะะพะผะฟะฐัยป. ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 5 ะฐะฒะณัััะฐ 2024. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ 5 ะฐะฒะณัััะฐ 2024 ะณะพะดะฐ.
- โ Pelantikan Prabowo-Gibran, Anies Ucapkan Selamat dan Makan Siang dengan Cak Iminย (ะธะฝะดะพะฝ.). Kompas (21 ะพะบััะฑัั 2024).ย โ ะญะปะตะบััะพะฝะฝะฐั ะฒะตััะธั ะณะฐะทะตัั ยซะะพะผะฟะฐัยป. ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 21 ะพะบััะฑัั 2024. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ 23 ัะฝะฒะฐัั 2025 ะณะพะดะฐ.
- โ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 Undang-Undang Dasar Negara Republik Indonesia Tahun 1945 Dalam Satu Naskahย (ะธะฝะดะพะฝ.) (PDF). Sekretariat Jenderal Majelis Permusyawaratan Rakyat.ย โ ะะพะฝััะธัััะธั ะ ะตัะฟัะฑะปะธะบะธ ะะฝะดะพะฝะตะทะธะธ (ัะปะตะบััะพะฝะฝะพะต ะธะทะดะฐะฝะธะต). ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 21 ะดะตะบะฐะฑัั 2011. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ 2 ัะตะฒัะฐะปั 2012 ะณะพะดะฐ.
- โ 1 2 Susi Dwi Harijanti and Tim Lindsey. Indonesia: General elections test the amended Constitution and the new Constitutional Courtย (ะฐะฝะณะป.)ย // International Journal of Constitutional Lawย : journal.ย โ 2006.ย โ Vol. 4, no. 1.ย โ P. 138โ150.ย โ doi:10.1093/icon/moi055.
- โ Press Freedom Rankings by Region 2007ย (ะฐะฝะณะป.). Freedom House (2007). ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 3 ะดะตะบะฐะฑัั 2019. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ 27 ะผะฐััะฐ 2013 ะณะพะดะฐ.
- โ 1 2 3 Sonata, 1999, pp.ย 6โ21.
- โ _ (2002), The fourth Amendment of 1945 Indonesia Constitution, Chapter IIIย โ The Executive Power, Art. 7.
- โ Inilah Susunan Kabinet Indonesia Bersatu IIย (ะธะฝะดะพะฝ.). Kompas (21 ะพะบััะฑัั 2009).ย โ ะญะปะตะบััะพะฝะฝะฐั ะฒะตััะธั ะณะฐะทะตัั ยซะะพะผะฟะฐัยป. ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 12 ะธัะปั 2010. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ 21 ะฐะฒะณัััะฐ 2011 ะณะพะดะฐ.
- โ Fraksiย (ะธะฝะดะพะฝ.). MPR RI.ย โ ะัะธัะธะฐะปัะฝัะน ัะฐะนั ะะฐัะพะดะฝะพะณะพ ะบะพะฝััะปััะฐัะธะฒะฝะพะณะพ ะบะพะฝะณัะตััะฐ ะ ะตัะฟัะฑะปะธะบะธ ะะฝะดะพะฝะตะทะธะธ. ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 12 ะธัะปั 2011. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ ะธะท ะพัะธะณะธะฝะฐะปะฐ 21 ะฐะฒะณัััะฐ 2011 ะณะพะดะฐ.
- โ Pimpinan MPRย (ะธะฝะดะพะฝ.). MPR RI.ย โ ะัะธัะธะฐะปัะฝัะน ัะฐะนั ะะฐัะพะดะฝะพะณะพ ะบะพะฝััะปััะฐัะธะฒะฝะพะณะพ ะบะพะฝะณัะตััะฐ ะ ะตัะฟัะฑะปะธะบะธ ะะฝะดะพะฝะตะทะธะธ. ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 5 ะธัะฝั 2014. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ ะธะท ะพัะธะณะธะฝะฐะปะฐ 2 ะธัะปั 2014 ะณะพะดะฐ.
- โ Undang-Undang Republik Indonesia Nomor 27 Tahun 2009 Tentang Majelis Permusyawaratan Rakyat, Dewan Perwakilan Rakyat, Dewan Perwakilan Daerah, Dan Dewan Perwakilan Rakyat Daerahย (ะธะฝะดะพะฝ.) (PDF). LL Sekretariat Negara.ย โ ะะฐะบะพะฝ ะ ะตัะฟัะฑะปะธะบะธ ะะฝะดะพะฝะตะทะธะธ โ 27 2009 ะณะพะดะฐ ะ ะะฐัะพะดะฝะพะผ ะบะพะฝััะปััะฐัะธะฒะฝะพะผ ะบะพะฝะณัะตััะต, ะกะพะฒะตัะต ะฝะฐัะพะดะฝัั ะฟัะตะดััะฐะฒะธัะตะปะตะน, ะกะพะฒะตัะต ัะตะณะธะพะฝะฐะปัะฝัั ะฟัะตะดััะฐะฒะธัะตะปะตะน ะธ ัะตะณะธะพะฝะฐะปัะฝัั ัะพะฒะตัะฐั ะฝะฐัะพะดะฝัั ะฟัะตะดััะฐะฒะธัะตะปะตะน. ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 17 ัะฝะฒะฐัั 2011. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ 20 ะฐะฒะณัััะฐ 2011 ะณะพะดะฐ.
- โ ะะพะปะธัะตััะฒะพ ััะฐะบัะธะน ะกะะ ะฝะต ะพะฑัะทะฐัะตะปัะฝะพ ะธะดะตะฝัะธัะฝะพ ะบะพะปะธัะตััะฒั ะฟัะธัััััะฒัััะธั ะฒ ะฝัะผ ะฟะฐััะธะน, ะฟะพัะบะพะปัะบั ะดะตะนััะฒัััะตะต ะทะฐะบะพะฝะพะดะฐัะตะปัััะฒะพ ะฟะพะทะฒะพะปัะตั ัะพัะผะธัะพะฒะฐะฝะธะต ะพะฑัะตะดะธะฝัะฝะฝัั ััะฐะบัะธะน ะฒ ัะพััะฐะฒะต ะฟัะตะดััะฐะฒะธัะตะปะตะน ะฝะตัะบะพะปัะบะธั ะฟะฐััะธะน
- โ Keanggotaanย (ะธะฝะดะพะฝ.). DPR RI.ย โ ะัะธัะธะฐะปัะฝัะน ัะฐะนั ะกะพะฒะตัะฐ ะฝะฐัะพะดะฝัั ะฟัะตะดััะฐะฒะธัะตะปะตะน ะ ะตัะฟัะฑะปะธะบะธ ะะฝะดะพะฝะตะทะธะธ. ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 12 ะธัะปั 2011. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ ะธะท ะพัะธะณะธะฝะฐะปะฐ 21 ะฐะฒะณัััะฐ 2011 ะณะพะดะฐ.
- โ Fraksiย (ะธะฝะดะพะฝ.). DPR RI.ย โ ะัะธัะธะฐะปัะฝัะน ัะฐะนั ะกะพะฒะตัะฐ ะฝะฐัะพะดะฝัั ะฟัะตะดััะฐะฒะธัะตะปะตะน ะ ะตัะฟัะฑะปะธะบะธ ะะฝะดะพะฝะตะทะธะธ. ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 12 ะธัะปั 2011. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ ะธะท ะพัะธะณะธะฝะฐะปะฐ 21 ะฐะฒะณัััะฐ 2011 ะณะพะดะฐ.
- โ Denny Indrayana (2008) Indonesian Constitutional Reform 1999โ2002: An Evaluation of Constitution-Making in Transition, Kompas Book Publishing, Jakarta ISBN 978-979-709-394-5, p369
- โ People's Consultative Assembly (MPR-RI). Third Amendment to the 1945 Constitution of The Republic of Indonesiaย (ะฐะฝะณะป.). โ [ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ 1ย ะดะตะบะฐะฑัั 2006ย ะณะพะดะฐ.]
- โ Country Profile: Indonesiaย (ะฐะฝะณะป.) (PDF). U.S Library of Congress (ะดะตะบะฐะฑัั 2004). ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 9 ะดะตะบะฐะฑัั 2006. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ 26 ัะตะฒัะฐะปั 2005 ะณะพะดะฐ.
- โ Pimpinan Mahkamah Agungย (ะธะฝะดะพะฝ.).ย โ ะัะธัะธะฐะปัะฝัะน ัะฐะนั ะะตัั ะพะฒะฝะพะณะพ ััะดะฐ ะ ะตัะฟัะฑะปะธะบะธ ะะฝะดะพะฝะตะทะธะธ. ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 7 ะธัะปั 2011. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ 21 ะฐะฒะณัััะฐ 2011 ะณะพะดะฐ.
- โ Daftar Hakim Agungย (ะธะฝะดะพะฝ.).ย โ ะัะธัะธะฐะปัะฝัะน ัะฐะนั ะะตัั ะพะฒะฝะพะณะพ ััะดะฐ ะ ะตัะฟัะฑะปะธะบะธ ะะฝะดะพะฝะตะทะธะธ. ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 7 ะธัะปั 2011. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ 21 ะฐะฒะณัััะฐ 2011 ะณะพะดะฐ.
- โ Sejarah Pembentukan Mahkamah Konstitusiย (ะธะฝะดะพะฝ.).ย โ ะัะธัะธะฐะปัะฝัะน ัะฐะนั ะะพะฝััะธัััะธะพะฝะฝะพะณะพ ััะดะฐ ะ ะตัะฟัะฑะปะธะบะธ ะะฝะดะพะฝะตะทะธะธ. ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 8 ะธัะปั 2011. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ 21 ะฐะฒะณัััะฐ 2011 ะณะพะดะฐ.
- โ 1 2 Undang-Undang Republik Indonesia Nomor 2 Tahun 2011 tentang Perubahan atas Undang-Undang Nomor 2 Tahun 2008 Tentang Partai Politikย (ะธะฝะดะพะฝ.). Sekretariat Negara.ย โ ะะฐะบะพะฝ ะ ะตัะฟัะฑะปะธะบะธ ะะฝะดะพะฝะตะทะธะธ โ 2 2011 ะณะพะดะฐ ะพ ะฒะฝะตัะตะฝะธะธ ะธะทะผะตะฝะตะฝะธะน ะฒ ะะฐะบะพะฝ ะ ะตัะฟัะฑะปะธะบะธ ะะฝะดะพะฝะตะทะธะธ โ 2 2008 ะณะพะดะฐ ะพ ะฟะพะปะธัะธัะตัะบะธั ะฟะฐััะธัั . ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 11 ะธัะปั 2010. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ ะธะท ะพัะธะณะธะฝะฐะปะฐ 2 ัะตะฒัะฐะปั 2012 ะณะพะดะฐ.
- โ Partai-Partaiย (ะธะฝะดะพะฝ.). KPU RI.ย โ ะัะธัะธะฐะปัะฝัะน ัะฐะนั ะฆะตะฝััะฐะปัะฝะพะน ะธะทะฑะธัะฐัะตะปัะฝะพะน ะบะพะผะธััะธะธ ะ ะตัะฟัะฑะปะธะบะธ ะะฝะดะพะฝะตะทะธะธ. ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 11 ะธัะปั 2011. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ ะธะท ะพัะธะณะธะฝะฐะปะฐ 21 ะฐะฒะณัััะฐ 2011 ะณะพะดะฐ.
- โ Pemilu 2009 Dalam Angkaย (ะธะฝะดะพะฝ.). KPU RI.ย โ ะัะธัะธะฐะปัะฝัะน ัะฐะนั ะฆะตะฝััะฐะปัะฝะพะน ะธะทะฑะธัะฐัะตะปัะฝะพะน ะบะพะผะธััะธะธ ะ ะตัะฟัะฑะปะธะบะธ ะะฝะดะพะฝะตะทะธะธ. ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 11 ะธัะปั 2011. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ ะธะท ะพัะธะณะธะฝะฐะปะฐ 2 ัะตะฒัะฐะปั 2012 ะณะพะดะฐ.
- โ ะะฝะดะพะฝะตะทะธั. ะัะฐะฒะพ ะฝะฐ vuzlib.org. ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 13 ัะฝะฒะฐัั 2012. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ ะธะท ะพัะธะณะธะฝะฐะปะฐ 12 ัะตะฝััะฑัั 2012 ะณะพะดะฐ.
- โ ะะฝะดะพะฝะตะทะธั. ะ ะตัะฟัะฑะปะธะบะฐ ะะฝะดะพะฝะตะทะธั. Radnuk.info. ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 13 ัะฝะฒะฐัั 2012. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ ะธะท ะพัะธะณะธะฝะฐะปะฐ 2 ัะตะฒัะฐะปั 2012 ะณะพะดะฐ.
- โ 1 2 3 4 Legal Systems in ASEAN: Indonesiaย (ะฐะฝะณะป.). ASEAN Law Associasion. ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 13 ัะฝะฒะฐัั 2012. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ ะธะท ะพัะธะณะธะฝะฐะปะฐ 23 ัะฝะฒะฐัั 2012 ะณะพะดะฐ.
- โ Tentang Komnas HAMย (ะฐะฝะณะป.). Kementerian Hukum dan HAM.ย โ ะัะธัะธะฐะปัะฝัะน ัะฐะนั ะะฐัะธะพะฝะฐะปัะฝะพะน ะบะพะผะธััะธะธ ะฟะพ ะฟัะฐะฒะฐะผ ัะตะปะพะฒะตะบะฐ ะ ะตัะฟัะฑะปะธะบะธ ะะฝะดะพะฝะตะทะธะธ. ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 13 ัะฝะฒะฐัั 2012. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ ะธะท ะพัะธะณะธะฝะฐะปะฐ 2 ัะตะฒัะฐะปั 2012 ะณะพะดะฐ.
- โ Sejarahย (ะฐะฝะณะป.). Kementerian Hukum dan HAM.ย โ ะัะธัะธะฐะปัะฝัะน ัะฐะนั ะะธะฝะธััะตัััะฒะฐ ะทะฐะบะพะฝะฐ ะธ ะฟัะฐะฒ ัะตะปะพะฒะตะบะฐ ะ ะตัะฟัะฑะปะธะบะธ ะะฝะดะพะฝะตะทะธะธ. ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 13 ัะฝะฒะฐัั 2012. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ 2 ัะตะฒัะฐะปั 2012 ะณะพะดะฐ.
- โ Undang-Undang Republik Indonesia Nomor 39 Tahun 1999 Tentang Hak Asasi Manusiaย (ะธะฝะดะพะฝ.). Asian Human Rights Commission.ย โ ะะฐะบะพะฝ ะ ะตัะฟัะฑะปะธะบะธ ะะฝะดะพะฝะตะทะธะธ โ 39 1999 ะณะพะดะฐ ะะฑ ะพัะฝะพะฒะฝัั ะฟัะฐะฒะฐั ัะตะปะพะฒะตะบะฐ. ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 13 ัะฝะฒะฐัั 2012. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ ะธะท ะพัะธะณะธะฝะฐะปะฐ 2 ัะตะฒัะฐะปั 2012 ะณะพะดะฐ.
- โ World Report 2011: Indonesia. Events of 2011ย (ะฐะฝะณะป.). Human Rights Watch.ย โ ะะพะบะปะฐะด ะพ ัะธััะฐัะธะธ ะฒ ะพะฑะปะฐััะธ ะฟัะฐะฒ ัะตะปะพะฒะตะบะฐ ะฒ ะะฝะดะพะฝะตะทะธะธ ะฒ 2010 ะณะพะดั ะฝะฐ ะพัะธัะธะฐะปัะฝะพะผ ัะฐะนัะต ยซะฅััะผะฐะฝ ะ ะฐะนัั ะฃะพััยป. ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 13 ัะฝะฒะฐัั 2012. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ 2 ัะตะฒัะฐะปั 2012 ะณะพะดะฐ.
- โ Indonesia - Amnesty International Report 2010ย (ะฐะฝะณะป.). Amnesty International.ย โ ะะพะบะปะฐะด ะพ ัะธััะฐัะธะธ ะฒ ะพะฑะปะฐััะธ ะฟัะฐะฒ ัะตะปะพะฒะตะบะฐ ะฒ ะะฝะดะพะฝะตะทะธะธ ะฒ 2010 ะณะพะดั ะฝะฐ ะพัะธัะธะฐะปัะฝะพะผ ัะฐะนัะต ยซะะตะถะดัะฝะฐัะพะดะฝะพะน ะฐะผะฝะธััะธะธยป. ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 13 ัะฝะฒะฐัั 2012. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ ะธะท ะพัะธะณะธะฝะฐะปะฐ 2 ัะตะฒัะฐะปั 2012 ะณะพะดะฐ.
- โ 2010 Human Rights Report: Indonesiaย (ะฐะฝะณะป.). US Department of State.ย โ ะะพะบะปะฐะด ะพ ัะธััะฐัะธะธ ะฒ ะพะฑะปะฐััะธ ะฟัะฐะฒ ัะตะปะพะฒะตะบะฐ ะฒ ะะฝะดะพะฝะตะทะธะธ ะฒ 2010 ะณะพะดั ะฝะฐ ะพัะธัะธะฐะปัะฝะพะผ ัะฐะนัะต ะะพัะดะตะฟะฐััะฐะผะตะฝั ะกะจะ. ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 13 ัะฝะฒะฐัั 2012. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ 2 ัะตะฒัะฐะปั 2012 ะณะพะดะฐ.
- โ 1 2 3 4 Undang-Undang Republik Indonesia Nomor 24 Tahun 2009 tentang Bendera, Bahasa dan Lambang Negara serta Lagu Kebangsaanย (ะธะฝะดะพะฝ.). Sekretariat Negara.ย โ ะะฐะบะพะฝ ะ ะตัะฟัะฑะปะธะบะธ ะะฝะดะพะฝะตะทะธะธ โ 24 2009 ะณะพะดะฐ ะพ ะณะพััะดะฐัััะฒะตะฝะฝะพะผ ัะปะฐะณะต, ะณะพััะดะฐัััะฒะตะฝะฝะพะผ ัะทัะบะต, ะณะพััะดะฐัััะฒะตะฝะฝะพะผ ะณะตัะฑะต ะธ ะณะพััะดะฐัััะฒะตะฝะฝะพะผ ะณะธะผะฝะต. ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 11 ะธัะปั 2010. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ ะธะท ะพัะธะณะธะฝะฐะปะฐ 31 ะดะตะบะฐะฑัั 2010 ะณะพะดะฐ.
- โ Indonesiaย (ะธะฝะดะพะฝ.).ย โ ะกะฐะนั ยซะคะปะฐะณะธ ะผะธัะฐยป. ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 11 ะธัะปั 2010. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ ะธะท ะพัะธะณะธะฝะฐะปะฐ 21 ะฐะฒะณัััะฐ 2011 ะณะพะดะฐ.
- โ Lambang Garuda Pancasila Dirancang Seorang Sultanย (ะธะฝะดะพะฝ.). Tempo (27 ัะฝะฒะฐัั 2010).ย โ ะััะฝะฐะป ยซะขะตะผะฟะพยป (ัะปะตะบััะพะฝะฝะฐั ะฒะตััะธั). ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 12 ะธัะปั 2010. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ ะธะท ะพัะธะณะธะฝะฐะปะฐ 21 ะฐะฒะณัััะฐ 2011 ะณะพะดะฐ.
- โ Lagu Indonesia Raya asli dan yang dilecehkan oleh Malaysiaย (ะธะฝะดะพะฝ.) (4 ัะตะฝััะฑัั 2009). ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 12 ะธัะปั 2010. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ 21 ะฐะฒะณัััะฐ 2011 ะณะพะดะฐ.
- โ 1 2 3 Indonesia's Foreign Policy / The Principles of the Foreign Policyย (ะฐะฝะณะป.).ย โ ะัะธะฝัะธะฟั ะฒะฝะตัะฝะตะน ะฟะพะปะธัะธะบะธ ะะฝะดะพะฝะตะทะธะธ ะฝะฐ ัะฐะนัะต ะฟะพัะพะปัััะฒะฐ ะ ะตัะฟัะฑะปะธะบะธ ะะฝะดะพะฝะตะทะธะธ ะฒ ะกะจะ. ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 4 ะฐะฒะณัััะฐ 2011. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ ะธะท ะพัะธะณะธะฝะฐะปะฐ 21 ะฐะฒะณัััะฐ 2011 ะณะพะดะฐ.
- โ 1 2 3 ะ. ะ. ะะฐะปะตัะธะฝ. ะะฝะตัะฝัั ะฟะพะปะธัะธะบะฐ ะะฝะดะพะฝะตะทะธะธ.ย โ ะ., 1980.ย โ ะก.ย 5โ43.
- โ ะะกะะะ ะฒ ัะธััะตะผะต ะผะตะถะดัะฝะฐัะพะดะฝัั ะฟะพะปะธัะธัะตัะบะธั ะพัะฝะพัะตะฝะธะน.ย โ ะ., 1993.ย โ ะก.ย 85โ93.
- โ 1 2 3 Background Note: Indonesiaย (ะฐะฝะณะป.). U.S. Department of State.ย โ ะัะธัะธะฐะปัะฝัะน ัะฐะนั ะะฐัะพะดะฝะพะณะพ ะบะพะฝััะปััะฐัะธะฒะฝะพะณะพ ะบะพะฝะณัะตััะฐ ะ ะตัะฟัะฑะปะธะบะธ ะะฝะดะพะฝะตะทะธะธ. ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 12 ะธัะปั 2011. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ 21 ะฐะฒะณัััะฐ 2011 ะณะพะดะฐ.
- โ Indonesia โ Foreign Policyย (ะฐะฝะณะป.). U.S. Library of Congress. U.S. Library of Congress. ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 5 ะผะฐั 2007. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ 27 ัะตะฝััะฑัั 2006 ะณะพะดะฐ.
- โ ะะฝะดะพะฝะตะทะธั. ะะฝะตัะฝัั ะฟะพะปะธัะธะบะฐ. ะััะณะพัะฒะตั.ย โ ะกัะฐััั ยซะะฝะดะพะฝะตะทะธัยป ะฒ ัะฝัะธะบะปะพะฟะตะดะธะธ ยซะััะณะพัะฒะตัยป. ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 28 ะดะตะบะฐะฑัั 2011. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ 2 ัะตะฒัะฐะปั 2012 ะณะพะดะฐ.
- โ Lina A. Alexandra. Indonesiaโs mediating role in ASEANย (ะฐะฝะณะป.). The Jakarta Post (24 ัะตะฒัะฐะปั 2011).ย โ ะญะปะตะบััะพะฝะฝะฐั ะฒะตััะธั ะณะฐะทะตัั ยซะะถะฐะบะฐััะฐ ะฟะพััยป. ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 28 ะดะตะบะฐะฑัั 2011. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ 2 ัะตะฒัะฐะปั 2012 ะณะพะดะฐ.
- โ Indonesia's ะะฐัะฒะปะตะฝะธะต ะดะปั ะฟัะตััั ะฟะพ ะพะบะพะฝัะฐะฝะธะธ ะฟะตัะตะณะพะฒะพัะพะฒ ั ะัะตะทะธะดะตะฝัะพะผ ะะฝะดะพะฝะตะทะธะธ ะะตะณะฐะฒะฐัะธ ะกัะบะฐัะฝะพะฟัััะธ. ะัะธัะธะฐะปัะฝัะน ัะฐะนั ะัะตะทะธะดะตะฝัะฐ ะ ะพััะธะธ (21 ะฐะฟัะตะปั 2003). ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 4 ะฐะฒะณัััะฐ 2011. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ ะธะท ะพัะธะณะธะฝะฐะปะฐ 12 ะฐะฒะณัััะฐ 2011 ะณะพะดะฐ.
- โ ะ ะัะตะผะปะต ะฟัะพัะปะธ ะฟะตัะตะณะพะฒะพัั ะะปะฐะดะธะผะธัะฐ ะััะธะฝะฐ ะธ ะัะตะทะธะดะตะฝัะฐ ะะฝะดะพะฝะตะทะธะธ ะกััะธะปะพ ะะฐะฝะฑะฐะฝะณะฐ ะฎะดะพะนะพะฝะพ. ะัะธัะธะฐะปัะฝัะน ัะฐะนั ะัะตะทะธะดะตะฝัะฐ ะ ะพััะธะธ (1 ะดะตะบะฐะฑัั 2006). ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 4 ะฐะฒะณัััะฐ 2011. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ ะธะท ะพัะธะณะธะฝะฐะปะฐ 12 ะฐะฒะณัััะฐ 2011 ะณะพะดะฐ.
- โ ะัะธัะธะฐะปัะฝัะน ะฒะธะทะธั ะฒ ะะฝะดะพะฝะตะทะธั. ะัะธัะธะฐะปัะฝัะน ัะฐะนั ะัะตะทะธะดะตะฝัะฐ ะ ะพััะธะธ (1 ะดะตะบะฐะฑัั 2006). ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 4 ะฐะฒะณัััะฐ 2011. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ ะธะท ะพัะธะณะธะฝะฐะปะฐ 12 ะฐะฒะณัััะฐ 2011 ะณะพะดะฐ.
- โ ะัััะตัะฐ ั ะัะตะทะธะดะตะฝัะพะผ ะะฝะดะพะฝะตะทะธะธ ะกััะธะปะพ ะะฐะผะฑะฐะฝะณะพะผ ะฎะดะพะนะพะฝะพ. ะัะธัะธะฐะปัะฝัะน ัะฐะนั ะัะตะทะธะดะตะฝัะฐ ะ ะพััะธะธ (7 ะพะบััะฑัั 2013). ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 2 ะฐะฒะณัััะฐ 2024. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ 2 ะฐะฒะณัััะฐ 2024 ะณะพะดะฐ.
- โ ะัััะตัะฐ ั ะัะตะทะธะดะตะฝัะพะผ ะะฝะดะพะฝะตะทะธะธ ะะถะพะบะพ ะะธะดะพะดะพ. ะัะธัะธะฐะปัะฝัะน ัะฐะนั ะัะตะทะธะดะตะฝัะฐ ะ ะพััะธะธ (30 ะธัะฝั 2022). ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 2 ะฐะฒะณัััะฐ 2024. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ 2 ะฐะฒะณัััะฐ 2024 ะณะพะดะฐ.
- โ ะััะธะฝ ะธ ะธะทะฑัะฐะฝะฝัะน ะฟัะตะทะธะดะตะฝั ะะฝะดะพะฝะตะทะธะธ ะฒัััะตัะธะปะธัั ะฒ ะัะตะผะปะต. ะขะะกะก (31 ะธัะปั 2024). ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 31 ะธัะปั 2024. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ 31 ะธัะปั 2024 ะณะพะดะฐ.
- โ ะะฝะดะพะฝะตะทะธั ะฒัััะฟะธะปะฐ ะฒ ะะ ะะะก. ะ ะะ ะะพะฒะพััะธ (6 ัะฝะฒะฐัั 2025).ย โ ะัะธัะธะฐะปัะฝัะน ัะฐะนั ะธะฝัะพัะผะฐัะธะพะฝะฝะพะณะพ ะฐะณะตะฝัััะฒะฐ ะ ะะ ะะพะฒะพััะธ. ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 9 ัะตะฒัะฐะปั 2025. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ 9 ัะตะฒัะฐะปั 2025 ะณะพะดะฐ.
- โ 1 2 Indonesia Military Strengthย (ะธะฝะดะพะฝ.). Kebijakan Strategis Penyelenggaraan Pertahanan Negara.ย โ ะะตะปะฐั ะบะฝะธะณะฐ ะผะธะฝะธััะตัััะฒะฐ ะพะฑะพัะพะฝั ะะฝะดะพะฝะตะทะธะธ. ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 8 ะฐะฒะณัััะฐ 2011. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ ะธะท ะพัะธะณะธะฝะฐะปะฐ 21 ะฐะฒะณัััะฐ 2011 ะณะพะดะฐ.
- โ Yudhoyono: Indonesia Face Terrorism Threatย (ะฐะฝะณะป.). AllVoices (27 ะฐะฒะณัััะฐ 2011). ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 5 ะดะตะบะฐะฑัั 2011. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ ะธะท ะพัะธะณะธะฝะฐะปะฐ 8 ะผะฐั 2011 ะณะพะดะฐ.
- โ 1 2 3 Nurdin Hasan. Indonesian Terror Threat Now More Local, Expert Saysย (ะฐะฝะณะป.). JakartaGlobe (29 ะฝะพัะฑัั 2011). ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 5 ะดะตะบะฐะฑัั 2011. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ ะธะท ะพัะธะณะธะฝะฐะปะฐ 2 ัะตะฒัะฐะปั 2012 ะณะพะดะฐ.
- โ Kronologis Kerusuhan Ambon (Sept 1999)ย (ะธะฝะดะพะฝ.). Yayasan Sala Waku Maluku (ัะตะฝััะฑัั 1999). ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 13 ะดะตะบะฐะฑัั 2011. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ 2 ัะตะฒัะฐะปั 2012 ะณะพะดะฐ.
- โ Dampak Kerusuhan Maluku Terhadap Kondisi Sosial Ekonomi Stakeholder Pendukung Kegiatan Pariwisata Pantai Namalatu Kota Ambonย (ะธะฝะดะพะฝ.). Hamline University. ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 13 ะดะตะบะฐะฑัั 2011. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ 2 ัะตะฒัะฐะปั 2012 ะณะพะดะฐ.
- โ 1 2 izc. Kerusuhan Ambon Meluas ke Pulau Buruย (ะธะฝะดะพะฝ.). Sinar Harapan (6 ะผะฐั 2004).ย โ ะญะปะตะบััะพะฝะฝะฐั ะฒะตััะธั ะณะฐะทะตัั ยซะกะธะฝะฐั ะฅะฐัะฐะฟะฐะฝยป. ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 4 ัะตะฒัะฐะปั 2010. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ ะธะท ะพัะธะณะธะฝะฐะปะฐ 19 ะฐะฒะณัััะฐ 2011 ะณะพะดะฐ.
- โ 1 2 Indonesia seeks access US held Hambaliย (ะฐะฝะณะป.). The Age (8 ัะตะฝััะฑัั 2006). ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 5 ะดะตะบะฐะฑัั 2011. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ 2 ัะตะฒัะฐะปั 2012 ะณะพะดะฐ.
- โ Bali bombs 'were suicide attacks'ย (ะฐะฝะณะป.). BBC (2 ะพะบััะฑัั 2005).ย โ BBC News. ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 5 ะดะตะบะฐะฑัั 2011. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ 2 ัะตะฒัะฐะปั 2012 ะณะพะดะฐ.
- โ Indonesia considers measures after attackย (ะฐะฝะณะป.). Taipei Times (14 ะฐะฒะณัััะฐ 2003).ย โ ะญะปะตะบััะพะฝะฝะฐั ะฒะตััะธั ะณะฐะทะตัั ยซะขะฐะนะฑัะน ัะฐะนะผัยป. ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 5 ะดะตะบะฐะฑัั 2011. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ 2 ัะตะฒัะฐะปั 2012 ะณะพะดะฐ.
- โ Paul Dillon. Blast rocks Jakarta near Australian Embassyย (ะฐะฝะณะป.). USA Today (9 ะฐะฒะณัััะฐ 2004).ย โ ะญะปะตะบััะพะฝะฝะฐั ะฒะตััะธั ะณะฐะทะตัั ยซะฎ ะญั ะญะน ััะดัะนยป. ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 5 ะดะตะบะฐะฑัั 2011. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ 2 ัะตะฒัะฐะปั 2012 ะณะพะดะฐ.
- โ Global Study on Homicideย (ะฐะฝะณะป.) (PDF). United Nations Office on Drugs and Crime (UNODC). ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 5 ะดะตะบะฐะฑัั 2011. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ 2 ัะตะฒัะฐะปั 2012 ะณะพะดะฐ.
- โ S. Harrendorf, M. Heiskanen, S. Malby. International Statistics on Crime and Justiceย (ะฐะฝะณะป.) (PDF). European Institute for Crime Prevention And Control. ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 5 ะดะตะบะฐะฑัั 2011. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ 2 ัะตะฒัะฐะปั 2012 ะณะพะดะฐ.
- โ Indonesia โ Crime and Safetyย (ะฐะฝะณะป.). ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 5 ะดะตะบะฐะฑัั 2011. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ ะธะท ะพัะธะณะธะฝะฐะปะฐ 2 ัะตะฒัะฐะปั 2012 ะณะพะดะฐ.
- โ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 Indonesiaย (ะฐะฝะณะป.). The World Factbook. Central Intelligence Agency.
- โ ะ ะะะกะ: ยซะะฐะบะปัััะฝะฝัะต ะฒ ัััะฐะฝะฐั G20ยป ะัั ะธะฒะฝะฐั ะบะพะฟะธั ะพั 3 ะฝะพัะฑัั 2013 ะฝะฐ Wayback Machine. 31.10.2013
- โ Peter Gelling. Indonesia Widens Use of Death Penaltyย (ะฐะฝะณะป.). The New York Times.ย โ ะญะปะตะบััะพะฝะฝะฐั ะฒะตััะธั ะณะฐะทะตัั ยซะัั-ะะพัะบ ัะฐะนะผัยป (ะธะทะดะฐะฝะธะต ะดะปั ะะทะธะฐััะบะพ-ะขะธั ะพะพะบะตะฐะฝัะบะพะณะพ ัะตะณะธะพะฝะฐ). ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 2 ะดะตะบะฐะฑัั 2011. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ 2 ัะตะฒัะฐะปั 2012 ะณะพะดะฐ.
- โ Peter Gelling. Death Penalty Statistics, Country by Countryย (ะฐะฝะณะป.). The Guardian. ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 5 ะดะตะบะฐะฑัั 2011. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ 2 ัะตะฒัะฐะปั 2012 ะณะพะดะฐ.
- โ Chew, Amy. Indonesia military regains ground. CNN Asia (7 ะธัะปั 2002). ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 24 ะฐะฟัะตะปั 2007. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ 24 ัะตะฒัะฐะปั 2007 ะณะพะดะฐ.
- โ 1 2 3 4 5 ะะพะพััะถัะฝะฝัะต ัะธะปั ะะฝะดะพะฝะตะทะธะธ. ะฆะตะฝัั ะทะฐััะฑะตะถะฝะพะน ะฒะพะตะฝะฝะพะน ะธะฝัะพัะผะฐัะธะธ ะธ ะบะพะผะผัะฝะธะบะฐัะธะธ ะะพััะพัะฝะพะณะพ ะฒะพะตะฝะฝะพะณะพ ะพะบััะณะฐ ะ ะพััะธะนัะบะพะน ะคะตะดะตัะฐัะธะธ. ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 5 ะฐะฒะณัััะฐ 2011. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ ะธะท ะพัะธะณะธะฝะฐะปะฐ 8 ัะตะฝััะฑัั 2011 ะณะพะดะฐ.
- โ 1 2 3 4 Indonesia Military Strengthย (ะฐะฝะณะป.). Global Firepower. ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 5 ะฐะฒะณัััะฐ 2011. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ 21 ะฐะฒะณัััะฐ 2011 ะณะพะดะฐ.
- โ Karen Parker, J.D. [https://www.webcitation.org/613ItSzNJ?url=http://www.humanlaw.org/KPmaluku.html Republik Maluku: The Case for Self-determination]ย (ะฐะฝะณะป.). Association of Humanitarian Lawyers (ะผะฐัั 1996).ย โ ะะพะบะปะฐะด ะััะพัะธะฐัะธะธ ัะฟะตัะธะฐะปะธััะพะฒ ะฒ ะพะฑะปะฐััะธ ะณัะผะฐะฝะธัะฐัะฝะพะณะพ ะฟัะฐะฒะฐ ะะพะผะธััะธะธ ะะะ ะฟะพ ะฟัะฐะฒะฐะผ ัะตะปะพะฒะตะบะฐ, ะผะฐัั 1996 ะณะพะดะฐ. ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 21 ัะตะฒัะฐะปั 2010. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ ะธะท ะพัะธะณะธะฝะฐะปะฐ 19 ะฐะฒะณัััะฐ 2011 ะณะพะดะฐ.
- โ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Undang-Undang Republik Indonesia Nomor 32 Tahun 2004 Tentang Pemerinahan Daerahย (ะธะฝะดะพะฝ.). wikisource.org.ย โ ะะฐะบะพะฝ ะ ะตัะฟัะฑะปะธะบะธ ะะฝะดะพะฝะตะทะธะธ โ 32 2004 ะณะพะดะฐ ะพ ะผะตััะฝะพะผ ัะฐะผะพัะฟัะฐะฒะปะตะฝะธะธ. ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 21 ัะตะฒัะฐะปั 2010. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ 20 ะฐะฒะณัััะฐ 2011 ะณะพะดะฐ.
- โ Paripurna DPR Sahkan RUU Pembentukan 3 Provinsi Baru di Papuaย (ะธะฝะดะพะฝ.). CNN (30 ะธัะฝั 2022).ย โ ะกะฐะนั ะธะฝะดะพะฝะตะทะธะนัะบะพะน ัะตะดะฐะบัะธะธ CNN. ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 27 ะฐะฟัะตะปั 2023. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ 15 ะธัะปั 2022 ะณะพะดะฐ.
- โ Fitria Chusna Farisa. Sah! Indonesia Kini Punya 38 Provinsi, Ini Daftarnyaย (ะธะฝะดะพะฝ.). Kompas (17 ะฝะพัะฑัั 2022).ย โ ะะฐะทะตัะฐ ยซะะพะผะฟะฐัยป (ัะปะตะบััะพะฝะฝะฐั ะฒะตััะธั). ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 27 ะฐะฟัะตะปั 2023. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ 17 ะฝะพัะฑัั 2022 ะณะพะดะฐ.
- โ Undang-Undang Republik Indonesia Nomor 11 Tahun 2006 Tentang Pemerinahan Acehย (ะธะฝะดะพะฝ.).ย โ ะะฐะบะพะฝ ะ ะตัะฟัะฑะปะธะบะธ ะะฝะดะพะฝะตะทะธะธ โ 11 2006 ะณะพะดะฐ ะพะฑ ัะฟัะฐะฒะปะตะฝะธะธ ะัะตั ะฐ. ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 15 ะธัะปั 2011. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ 21 ะฐะฒะณัััะฐ 2011 ะณะพะดะฐ.
- โ Arum Sutrisni Putri. Daftar Kabupaten dan Kota di Indonesiaย (ะธะฝะดะพะฝ.). Kompas (8 ัะฝะฒะฐัั 2020).ย โ ะกะฟะธัะพะบ ะพะบััะณะพะฒ ะธ ะณะพัะพะดะพะฒ ะะฝะดะพะฝะตะทะธะธ ะฟะพ ัะพััะพัะฝะธั ะฝะฐ ะฝะฐัะฐะปะพ 2020 ะณะพะดะฐ, ะพะฟัะฑะปะธะบะพะฒะฐะฝะฝัะน ะฝะฐ ัะฐะนัะต ะณะฐะทะตัั ยซะะพะผะฟะฐัยป. ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 12 ะฐะฟัะตะปั 2000. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ 9 ัะฝะฒะฐัั 2020 ะณะพะดะฐ.
- โ 1 2 3 Hasil Sensus Penduduk 2020ย (ะธะฝะดะพะฝ.) (PDF). BPS Republik Indonesia.ย โ ะัะพะณะธ ะพะฑัะตะฝะฐัะธะพะฝะฐะปัะฝะพะน ะฟะตัะตะฟะธัะธ ะฝะฐัะตะปะตะฝะธั 2020 ะณะพะดะฐ ะฝะฐ ะพัะธัะธะฐะปัะฝะพะผ ัะฐะนัะต ะฆะตะฝััะฐะปัะฝะพะณะพ ััะฐัะธััะธัะตัะบะพะณะพ ะฐะณะตะฝัััะฒะฐ ะ ะตัะฟัะฑะปะธะบะธ ะะฝะดะพะฝะตะทะธะธ. ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 21 ัะฝะฒะฐัั 2021. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ 21 ัะฝะฒะฐัั 2021 ะณะพะดะฐ.
- โ 1 2 3 4 Hasil Sensus Penduduk 2020: Outlineย (ะธะฝะดะพะฝ.) (PDF). BPS Republik Indonesia.ย โ ะัะฝะพะฒะฝัะต ะธัะพะณะธ ะพะฑัะตะฝะฐัะธะพะฝะฐะปัะฝะพะน ะฟะตัะตะฟะธัะธ ะฝะฐัะตะปะตะฝะธั 2020 ะณะพะดะฐ - ะธะฝัะพัะผะฐัะธะพะฝะฝัะน ะฑัะปะปะตัะตะฝั ะฆะตะฝััะฐะปัะฝะพะณะพ ััะฐัะธััะธัะตัะบะพะณะพ ะฐะณะตะฝัััะฒะฐ ะ ะตัะฟัะฑะปะธะบะธ ะะฝะดะพะฝะตะทะธะธ. ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 21 ัะฝะฒะฐัั 2021. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ 22 ัะฝะฒะฐัั 2021 ะณะพะดะฐ.
- โ 1 2 M.Adriana Sri Adhiati and Armin Bobsien (ed.). Indonesia's Transmigration Programme - an Updateย (ะฐะฝะณะป.) (2001). ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 25 ะฐะฒะณัััะฐ 2011. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ ะธะท ะพัะธะณะธะฝะฐะปะฐ 2 ัะตะฒัะฐะปั 2012 ะณะพะดะฐ.
- โ Tabel Hasil Sensus Penduduk 2010ย (ะธะฝะดะพะฝ.). BPS Republik Indonesia.ย โ ะัะพะณะธ ะพะฑัะตะฝะฐัะธะพะฝะฐะปัะฝะพะน ะฟะตัะตะฟะธัะธ ะฝะฐัะตะปะตะฝะธั 2010 ะณะพะดะฐ ั ัะฐะทะฑะธะฒะบะพะน ะฝะฐ ะฟัะพะฒะธะฝัะธะธ, ะพะบััะณะฐ ะธ ะณะพัะพะดัะบะธะต ะผัะฝะธัะธะฟะฐะปะธัะตัั. ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 24 ะฐะฒะณัััะฐ 2011. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ ะธะท ะพัะธะณะธะฝะฐะปะฐ 2 ัะตะฒัะฐะปั 2012 ะณะพะดะฐ.
- โ 1 2 3 World Population to 2300ย (ะฐะฝะณะป.) (PDF). United Nations, Department of Economic and Social Affairs. ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 25 ะฐะฒะณัััะฐ 2011. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ ะธะท ะพัะธะณะธะฝะฐะปะฐ 2 ัะตะฒัะฐะปั 2012 ะณะพะดะฐ.
- โ Hasil Sensus Penduduk 2010: Data Agregat per Provinsiย (ะธะฝะดะพะฝ.) (PDF). BPS Republik Indonesia.ย โ ะัะฝะพะฒะฝัะต ะธัะพะณะธ ะพะฑัะตะฝะฐัะธะพะฝะฐะปัะฝะพะน ะฟะตัะตะฟะธัะธ ะฝะฐัะตะปะตะฝะธั 2010 ะณะพะดะฐ. ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 24 ะฐะฒะณัััะฐ 2011. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ ะธะท ะพัะธะณะธะฝะฐะปะฐ 23 ัะฝะฒะฐัั 2012 ะณะพะดะฐ.
- โ Proyeksi Penduduk 2000-2025ย (ะธะฝะดะพะฝ.). ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 25 ะฐะฒะณัััะฐ 2011. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ ะธะท ะพัะธะณะธะฝะฐะปะฐ 2 ัะตะฒัะฐะปั 2012 ะณะพะดะฐ.
- โ Taylor (2003), pages 5-7, Dawson, B.; Gillow, J. The Traditional Architecture of Indonesiaย (ะฐะฝะณะป.).ย โ London: Thames and Hudson Ltd, 1994.ย โ P.ย 7.ย โ ISBN 0-500-34132-X.; Witton, Patrick. Indonesiaย (ะฐะฝะณะป.).ย โ Melbourne: Lonely Planet, 2003.ย โ P.ย 139, 181, 251, 435.ย โ ISBN 1-74059-154-2.
- โ Kingsbury, Damien. Autonomy and Disintegration in Indonesiaย (ะฐะฝะณะป.).ย โ Routledge, 2003.ย โ P.ย 131.ย โ ISBN 0-415-29737-0.
- โ Chinese diaspora: Indonesiaย (ะฐะฝะณะป.). BBC (3 ะผะฐััะฐ 2005). ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 25 ะฐะฒะณัััะฐ 2011. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ 2 ัะตะฒัะฐะปั 2012 ะณะพะดะฐ.
- โ M. F. Swasono. Indigenous Cultures in the Development of Indonesia. Integration of endogenous cultural dimension into development. Indira Gandhi National Centre for the Arts, New Delhi (1997). ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 17 ัะตะฝััะฑัั 2006. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ ะธะท ะพัะธะณะธะฝะฐะปะฐ 10 ะพะบััะฑัั 2004 ะณะพะดะฐ.; The Overseas Chinese. Prospect Magazine (9 ะฐะฟัะตะปั 1998). ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 10 ะฐะฟัะตะปั 2011. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ ะธะท ะพัะธะณะธะฝะฐะปะฐ 21 ะฐะฒะณัััะฐ 2011 ะณะพะดะฐ.M. Ocorandi. An Analysis of the Implication of Suharto's resignation for Chinese Indonesians. Worldwide HuaRen Peace Mission (28 ะผะฐั 1998). ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 26 ัะตะฝััะฑัั 2006. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ 21 ะฐะฒะณัััะฐ 2011 ะณะพะดะฐ.; F.H. Winarta. Komisi Hukum Nasional Republik Indonesia (National Law Commission, Republic of Indonesia), Jakarta (ะฐะฒะณััั 2004).
- โ ะะกะญ, 1972, ั.ย 246.
- โ ะก ะฝะฐัะฐะปะฐ 2000-ั ะณะพะดะพะฒ ะฐะบัะธะฒะฝะพ ัะฟะพััะตะฑะปัะตััั ะฐะปััะตัะฝะฐัะธะฒะฝะฐั ะปะธะฝะณะฒะธััะธัะตัะบะฐั ะบะปะฐััะธัะธะบะฐัะธั, ัะพะณะปะฐัะฝะพ ะบะพัะพัะพะน ะธะฝะดะพะฝะตะทะธะนัะบะธะน ะพัะฝะพัะธััั ะบ ัะฐะบ ะฝะฐะทัะฒะฐะตะผะพะน ะทะฐะฟะฐะดะฝะพะทะพะฝะดัะบะพะน ะทะพะฝะต ะฐะฒัััะพะฝะตะทะธะนัะบะธั ัะทัะบะพะฒ, ะฒ ัะพ ะฒัะตะผั ะบะฐะบ ะธะฝะดะพะฝะตะทะธะนัะบะพะน ะฒะตัะฒะธ ะฒ ัะฐะผะบะฐั ะฟะพัะปะตะดะฝะธั ะฝะต ะฒัะดะตะปัะตััั
- โ ะะฝะดะพะฝะตะทะธะนัะบะธะน ัะทัะบย / ะ. ะ. ะัะฐะบะธะฝย // ะะพะปััะฐั ัะพะฒะตััะบะฐั ัะฝัะธะบะปะพะฟะตะดะธัย : [ะฒ 30 ั.]ย / ะณะป. ัะตะด. ะ. ะ. ะัะพั ะพัะพะฒ.ย โ 3-ะต ะธะทะด.ย โ ะ.ย : ะกะพะฒะตััะบะฐั ัะฝัะธะบะปะพะฟะตะดะธั, 1969โ1978.
- โ 1 2 3 4 Dr. George Quinn. Bahasa Indonesia: The Indonesian Languageย (ะฐะฝะณะป.). ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 12 ะธัะปั 2011. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ 21 ะฐะฒะณัััะฐ 2011 ะณะพะดะฐ.
- โ 1 2 3 4 ะ . ะ. ะะพัะธะณะพะดัะบะธะน, ะ. ะ. ะะพะฝะดัะฐัะบะธะฝ, ะ. ะ. ะะธะฝะพะฒัะตะฒ, ะ. ะ. ะะพัะฐะณะธะฝ. ะะพะปััะพะน ะธะฝะดะพะฝะตะทะธะนัะบะพ-ััััะบะธะน ัะปะพะฒะฐัั.ย โ ะ.: ยซะ ัััะบะธะน ัะทัะบยป, 1990.ย โ ะข.ย 1.ย โ ะก.ย 5โ6.
- โ ะะฝะดะพะฝะตะทะธะนัะบะธะน ัะทัะบ ะฒ Ethnologue. Languages of the World.
- โ Central Intelligence Agency. Indonesia. The World Factbook (2009). ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 27 ัะฝะฒะฐัั 2010. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ ะธะท ะพัะธะณะธะฝะฐะปะฐ 10 ะดะตะบะฐะฑัั 2008 ะณะพะดะฐ.
- โ 1 2 Languages of Indonesiaย (ะฐะฝะณะป.). Etnologue. ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 16 ะธัะปั 2018. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ 2 ัะตะฒัะฐะปั 2012 ะณะพะดะฐ.
- โ Languages of Indonesia (Java and Bali)ย (ะฐะฝะณะป.). Etnologue. ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 12 ะธัะปั 2011. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ 21 ะฐะฒะณัััะฐ 2011 ะณะพะดะฐ.
- โ Ethnologue report for Indonesia (Papua). Ethnologue.com. ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 28 ะฐะฟัะตะปั 2010. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ 21 ะฐะฒะณัััะฐ 2011 ะณะพะดะฐ.
- โ Penetapan Presiden Republik Indonesia Nomor 1 Tahun 1965 Tentang Pencegahan Penyalahgunaan Dan/Atau Penodaan Agamaย (ะธะฝะดะพะฝ.) (PDF). DPR RI.ย โ ะะพััะฐะฝะพะฒะปะตะฝะธะต ะัะตะทะธะดะตะฝัะฐ ะ ะตัะฟัะฑะปะธะบะธ ะะฝะดะพะฝะตะทะธะธ โ 1 ะพั 1967 ะณะพะดะฐ ะ ะฟัะตะดะพัะฒัะฐัะตะฝะธะธ ะทะปะพัะฟะพััะตะฑะปะตะฝะธั ะธ/ะธะปะธ ะพัะตัะฝะตะฝะธั ะฒ ะพัะฝะพัะตะฝะธะธ ัะตะปะธะณะธะธ. ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 13 ัะตะฝััะฑัั 2011. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ ะธะท ะพัะธะณะธะฝะฐะปะฐ 2 ัะตะฒัะฐะปั 2012 ะณะพะดะฐ.
- โ Instruksi Presiden Republik Indonesia Nomor 14 Tahun 1967 Tentang Agama Kepercayaan Dan Adat Istiadat Cinaย (ะธะฝะดะพะฝ.). Wikisource.ย โ ะะฝััััะบัะธั ะัะตะทะธะดะตะฝัะฐ ะ ะตัะฟัะฑะปะธะบะธ ะะฝะดะพะฝะตะทะธะธ โ 14 ะพั 1967 ะณะพะดะฐ ะ ัะตะปะธะณะธะธ, ะฒะตัะพะฒะฐะฝะธัั ะธ ััะฐะดะธัะธัั ะบะธัะฐะนัะตะฒ. ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 16 ัะฝะฒะฐัั 2012. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ 2 ัะตะฒัะฐะปั 2012 ะณะพะดะฐ.
- โ Keputusan Presiden Republik Indonesia Nomor 6 Tahun 2000ย (ะธะฝะดะพะฝ.). Wikisource.ย โ ะะพััะฐะฝะพะฒะปะตะฝะธะต ะัะตะทะธะดะตะฝัะฐ ะ ะตัะฟัะฑะปะธะบะธ ะะฝะดะพะฝะตะทะธะธ โ 6 ะพั 2000 ะณะพะดะฐ ะพะฑ ะพัะผะตะฝะต ะะฝััััะบัะธะธ ะัะตะทะธะดะตะฝัะฐ ะ ะตัะฟัะฑะปะธะบะธ ะะฝะดะพะฝะตะทะธะธ โ 14 ะพั 1967 ะณะพะดะฐ ะ ัะตะปะธะณะธะธ, ะฒะตัะพะฒะฐะฝะธัั ะธ ััะฐะดะธัะธัั ะบะธัะฐะนัะตะฒ. ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 16 ัะฝะฒะฐัั 2012. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ 2 ัะตะฒัะฐะปั 2012 ะณะพะดะฐ.
- โ Leo Suryadinata, Evi Nurvidya Arifin, Aris Ananta. Indonesia's Population.ย โ Singapore: Institute if Southeast Asian Studies, 2003.ย โ ะก.ย 175.ย โ ISBN 981-230-212-3.
- โ Shia Around the Worldย (ะธะฝะดะพะฝ.). ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 29 ะฐะฒะณัััะฐ 2011. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ 2 ัะตะฒัะฐะปั 2012 ะณะพะดะฐ.
- โ RI Sunni-Shia Council established | The Jakarta Post. ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 3 ะดะตะบะฐะฑัั 2019. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ 2 ะพะบััะฑัั 2018 ะณะพะดะฐ.
- โ 1 2 J. Gordon Melton, Martin Baumann. Religions of the World: A Comprehensive Encyclopedia of Beliefs and Practices.ย โ Oxford, England: ABC CLIO, 2002.ย โ ะก.ย 1445.ย โ 3200ย ั.ย โ ISBN 1-57607-223-1.
- โ Allan Anderson, Edmond Tang. Asian and Pentecostal: The Charismatic Face of Christianity in Asia.ย โ OCMS, 2005.ย โ ะก.ย 307โ312.ย โ 596ย ั.ย โ ISBN 1870345436.
- โ 2011 World Lutheran Membership Detailsย (ะฐะฝะณะป.). Lutheran World Federation (2001). ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 27 ัะตะฝััะฑัั 2013. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ 8 ัะฝะฒะฐัั 2014 ะณะพะดะฐ.
- โ Ricklefs (1991), pp.28, 62; Vickers (2005), p. 22; Goh, Robbie B.H. Christianity in Southeast Asiaย (ะฐะฝะณะป.).ย โ Institute of Southeast Asian Studies, 2005.ย โ P.ย 80.ย โ ISBN 981-230-297-2.
- โ Magnis-Suseno, F. 1981, Javanese Ethics and World-View: The Javanese Idea of the Good Life, PT Gramedia Pustaka Utama, Jakarta, 1997, pp.15-18, ISBN 979-605-406-X; Indonesia Annual International Religious Freedom Report 2003 (Press release). Jakarta, Indonesia: Bureau of Democracy, Human Rights and Labor, Embassy of the United States. 18 ะดะตะบะฐะฑัั 2003. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ 5 ะพะบััะฑัั 2017. ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 25 ะฐะฟัะตะปั 2007.
- โ Oey, Eric. Baliย // 3rd.ย โ Singapore: Periplus Editions, 1997.ย โ ISBN 962-593-028-0.
- โ Indonesiaโ Buddhism. U.S. Library of Congress. ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 15 ะพะบััะฑัั 2006. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ 14 ะฝะพัะฑัั 2017 ะณะพะดะฐ.
- โ Indonesian Religionsย (ะธะฝะดะพะฝ.). ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 29 ะฐะฒะณัััะฐ 2011. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ 2 ัะตะฒัะฐะปั 2012 ะณะพะดะฐ.
- โ World Competitiveness Ranking: 2024 Rankings out of 67 countriesย (ะฐะฝะณะป.). World Competitiveness Center (2024). ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 22 ะฝะพัะฑัั 2024. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ 26 ะฝะพัะฑัั 2024 ะณะพะดะฐ.
- โ The Long-Term Outlook for the BRICs and N-11 Post Crisisย (ะธะฝะดะพะฝ.). Goldman Sachs. ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 26 ะดะตะบะฐะฑัั 2011. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ ะธะท ะพัะธะณะธะฝะฐะปะฐ 2 ัะตะฒัะฐะปั 2012 ะณะพะดะฐ.
- โ World Economic Outlook Databaseย (ะฐะฝะณะป.). ะะตะถะดัะฝะฐัะพะดะฝัะน ะฒะฐะปััะฝัะน ัะพะฝะด (2024). ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 22 ะฝะพัะฑัั 2024. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ 4 ะดะตะบะฐะฑัั 2024 ะณะพะดะฐ.
- โ Real GDP growth - Annual percent changeย (ะฐะฝะณะป.). ะะตะถะดัะฝะฐัะพะดะฝัะน ะฒะฐะปััะฝัะน ัะพะฝะด (2024). ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 22 ะฝะพัะฑัั 2024. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ 14 ะฝะพัะฑัั 2020 ะณะพะดะฐ.
- โ Status dan Kedudukan Bankย (ะธะฝะดะพะฝ.). Bank Indonesia.ย โ ะัะธัะธะฐะปัะฝัะน ัะฐะนั ะะฐะฝะบะฐ ะะฝะดะพะฝะตะทะธะธ. ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 1 ะดะตะบะฐะฑัั 2011. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ 2 ัะตะฒัะฐะปั 2012 ะณะพะดะฐ.
- โ Policy research, Transparency International, ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ ะธะท ะพัะธะณะธะฝะฐะปะฐ 18 ะฐะฟัะตะปั 2012, ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 3 ะดะตะบะฐะฑัั 2019 ะััะพัะฝะธะบ. ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 3 ะดะตะบะฐะฑัั 2019. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ ะธะท ะพัะธะณะธะฝะฐะปะฐ 18 ะฐะฟัะตะปั 2012 ะณะพะดะฐ.
- โ 2010 Corruption Perceptions Index. Transparency International (15 ะดะตะบะฐะฑัั 2010). ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 10 ะฐะฟัะตะปั 2011. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ ะธะท ะพัะธะณะธะฝะฐะปะฐ 21 ะฐะฒะณัััะฐ 2011 ะณะพะดะฐ.
- โ Monetary Policy Report Quarter IV / 2010 - Central Bank of Republic of Indonesia. Bi.go.id (3 ะดะตะบะฐะฑัั 2010). ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 10 ะฐะฟัะตะปั 2011. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ 21 ะฐะฒะณัััะฐ 2011 ะณะพะดะฐ.
- โ Indonesiaโs economy continues to surprise. East Asia Forum (25 ัะตะฝััะฑัั 2010). ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 10 ะฐะฟัะตะปั 2011. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ 21 ะฐะฒะณัััะฐ 2011 ะณะพะดะฐ.
- โ IMF Survey: Indonesiaโs Choice of Policy Mix Critical to Ongoing Growth. Imf.org (28 ะธัะปั 2009). ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 10 ะฐะฟัะตะปั 2011. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ 21 ะฐะฒะณัััะฐ 2011 ะณะพะดะฐ.
- โ Fitch ะฟะพะฒััะธะปะพ ะดะพะปะณะพะฒะพะน ัะตะนัะธะฝะณ ะะฝะดะพะฝะตะทะธะธ ะดะพ ะธะฝะฒะตััะธัะธะพะฝะฝะพะณะพ. ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 1 ัะตะฒัะฐะปั 2012. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ 4 ะผะฐััะฐ 2016 ะณะพะดะฐ.
- โ Moodyโs ะฟะพะฒััะธะปะพ ััะฒะตัะตะฝะฝัะต ัะตะนัะธะฝะณะธ ะะฝะดะพะฝะตะทะธะธ. ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 1 ัะตะฒัะฐะปั 2012. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ 4 ะผะฐััะฐ 2016 ะณะพะดะฐ.
- โ Ayman Falak Medina. Indonesiaโs 2021 Minimum Wage: No Increases for Most Provincesย (ะธะฝะดะพะฝ.). ASEAN Briefing (8 ะดะตะบะฐะฑัั 2020). ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 18 ัะฝะฒะฐัั 2021. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ 24 ัะฝะฒะฐัั 2021 ะณะพะดะฐ.
- โ Jumlah Perusahaan Menurut SubSektorย (ะธะฝะดะพะฝ.). BPS RI. ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 2011-09-31. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ ะธะท ะพัะธะณะธะฝะฐะปะฐ 2 ัะตะฒัะฐะปั 2012 ะณะพะดะฐ.
- โ Nilai Tambah Menurut Subsektorย (ะธะฝะดะพะฝ.). BPS RI. ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 2011-09-31. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ ะธะท ะพัะธะณะธะฝะฐะปะฐ 2 ัะตะฒัะฐะปั 2012 ะณะพะดะฐ.
- โ ะ. ะ. ะะพะฟะพะฒ. ะะตะปะบะธะน ะฑะธะทะฝะตั ะะฝะดะพะฝะตะทะธะธ.ย โ ะ.: ะะฐัะบะฐ, 1991.ย โ ะก.ย 6โ11.
- โ Coal Mining Indonesia: Power Program, Price, Production & Renegotiationsย (ะฐะฝะณะป.). Indonesia Investments. ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 19 ะดะตะบะฐะฑัั 2016. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ 28 ะฐะฒะณัััะฐ 2016 ะณะพะดะฐ.
- โ ะะธัะพะฒะพะน ัะบัะฟะพัั: ะฃะณะพะปั ะบะฐะผะตะฝะฝัะน ะฒ 2014 ะณ. TrendEkonomy. ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 19 ะดะตะบะฐะฑัั 2016. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ ะธะท ะพัะธะณะธะฝะฐะปะฐ 26 ะฐะฟัะตะปั 2017 ะณะพะดะฐ.
- โ 1 2 3 4 Top production โ Indonesia โ 2009ย (ะฐะฝะณะป.).ย โ ะกัะฐัะธััะธัะตัะบะธะต ะดะฐะฝะฝัะต ะฟะพ ัะตะปััะบะพั ะพะทัะนััะฒะตะฝะฝะพะผั ะฟัะพะธะทะฒะพะดััะฒั ะฒ ะะฝะดะพะฝะตะทะธะธ ะฝะฐ ะพัะธัะธะฐะปัะฝะพะผ ัะฐะนัะต ะคะะ. ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 20 ัะตะฝััะฑัั 2011. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ 2 ัะตะฒัะฐะปั 2012 ะณะพะดะฐ.
- โ P. Abrianto. Indonesia Raises 15 Million Cattleย (ะฐะฝะณะป.). Tempo (30 ะธัะฝั 2011).ย โ ะญะปะตะบััะพะฝะฝะฐั ะฒะตััะธั ะถััะฝะฐะปะฐ ยซะขะตะผะฟะพยป. ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 2011-09-31. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ ะธะท ะพัะธะณะธะฝะฐะปะฐ 2 ัะตะฒัะฐะปั 2012 ะณะพะดะฐ.
- โ Kurban dan Peluang Bisnis Kambingย (ะธะฝะดะพะฝ.). ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 20 ัะตะฝััะฑัั 2011. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ 2 ัะตะฒัะฐะปั 2012 ะณะพะดะฐ.
- โ Wow - 7,5 Juta Populasi Ternak Babi Indonesiaย (ะธะฝะดะพะฝ.). ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 20 ัะตะฝััะฑัั 2011. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ 2 ัะตะฒัะฐะปั 2012 ะณะพะดะฐ.
- โ Development Of Poultry Farms In Indonesiaย (ะฐะฝะณะป.). Indonesian Commercial Newsletter (2009). ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 20 ัะตะฝััะฑัั 2011. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ 2 ัะตะฒัะฐะปั 2012 ะณะพะดะฐ.
- โ Capture: Quantityย (ะฐะฝะณะป.). FAO.ย โ ะกัะฐัะธััะธัะตัะบะธะต ะดะฐะฝะฝัะต ะฟะพ ััะฑะพะฒะพะดััะฒั ะฒ ัััะฐะฝะฐั ะผะธัะฐ ะฝะฐ ะพัะธัะธะฐะปัะฝะพะผ ัะฐะนัะต ะคะะ. ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 20 ัะตะฝััะฑัั 2011. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ 2 ัะตะฒัะฐะปั 2012 ะณะพะดะฐ.
- โ The Republic of Indonesiaย (ะฐะฝะณะป.). FAO.ย โ ะะฑะทะพั ะฟะพ ััะฑะพะปะพะฒััะฒั ะฒ ะะฝะดะพะฝะตะทะธะธ ะฝะฐ ะพัะธัะธะฐะปัะฝะพะผ ัะฐะนัะต ะคะะ. ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 20 ัะตะฝััะฑัั 2011. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ 2 ัะตะฒัะฐะปั 2012 ะณะพะดะฐ.
- โ National Aquaculture Sector Overview โ Indonesiaย (ะฐะฝะณะป.). FAO.ย โ ะะฑะทะพั ะฟะพ ััะฑะพะฒะพะดััะฒั ะฒ ะะฝะดะพะฝะตะทะธะธ ะฝะฐ ะพัะธัะธะฐะปัะฝะพะผ ัะฐะนัะต ะคะะ. ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 20 ัะตะฝััะฑัั 2011. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ ะธะท ะพัะธะณะธะฝะฐะปะฐ 2 ัะตะฒัะฐะปั 2012 ะณะพะดะฐ.
- โ Removals and production โ Indonesiaย (ะฐะฝะณะป.). FAO.ย โ ะะฑะทะพั ะฟะพ ะฟัะพะธะทะฒะพะดััะฒั ะดัะตะฒะตัะธะฝั ะฒ ะะฝะดะพะฝะตะทะธะธ ะฝะฐ ะพัะธัะธะฐะปัะฝะพะผ ัะฐะนัะต ะคะะ. ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 20 ัะตะฝััะฑัั 2011. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ 2 ัะตะฒัะฐะปั 2012 ะณะพะดะฐ.
- โ Indonesiaย (ะฐะฝะณะป.). Global Timber. ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 20 ัะตะฝััะฑัั 2011. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ 2 ัะตะฒัะฐะปั 2012 ะณะพะดะฐ.
- โ 1 2 Liberalisasi Sektor Jasa Tingkatkan Ekonomiย (ะธะฝะดะพะฝ.). News Magazine (15 ะธัะปั 2011). ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 8 ะดะตะบะฐะฑัั 2011. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ 2 ัะตะฒัะฐะปั 2012 ะณะพะดะฐ.
- โ 1 2 Jumlah Gerai Toko di Indonesia Terbesar Kedua di Duniaย (ะธะฝะดะพะฝ.) (16 ะผะฐััะฐ 2011). ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 10 ะดะตะบะฐะฑัั 2011. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ ะธะท ะพัะธะณะธะฝะฐะปะฐ 2 ัะตะฒัะฐะปั 2012 ะณะพะดะฐ.
- โ 1 2 Kepala Bappenas: Infrastruktur Menghambat Perdaganganย (ะธะฝะดะพะฝ.) (30 ะฝะพัะฑัั 2011). ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 10 ะดะตะบะฐะฑัั 2011. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ 2 ัะตะฒัะฐะปั 2012 ะณะพะดะฐ.
- โ Indonesia Tourist Arrivals Rose in 2009 but Spending Declinedย (ะฐะฝะณะป.). The Jakarta Globe (6 ะพะบััะฑัั 2010). ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 10 ะดะตะบะฐะฑัั 2011. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ ะธะท ะพัะธะณะธะฝะฐะปะฐ 2 ัะตะฒัะฐะปั 2012 ะณะพะดะฐ.
- โ Infrastruktur Jadi Pengendala Pariwisata Indonesiaย (ะธะฝะดะพะฝ.). Pikiran Rakyat (4 ะธัะปั 2011).ย โ ะญะปะตะบััะพะฝะฝะฐั ะฒะตััะธั ะณะฐะทะตัั ยซะะธะบะธัะฐะฝ ัะฐะบัััยป. ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 10 ะดะตะบะฐะฑัั 2011. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ ะธะท ะพัะธะณะธะฝะฐะปะฐ 2 ัะตะฒัะฐะปั 2012 ะณะพะดะฐ.
- โ World Heritage Listย (ะฐะฝะณะป.). UNESCO.ย โ ะกะฟะธัะพะบ ะพะฑัะตะบัะพะฒ ะัะตะผะธัะฝะพะณะพ ะฝะฐัะปะตะดะธั ะฝะฐ ะพัะธัะธะฐะปัะฝะพะผ ัะฐะนัะต ะฎะะะกะะ. ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 10 ัะฝะฒะฐัั 2012. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ 2 ัะตะฒัะฐะปั 2012 ะณะพะดะฐ.
- โ RI to launch โWonderful Indonesiaโ to lure touristsย (ะฐะฝะณะป.). The Jakarta Post (31 ะดะตะบะฐะฑัั 2010).ย โ ะญะปะตะบััะพะฝะฝะฐั ะฒะตััะธั ะณะฐะทะตัั ยซะะถะฐะบะฐััะฐ ะฟะพััยป. ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 10 ะดะตะบะฐะฑัั 2011. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ 2 ัะตะฒัะฐะปั 2012 ะณะพะดะฐ.
- โ Visitor Arrivals to Indonesia 2001-2009ย (ะฐะฝะณะป.). Ministry of Culture and Tourism, Republic of Indonesia.ย โ ะัะธัะธะฐะปัะฝัะน ัะฐะนั ะะธะฝะธััะตัััะฒะฐ ะบัะปััััั ะธ ัััะธะทะผะฐ ะ ะบัะฟัะฑะปะธะบะธ ะะฝะดะพะฝะตะทะธะธ. ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 10 ะดะตะบะฐะฑัั 2011. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ ะธะท ะพัะธะณะธะฝะฐะปะฐ 21 ะธัะปั 2011 ะณะพะดะฐ.
- โ Jumlah Kedatangan Wisatawan Mancanegara ke Indonesia Menurut Negara Tempat Tinggal 2002-2010ย (ะธะฝะดะพะฝ.). BPS RI. ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 10 ะดะตะบะฐะฑัั 2011. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ ะธะท ะพัะธะณะธะฝะฐะปะฐ 2 ัะตะฒัะฐะปั 2012 ะณะพะดะฐ.
- โ ะะปะตะบัะฐะฝะดัะฐ ะะพะปัะฝัะบะฐั. ะะฝะดะพะฝะตะทะธั ะถะดะตั ะฝะพะฒัั ัะตะบะพัะดะพะฒ ัััะฟะพัะพะบะฐ ะธะท ะ ะค ะธ ะทะฐะฟััะบะฐ ะฟััะผัั ัะตะนัะพะฒ. ะััะพัะธะฐัะธั ัััะพะฟะตัะฐัะพัะพะฒ (25 ะผะฐั 2024). ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 31 ะธัะปั 2024. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ 31 ะธัะปั 2024 ะณะพะดะฐ.
- โ 1 2 Indonesia planning to have four nuke power plants by 2025ย (ะฐะฝะณะป.). Antara (23 ะพะบััะฑัั 2011).ย โ ะกะฐะนั ะธะฝะดะพะฝะตะทะธะนัะบะพะณะพ ะณะพััะดะฐัััะฒะตะฝะฝะพะณะพ ะฝะพะฒะพััะฝะพะณะพ ะฐะณะตะฝัััะฒะฐ ยซะะฝัะฐัะฐยป. ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 31 ะพะบััะฑัั 2011. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ 2 ัะตะฒัะฐะปั 2012 ะณะพะดะฐ.
- โ 1 2 3 Electricity production (kWh) in Indonesiaย (ะฐะฝะณะป.). World Bank (2019). ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 31 ะผะฐััะฐ 2019. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ 31 ะผะฐััะฐ 2019 ะณะพะดะฐ.
- โ Energyย (ะฐะฝะณะป.). ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 4 ะฝะพัะฑัั 2011. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ 2 ัะตะฒัะฐะปั 2012 ะณะพะดะฐ.
- โ Hendro Tjahjono. Indonesia's perspective for the introduction of a nuclear power plantย (ะฐะฝะณะป.). Technology Assessment Workshop, Vienna. IAEA (17 ะฝะพัะฑัั 2008). ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 26 ะฝะพัะฑัั 2011. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ ะธะท ะพัะธะณะธะฝะฐะปะฐ 2 ัะตะฒัะฐะปั 2012 ะณะพะดะฐ.
- โ Perkembangan Jumlah Kendaraan Bermotor Menurut Jenis tahun 1987-2011ย (ะธะฝะดะพะฝ.). BPS RI.ย โ ะะฐะฝะฝัะต ะฟะพ ะบะพะปะธัะตััะฒั ะฐะฒัะพััะฐะฝัะฟะพััะฝัั ััะตะดััะฒ ะฝะฐ ะพัะธัะธะฐะปัะฝะพะผ ัะฐะนัะต ะฆะตะฝััะฐะปัะฝะพะณะพ ััะฐัะธััะธัะตัะบะพะณะพ ะฐะณะตะฝัััะฒะฐ ะ ะตัะฟัะฑะปะธะบะธ ะะฝะดะพะฝะตะทะธะธ. ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 2 ะธัะปั 2013. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ ะธะท ะพัะธะณะธะฝะฐะปะฐ 6 ะธัะปั 2013 ะณะพะดะฐ.
- โ Overview - About MRT Jakartaย (ะธะฝะดะพะฝ.). ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 17 ัะฝะฒะฐัั 2012. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ ะธะท ะพัะธะณะธะฝะฐะปะฐ 2 ัะตะฒัะฐะปั 2012 ะณะพะดะฐ.
- โ ะะฝะดะพะฝะตะทะธั ะพัะบััะปะฐ ะฟะตัะฒัั ะฒััะพะบะพัะบะพัะพััะฝัั ะะ ะฟัะธ ะฟะพะดะดะตัะถะบะต ะะธัะฐั. SilkBridge (3 ะพะบััะฑัั 2023). ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 3 ะพะบััะฑัั 2023. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ 9 ะดะตะบะฐะฑัั 2023 ะณะพะดะฐ.
- โ Niaga Berjadwalย (ะธะฝะดะพะฝ.). World Bank.ย โ ะะตัะตัะตะฝั ะฝะฐัะธะพะฝะฐะปัะฝัั ะฐะฒะธะฐะบะพะผะฟะฐะฝะธะน ะฝะฐ ะพัะธัะธะฐะปัะฝะพะผ ัะฐะนัะต ะะปะฐะฒะฝะพะณะพ ัะฟัะฐะฒะปะตะฝะธั ะณัะฐะถะดะฐะฝัะบะพะน ะฐะฒะธะฐัะธะธ ะะธะฝะธััะตัััะฒะฐ ััะฐะฝัะฟะพััะฐ ะธ ัะฒัะทะธ ะ ะตัะฟัะฑะปะธะบะธ ะะฝะดะพะฝะตะทะธะธ. ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 28 ะพะบััะฑัั 2011. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ ะธะท ะพัะธะณะธะฝะฐะปะฐ 2 ัะตะฒัะฐะปั 2012 ะณะพะดะฐ.
- โ Transportasiย (ะธะฝะดะพะฝ.). Pemerintah Kabupaten Buru (13 ัะตะฒัะฐะปั 2010).ย โ ะัะธัะธะฐะปัะฝัะน ัะฐะนั ะฐะดะผะธะฝะธัััะฐัะธะธ ะพะบััะณะฐ ะััั. ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 28 ะพะบััะฑัั 2011. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ ะธะท ะพัะธะณะธะฝะฐะปะฐ 19 ะฐะฒะณัััะฐ 2011 ะณะพะดะฐ.
- โ Bogorย (ะฐะฝะณะป.). ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 1 ะฝะพัะฑัั 2011. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ 2 ัะตะฒัะฐะปั 2012 ะณะพะดะฐ.
- โ Becak Tambah Banyak di Bogorย (ะธะฝะดะพะฝ.). Kompas (23 ะพะบััะฑัั 2009).ย โ ะญะปะตะบััะพะฝะฝะฐั ะฒะตััะธั ะณะฐะทะตัั ยซะะพะผะฟะฐัยป. ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 1 ะฝะพัะฑัั 2011. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ 2 ัะตะฒัะฐะปั 2012 ะณะพะดะฐ.
- โ 1 2 3 Indonesiaย (ะฐะฝะณะป.) (PDF). World Bank.ย โ ะะฐะฝะฝัะต ะฟะพ ะพะฑะตัะฟะตัะตะฝะธั ะฝะฐัะตะปะตะฝะธั ะะฝะดะพะฝะตะทะธะธ ััะตะดััะฒะฐะผะธ ัะฒัะทะธ ะฝะฐ ะพัะธัะธะฐะปัะฝะพะผ ัะฐะนัะต ะัะตะผะธัะฝะพะณะพ ะฑะฐะฝะบะฐ. ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 30 ะพะบััะฑัั 2011. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ ะธะท ะพัะธะณะธะฝะฐะปะฐ 2 ัะตะฒัะฐะปั 2012 ะณะพะดะฐ.
- โ Internet World Statsย (ะฐะฝะณะป.). Miniwatts Marketing Group (2011).ย โ ะกัะฐัะธััะธะบะฐ ะดะพัััะฟะฐ ะบ ัะตัะธ ะะฝัะตัะฝะตั ะฒ ัััะฐะฝะฐั ะะทะธะธ. ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 30 ะพะบััะฑัั 2011. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ 2 ัะตะฒัะฐะปั 2012 ะณะพะดะฐ.
- โ Sejarah Satelit Milik Indonesiaย (ะธะฝะดะพะฝ.). ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 12 ัะฝะฒะฐัั 2011. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ ะธะท ะพัะธะณะธะฝะฐะปะฐ 2 ัะตะฒัะฐะปั 2012 ะณะพะดะฐ.
- โ 1 2 3 Indonesia. Development of the Health Systemย (ะฐะฝะณะป.). WHO.ย โ ะกะฟัะฐะฒะบะฐ ะพ ะฝะฐัะธะพะฝะฐะปัะฝะพะน ัะธััะตะผะต ะทะดัะฐะฒะพะพั ัะฐะฝะตะฝะธั ะฒ ะะฝะดะพะฝะตะทะธะธ ะฝะฐ ะพัะธัะธะฐะปัะฝะพะผ ัะฐะนัะต ะัะตะผะธัะฝะพะน ะพัะณะฐะฝะธะทะฐัะธะธ ะทะดัะฐะฒะพะพั ัะฐะฝะตะฝะธั. ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 2 ะดะตะบะฐะฑัั 2011. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ ะธะท ะพัะธะณะธะฝะฐะปะฐ 2 ัะตะฒัะฐะปั 2012 ะณะพะดะฐ.
- โ 1 2 Health care system in Indonesiaย (ะฐะฝะณะป.). University of Agder. ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 2 ะดะตะบะฐะฑัั 2011. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ ะธะท ะพัะธะณะธะฝะฐะปะฐ 2 ัะตะฒัะฐะปั 2012 ะณะพะดะฐ.
- โ Pondok Bersalin Desaย (ะธะฝะดะพะฝ.). ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 2 ะดะตะบะฐะฑัั 2011. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ 2 ัะตะฒัะฐะปั 2012 ะณะพะดะฐ.
- โ Traditional Medicines in Indonesiaย (ะฐะฝะณะป.) (PDF). ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 1 ะฝะพัะฑัั 2011. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ 2 ัะตะฒัะฐะปั 2012 ะณะพะดะฐ.
- โ Traditional Chinese Medicine in Indonesiaย (ะฐะฝะณะป.). ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 1 ะฝะพัะฑัั 2011. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ 2 ัะตะฒัะฐะปั 2012 ะณะพะดะฐ.
- โ Hasbullah Thabrany, Ascobat Gani, Pujianto, Laura Mayanda, Mahlil, Bagus Satria Budi. Social Health Insurance in Indonesia: Current Status and the Plan for National Health Insuranceย (ะฐะฝะณะป.) (PDF). WHO SEARO. ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 2 ะดะตะบะฐะฑัั 2011. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ ะธะท ะพัะธะณะธะฝะฐะปะฐ 2 ัะตะฒัะฐะปั 2012 ะณะพะดะฐ.
- โ 1 2 3 Ministry of Education of Indonesia. Country Paper: Status and Major Challenges of Literacy in Indonesiaย (ะฐะฝะณะป.) (PDF). UNESCO (ะธัะปั 2010). ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 4 ะฝะพัะฑัั 2011. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ 2 ัะตะฒัะฐะปั 2012 ะณะพะดะฐ.
- โ Educationย (ะฐะฝะณะป.). ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 4 ะฝะพัะฑัั 2011. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ 2 ัะตะฒัะฐะปั 2012 ะณะพะดะฐ.
- โ 4.8 Million University Students in Indonesiaย (ะธะฝะดะพะฝ.)ย (ะฝะตะดะพัััะฟะฝะฐั ัััะปะบะฐย โ ะธััะพัะธั) (26 ะผะฐััะฐ 2011). ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 4 ะฝะพัะฑัั 2011.
- โ Perguruan Tinggi Negeriย (ะธะฝะดะพะฝ.) (2011).ย โ ะกะฟะธัะพะบ ะณะพััะดะฐัััะฒะตะฝะฝัั ะฒัะทะพะฒ ะฝะฐ ัะฐะนัะต ะะปะฐะฒะฝะพะณะพ ัะฟัะฐะฒะปะตะฝะธั ะฒัััะตะณะพ ะพะฑัะฐะทะพะฒะฐะฝะธั ะะธะฝะธััะตัััะฒะฐ ะพะฑัะฐะทะพะฒะฐะฝะธั ะ ะตัะฟัะฑะปะธะบะธ ะะฝะดะพะฝะตะทะธะธ. ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 4 ะฝะพัะฑัั 2011. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ ะธะท ะพัะธะณะธะฝะฐะปะฐ 5 ัะตะฝััะฑัั 2012 ะณะพะดะฐ.
- โ Informasi Terlengkap Perguruan Tinggi Swasta Indonesiaย (ะฐะฝะณะป.). PTI online (2011). ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 4 ะฝะพัะฑัั 2011. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ ะธะท ะพัะธะณะธะฝะฐะปะฐ 2 ัะตะฒัะฐะปั 2012 ะณะพะดะฐ.
- โ Universities of Indonesiaย (ะฐะฝะณะป.) (2010). ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 4 ะฝะพัะฑัั 2011. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ ะธะท ะพัะธะณะธะฝะฐะปะฐ 20 ะฐะฒะณัััะฐ 2011 ะณะพะดะฐ.
- โ 1 2 3 ะะกะญ, 1972, ั.ย 252.
- โ 1 2 3 4 Historyย (ะธะฝะดะพะฝ.). LIPI (24 ะดะตะบะฐะฑัั 2010).ย โ ะัะธัะธะฐะปัะฝัะน ัะฐะนั ะะฐััะฝะพะณะพ ะพะฑัะตััะฒะฐ ะะฝะดะพะฝะตะทะธะธ. ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 7 ะดะตะบะฐะฑัั 2011. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ 2 ัะตะฒัะฐะปั 2012 ะณะพะดะฐ.
- โ Asal dan arti nama Pakuanย (ะธะฝะดะพะฝ.). ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 29 ะผะฐั 2010. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ 20 ะฐะฒะณัััะฐ 2011 ะณะพะดะฐ.
- โ Penelitian โ Pengantarย (ะธะฝะดะพะฝ.). Universitas Indonesia.ย โ ะัะธัะธะฐะปัะฝัะน ัะฐะนั ะะฝะดะพะฝะตะทะธะนัะบะพะณะพ ัะฝะธะฒะตััะธัะตัะฐ. ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 8 ะดะตะบะฐะฑัั 2011. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ ะธะท ะพัะธะณะธะฝะฐะปะฐ 2 ัะตะฒัะฐะปั 2012 ะณะพะดะฐ.
- โ Informasi Umum dan Sejarahย (ะธะฝะดะพะฝ.). Institut Teknologi Bandung.ย โ ะัะธัะธะฐะปัะฝัะน ัะฐะนั ะะฐะฝะดัะฝะณัะบะพะณะพ ัะตั ะฝะพะปะพะณะธัะตัะบะพะณะพ ะธะฝััะธัััะฐ. ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 8 ะดะตะบะฐะฑัั 2011. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ ะธะท ะพัะธะณะธะฝะฐะปะฐ 2 ัะตะฒัะฐะปั 2012 ะณะพะดะฐ.
- โ Penelitianย (ะธะฝะดะพะฝ.). Institut Pertanian Bogor.ย โ ะัะธัะธะฐะปัะฝัะน ัะฐะนั ะะพะณะพััะบะพะณะพ ัะตะปััะบะพั ะพะทัะนััะฒะตะฝะฝะพะณะพ ะธะฝััะธัััะฐ. ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 8 ะดะตะบะฐะฑัั 2011. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ ะธะท ะพัะธะณะธะฝะฐะปะฐ 21 ะธัะปั 2011 ะณะพะดะฐ.
- โ ยซะะพััะดะฐัััะฒะตะฝะฝะพะต ะผะธะฝะธััะตัััะฒะพยป (ะธะฝะดะพะฝ. Kementerian Negara)ย โ ะฒ ะธะฝะดะพะฝะตะทะธะนัะบะพะน ะฟัะฐะฒะธัะตะปัััะฒะตะฝะฝะพะน ััััะบัััะต ะฒะตะดะพะผััะฒะพ, ัะพัะผะฐะปัะฝะพ ะฝะตัะบะพะปัะบะพ ะฑะพะปะตะต ะฝะธะทะบะพะณะพ ััะพะฒะฝั, ัะตะผ ะฟัะพััะพ ยซะผะธะฝะธััะตัััะฒะพยป
- โ Visi Misi IPTEK 2025ย (ะธะฝะดะพะฝ.). KRT RI.ย โ ะัะธัะธะฐะปัะฝัะน ัะฐะนั ะะพััะดะฐัััะฒะตะฝะฝะพะณะพ ะผะธะฝะธััะตัััะฒะฐ ะฝะฐัะบะธ ะธ ัะตั ะฝะพะปะพะณะธะน ะ ะตัะฟัะฑะปะธะบะธ ะะฝะดะพะฝะตะทะธะธ. ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 7 ะดะตะบะฐะฑัั 2011. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ ะธะท ะพัะธะณะธะฝะฐะปะฐ 2 ัะตะฒัะฐะปั 2012 ะณะพะดะฐ.
- โ 1 2 3 4 5 ะะกะญ, 1972.
- โ 1 2 Taylor, Jean Gelman. Indonesia: Peoples and Historiesย (ะฐะฝะณะป.).ย โ New Haven and London: Yale University Press, 2003.ย โ ISBN 0-300-10518-5., pages 299โ301
- โ 1 2 3 4 100 Tahun Seni Lukis Modern Indonesiaย (ะธะฝะดะพะฝ.). Pelukis Batam (9 ะพะบััะฑัั 2008). ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 8 ัะตะฒัะฐะปั 2011. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ 2 ัะตะฒัะฐะปั 2012 ะณะพะดะฐ.
- โ 1 2 Patrick D. Flores. International Congress of Aesthetics 2007 ยซAesthetics Bridging Culturesยป. Post-Colonial Perils: Art and National Impossibilitiesย (ะฐะฝะณะป.). ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 8 ัะตะฒัะฐะปั 2011. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ ะธะท ะพัะธะณะธะฝะฐะปะฐ 2 ัะตะฒัะฐะปั 2012 ะณะพะดะฐ.
- โ Gerakan seni rupa baru Indonesiaย : kumpulan karanganย (ะฐะฝะณะป.). National Library of Australia. ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 10 ัะตะฒัะฐะปั 2011. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ 2 ัะตะฒัะฐะปั 2012 ะณะพะดะฐ.
- โ Sarah Murray. The Art of Life, Indonesian Styleย (ะฐะฝะณะป.). Urban View (1999). ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 8 ัะตะฒัะฐะปั 2011. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ 2 ัะตะฒัะฐะปั 2012 ะณะพะดะฐ.
- โ The Japan Foundation Asia Center Art Seminar Series. International Symposium Avant-garde in Asia: Presentation Summaryย (ะฐะฝะณะป.). Japan Foundation. ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 10 ัะตะฒัะฐะปั 2011. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ ะธะท ะพัะธะณะธะฝะฐะปะฐ 11 ัะฝะฒะฐัั 2012 ะณะพะดะฐ.
- โ Jim Supangkatย (ะฐะฝะณะป.). Zentrum fรผr Kunst und Medientechnologie Karlsruhe. ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 8 ัะตะฒัะฐะปั 2011. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ ะธะท ะพัะธะณะธะฝะฐะปะฐ 2 ัะตะฒัะฐะปั 2012 ะณะพะดะฐ.
- โ Harsono. Deciphering the map of Indonesian visual art communitiesย (ะฐะฝะณะป.). Karbon Journal (3 ะผะฐั 2003). ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 8 ัะตะฒัะฐะปั 2011. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ ะธะท ะพัะธะณะธะฝะฐะปะฐ 2 ัะตะฒัะฐะปั 2012 ะณะพะดะฐ.
- โ Prodita Sabarini. FX Harsono: Testimonies through artย (ะฐะฝะณะป.). Jakarta Post (27 ะฐะฟัะตะปั 2010).ย โ ะญะปะตะบััะพะฝะฝะฐั ะฒะตััะธั ะณะฐะทะตัั ยซะะถะฐะบะฐััะฐ ะฟะพััยป. ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 8 ัะตะฒัะฐะปั 2011. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ 2 ัะตะฒัะฐะปั 2012 ะณะพะดะฐ.
- โ 1 2 3 4 ะะกะญ, 1972, ั.ย 253.
- โ 1 2 ะะกะญ, 1972, ั.ย 255.
- โ 1 2 3 ะะกะญ, 1972, ั.ย 255.
- โ Kristianto, JB. Sepuluh Tahun Terakhir Perfilman Indonesiaย (ะธะฝะดะพะฝ.). Kompas (2 ะธัะปั 2005). ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 2 ะฐะฒะณัััะฐ 2010. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ ะธะท ะพัะธะณะธะฝะฐะปะฐ 13 ัะฝะฒะฐัั 2008 ะณะพะดะฐ.
- โ Indonesia Public Holidays 2011 Calendarย (ะฐะฝะณะป.). ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 29 ะดะตะบะฐะฑัั 2011. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ ะธะท ะพัะธะณะธะฝะฐะปะฐ 2 ัะตะฒัะฐะปั 2012 ะณะพะดะฐ.
- โ ะัะธัะธะฐะปัะฝัะต ะฟัะฐะทะดะฝะธะบะธ ะฒ ะะฝะดะพะฝะตะทะธะธ. TrueCalendar.com.
- โ 1 2 3 4 ะะฝะดะพะฝะตะทะธะนัะบะฐั ะบัั ะฝั. ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 25 ะฝะพัะฑัั 2011. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ ะธะท ะพัะธะณะธะฝะฐะปะฐ 15 ะฐะฒะณัััะฐ 2012 ะณะพะดะฐ.
- โ 1 2 3 4 Indonesian foodย (ะฐะฝะณะป.). ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 25 ะฝะพัะฑัั 2011. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ ะธะท ะพัะธะณะธะฝะฐะปะฐ 2 ัะตะฒัะฐะปั 2012 ะณะพะดะฐ.
- โ 1 2 Witton, Patrick. World Food: Indonesiaย (ะฐะฝะณะป.).ย โ Melbourne: Lonely Planet, 2002.ย โ ISBN 1-74059-009-0.
- โ Brissendon, Rosemary. South East Asian Foodย (ะฐะฝะณะป.).ย โ Melbourne: Hardie Grant Books, 2003.ย โ ISBN 1-74066-013-7.
- โ Suratkabar Pertama di Indonesiaย (ะธะฝะดะพะฝ.). ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 24 ะฝะพัะฑัั 2011. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ 2 ัะตะฒัะฐะปั 2012 ะณะพะดะฐ.
- โ 1 2 3 4 Indonesiaย (ะฐะฝะณะป.). Advameg, Inc.. ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 24 ะฝะพัะฑัั 2011. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ 25 ะฝะพัะฑัั 2011 ะณะพะดะฐ.
- โ Lloyd and Smith, 2001, ั.ย 261โ267.
- โ Perkembangan Olahraga pada Zaman Kemerdekaanย (ะธะฝะดะพะฝ.). ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 24 ะฝะพัะฑัั 2011. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ 2 ัะตะฒัะฐะปั 2012 ะณะพะดะฐ.
- โ Sejarahย (ะธะฝะดะพะฝ.). Komite Olahraga Nasional Indonesia.ย โ ะัะธัะธะฐะปัะฝัะน ัะฐะนั ะะฝะดะพะฝะตะทะธะนัะบะพะณะพ ะฝะฐัะธะพะฝะฐะปัะฝะพะณะพ ะบะพะผะธัะตัะฐ ะฟะพ ัะฟะพััั. ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 24 ะฝะพัะฑัั 2011. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ ะธะท ะพัะธะณะธะฝะฐะปะฐ 2 ัะตะฒัะฐะปั 2012 ะณะพะดะฐ.
- โ RI shuttlers see smooth start at Thomas Cupย (ะฐะฝะณะป.). The Jakarta Post (13 ะฐะฒะณัััะฐ 2008).ย โ ะญะปะตะบััะพะฝะฝะฐั ะฒะตััะธั ะณะฐะทะตัั ยซะะถะฐะบะฐััะฐ ะฟะพััยป. ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 24 ะฝะพัะฑัั 2011. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ 2 ัะตะฒัะฐะปั 2012 ะณะพะดะฐ.
- โ Most Popular Sports in Indonesiaย (ะฐะฝะณะป.). ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 24 ะฝะพัะฑัั 2011. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ 2 ัะตะฒัะฐะปั 2012 ะณะพะดะฐ.
- โ Indonesia. Sports and recreationย (ะฐะฝะณะป.). Encyclopรฆdia Britannica Online.ย โ ะญะปะตะบััะพะฝะฝะฐั ะฒะตััะธั ะัะธัะฐะฝัะบะพะน ัะฝัะธะบะปะพะฟะตะดะธะธ. ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 24 ะฝะพัะฑัั 2011. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ 2 ัะตะฒัะฐะปั 2012 ะณะพะดะฐ.
- โ Gasing Indonesiaย (ะธะฝะดะพะฝ.). ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 11 ัะฝะฒะฐัั 2012. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ 2 ัะตะฒัะฐะปั 2012 ะณะพะดะฐ.
- โ Stadiums in Indonesiaย (ะฐะฝะณะป.).ย โ ะกะฟะธัะพะบ ััะฐะดะธะพะฝะพะฒ ะะฝะดะพะฝะตะทะธะธ. ะะฐัะฐ ะพะฑัะฐัะตะฝะธั: 24 ะฝะพัะฑัั 2011. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ 2 ัะตะฒัะฐะปั 2012 ะณะพะดะฐ.
ะะธัะตัะฐัััะฐ
ะฟัะฐะฒะธัั- ะะฐ ััััะบะพะผ ัะทัะบะต
- ะะฝะดะพะฝะตะทะธัย // ะะพะปััะฐั ัะพะฒะตััะบะฐั ัะฝัะธะบะปะพะฟะตะดะธั.ย โ ะ., 1972.ย โ ะข. 10.ย โ ะก. 539โ556.
- ะัะตะผะธัะฝะฐั ะธััะพัะธั.ย โ ะ., 1956.ย โ ะข.ย 2.ย โ ะก.ย 588โ590.
- ะัะตะผะธัะฝะฐั ะธััะพัะธั.ย โ ะ., 1957.ย โ ะข.ย 3.ย โ ะก.ย 564โ566.
- ะัะตะผะธัะฝะฐั ะธััะพัะธั.ย โ ะ., 1958.ย โ ะข.ย 4.ย โ ะก.ย 650โ658.
- ะัะตะผะธัะฝะฐั ะธััะพัะธั.ย โ ะ., 1958.ย โ ะข.ย 5.ย โ ะก.ย 326โ345.
- ะัะตะผะธัะฝะฐั ะธััะพัะธั.ย โ ะ., 1960.ย โ ะข.ย 7.ย โ ะก.ย 374โ380.
- ะัะตะผะธัะฝะฐั ะธััะพัะธั.ย โ ะ., 1961.ย โ ะข.ย 8.ย โ ะก.ย 444โ448.
- ะัะตะผะธัะฝะฐั ะธััะพัะธั.ย โ ะ., 1962.ย โ ะข.ย 9.ย โ ะก.ย 131โ135, 261โ263, 459โ460.
- ะัะตะผะธัะฝะฐั ะธััะพัะธั.ย โ ะ., 1965.ย โ ะข.ย 10.ย โ ะก.ย 167โ171, 515โ519.
- ะะฐะฑัะพะดัะบะฐั ะ. ะ., ะจะฐัะตั ะ. ะก. ะัะธัะพะดะฐ ะะฝะดะพะฝะตะทะธะธ.ย โ ะ., 1961.ย โ 76ย ั.
- ะะฐะฝะดะธะปะตะฝะบะพ ะ. ะ., ะะฝะตะฒััะตะฒะฐ ะ. ะ., ะะตะพะฟะธะบ ะ. ะ., ะฆัะณะฐะฝะพะฒ ะ. ะ. ะััะพัะธั ะะฝะดะพะฝะตะทะธะธ (ะฒ ัััั ัะฐัััั ).ย โ ะ., 1992โ1993.
- ะะตะผะธะฝ ะ. ะ., ะััะณะพะฒ ะ. ะฎ, ะงัััะธะฝ ะ. ะ. ะะฝะดะพะฝะตะทะธั. ะะฐะบะพะฝะพะผะตัะฝะพััะธ, ัะตะฝะดะตะฝัะธะธ, ะฟะตััะฟะตะบัะธะฒั ัะฐะทะฒะธัะธั.ย โ ะ., 1987.
- ะััะณะพะฒย ะ.ย ะฎ. ะะฝะดะพะฝะตะทะธั: ะััั ัััะฐะฝะพะฒะตะดะตะฝะธั.โ ะ.: ะะพััะพัะฝัะน ะฃะฝะธะฒะตััะธัะตั, 2005.
- ะะฐั ะพะผะพะฒะฐ, ะัะดะผะธะปะฐ ะคัะดะพัะพะฒะฝะฐ. ะะพะดะตะปะธ ะฟัะพัะฒะตัะฐะฝะธั. (ะกะธะฝะณะฐะฟัั, ะะฐะปะฐะนะทะธั, ะขะฐะธะปะฐะฝะด, ะะฝะดะพะฝะตะทะธั).ย โ ะ., 2007..
- ะะพะณะฐะดะฐะตะฒ, ะะธะบัะพั ะะปะตะบัะฐะฝะดัะพะฒะธั. ะะฝะดะพะฝะตะทะธั: ะัะฐัะบะธะน ัะฟัะฐะฒะพัะฝะธะบ.ย โ ะ.: ะะปัั-ะก, 2013.ย โ 248ย ั.ย โ ISBN 978-5-93136-203-8.
- ะะฐ ะธะฝะพัััะฐะฝะฝัั ัะทัะบะฐั
- Ricklefs, Merle Calvin. A History of Modern Indonesia since c. 1200.ย โ 3 edition.ย โ Stanford University Press, 2001.ย โ 497ย p.ย โ ISBN 0-8047-44793.
- Lloyd, Grayson J; Smith Shannon L. Indonesia Today: Challenges of History.ย โ Singapore: Institute of Southeast Asian Studies, 2001.ย โ 359ย p.ย โ ISBN 0-7425-1761-6.
- Sonata, Thamrin. Undang-Undang Politik. Buah Reformasi Setengah Hati.ย โ Jakarta: Yayasan Pariba, 1999.ย โ ISBN 979-95572-1-6.
ะกััะปะบะธ
ะฟัะฐะฒะธัั- ะะพััะฐะป ะพัะณะฐะฝะพะฒ ะณะพััะดะฐัััะฒะตะฝะฝะพะน ะฒะปะฐััะธ ะธ ะพัะฝะพะฒะฝัั ะธะฝัะพัะผะฐัะธะพะฝะฝัั ัะตััััะพะฒ ะ ะตัะฟัะฑะปะธะบะธ ะะฝะดะพะฝะตะทะธะธย (ะธะฝะดะพะฝ.). ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ ะธะท ะพัะธะณะธะฝะฐะปะฐ 2 ัะตะฒัะฐะปั 2012 ะณะพะดะฐ.
- ะัะธัะธะฐะปัะฝัะน ัะฐะนั ะฟัะตะทะธะดะตะฝัะฐ ะ ะตัะฟัะฑะปะธะบะธ ะะฝะดะพะฝะตะทะธะธย (ะธะฝะดะพะฝ.). ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ ะธะท ะพัะธะณะธะฝะฐะปะฐ 2 ัะตะฒัะฐะปั 2012 ะณะพะดะฐ.
- ะกะฟัะฐะฒะบะฐ ะฟะพ ะะฝะดะพะฝะตะทะธะธ ะฝะฐ ะพัะธัะธะฐะปัะฝะพะผ ัะฐะนัะต ะะพัะดะตะฟะฐััะฐะผะตะฝัะฐ ะกะจะย (ะฐะฝะณะป.). ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ 2 ัะตะฒัะฐะปั 2012 ะณะพะดะฐ.
- ะกะฟัะฐะฒะบะฐ ะฟะพ ะะฝะดะพะฝะตะทะธะธ ะฝะฐ ะพัะธัะธะฐะปัะฝะพะผ ัะฐะนัะต ะฆะ ะฃ ะกะจะย (ะฐะฝะณะป.). ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ ะธะท ะพัะธะณะธะฝะฐะปะฐ 10 ะดะตะบะฐะฑัั 2008 ะณะพะดะฐ.
- ะกะฟัะฐะฒะบะฐ ะฟะพ ะะฝะดะพะฝะตะทะธะธ ะฝะฐ ัะฐะนัะต ะฟะพัะพะปัััะฒะฐ ะ ะพััะธะธ ะฒ ะะฝะดะพะฝะตะทะธะธ. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ ะธะท ะพัะธะณะธะฝะฐะปะฐ 11 ะฝะพัะฑัั 2011 ะณะพะดะฐ.
- [bse.sci-lib.com/article054389.html ะกัะฐััั ะพะฑ ะะฝะดะพะฝะตะทะธะธ ะฒ ะะพะปััะพะน ะกะพะฒะตััะบะพะน ะญะฝัะธะบะปะพะฟะตะดะธะธ]. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ 2 ัะตะฒัะฐะปั 2012 ะณะพะดะฐ.
- ะกะฟัะฐะฒะบะฐ ะฟะพ ะะฝะดะพะฝะตะทะธะธ ะฒ ัะฝัะธะบะปะพะฟะตะดะธะธ ยซะััะณะพัะฒะตัยป. ะัั ะธะฒะธัะพะฒะฐะฝะพ 2 ัะตะฒัะฐะปั 2012 ะณะพะดะฐ.
ย ะะธะบะธัะบะปะฐะด:ย ะัะปะฐั:ย ะะฝะดะพะฝะตะทะธัย
- ะัะพัะธะปั ะฝะฐ BBC Newsย (ะฐะฝะณะป.)








